Perseverance ve Ingenuity

Perseverance, NASA'nın Mars 2020 görevi kapsamında Kızıl Gezegen'e gönderdiği otomobil büyüklüğündeki gezgin araçtır. Jet İtki Laboratuvarı (JPL) tarafından yapılan ve yönetilen gezgin, 30 Temmuz 2020'de Atlas V roketiyle fırlatıldı ve 18 Şubat 2021'de Jezero Krateri'ne indi. Gezginin altına bağlı olarak Mars'a giden Ingenuity helikopteri ise başka bir gezegende motorlu ve kontrollü uçuş yapan ilk hava aracı olarak tarihe geçti. 7 Ekim 2026 itibarıyla Perseverance Mars'ta 2000 sol'u (Mars günü) geride bırakmış durumda ve çalışmayı sürdürüyor; Ingenuity ise 2024'te emekli oldu.

Görevin amacı

Perseverance'ın dört ana bilimsel hedefi var: geçmişte yaşama uygun ortamları belirlemek, bu ortamlarda korunmuş olabilecek biyolojik izleri aramak, Mars'ın jeolojisini ve iklim tarihini incelemek ve ileride Dünya'ya getirilmek üzere kaya ve toprak örnekleri toplamak. Jezero Krateri, eski bir nehir deltasını barındırdığı ve milyarlarca yıl önce bir göl olduğu düşünüldüğü için seçildi.

Görev aynı zamanda gelecekteki insanlı keşiflere hazırlık niteliğinde teknolojiler sınıyor. Bunların en dikkat çekeni, Mars atmosferindeki karbondioksitten oksijen üreten MOXIE deneyiydi.

Perseverance, Mars örnek getirme kampanyasının ilk adımı olarak tasarlandı. ABD Ulusal Akademileri'nin 2011'de yayımladığı on yıllık gezegen bilimi raporu, 2013-2022 döneminin en büyük önceliği olarak NASA ile ESA'nın ortak örnek getirme kampanyasını göstermiş ve ilk adım olarak örnek toplayıp saklayan bir gezgin önermişti.

Uzay aracı ve araçları

Perseverance, Curiosity gezgininin tasarımı üzerine kuruldu ancak daha dayanıklı tekerlekler, daha uzun ve güçlü bir robot kol ve örnek toplama sistemiyle donatıldı. Kütlesi 1.025 kilogram. Enerjisini, 4,8 kilogram plütonyum-238 oksit içeren radyoizotop termoelektrik jeneratörden alıyor; bu kaynak fırlatmada yaklaşık 110 vat üretiyordu ve gezginin gece ya da toz fırtınasında da çalışabilmesini sağlıyor.

Gezgin yedi ana bilim aleti, 19 kamera ve Mars'ta çalışan ilk iki mikrofonu taşıyor:

• Mastcam-Z: yakınlaştırmalı stereo kamera sistemi.
• SuperCam: kayaları uzaktan lazerle analiz eden alet.
• PIXL: X-ışını floresansıyla ince ölçekli element haritası çıkaran tayfölçer.
• SHERLOC: organik bileşikleri arayan ultraviyole Raman tayfölçer.
• RIMFAX: Norveç'in sağladığı yere nüfuz eden radar.
• MEDA: İspanya'nın sağladığı hava durumu sensörleri.
• MOXIE: oksijen üretim deneyi.

Ingenuity ise yalnızca 1,8 kilogram ağırlığında, güneş enerjisiyle şarj olan, iki eş eksenli pervaneli bir helikopterdi. Mars'ın çok seyrek atmosferinde havada kalabilmek için pervaneleri dakikada 2.400 ile 2.900 devir arasında dönüyordu.

Gezginin bilgisayarı radyasyona dayanıklı RAD750 işlemcisiyle çalışıyor. Perseverance verilerini doğrudan değil, büyük ölçüde Mars yörüngesindeki araçlar üzerinden Dünya'ya aktarıyor.

Yolculuk ve önemli anlar

• 30 Temmuz 2020: Cape Canaveral'dan fırlatıldı.
• 18 Şubat 2021: Jezero Krateri'ne indi; Arazi Göreli Navigasyon teknolojisi sayesinde hedefin birkaç metre yakınına konarak en isabetli Mars inişini yaptı.
• 19 Nisan 2021: Ingenuity ilk uçuşunu gerçekleştirdi.
• 20 Nisan 2021: MOXIE bir saatte 5,37 gram oksijen üretti.
• 18 Ocak 2024: Ingenuity 72. uçuşunda pervane kanatlarını kırdı; bir hafta sonra görevi sona erdirildi.
• Temmuz 2024: Perseverance "Cheyava Falls" adlı kayada leopar beneklerini andıran olası biyolojik iz buldu.
• Temmuz 2025: 43 örnek tüpünden 33'ü doldurulmuştu.

Bilimsel sonuçlar

Perseverance, Jezero'daki kayaların tamamının tortul olmadığını, suyla etkileşime girmiş volkanik kayaların da bulunduğunu ortaya koydu. "Wildcat Ridge" adlı bölgedeki tortullar, burada uzun süre duran bir göl bulunduğunu ve ortamın mikrobik yaşama elverişli olduğunu gösterdi. RIMFAX radarı delta tortularının sakin bir göl ortamında yatay katmanlar halinde biriktiğini doğruladı. MOXIE görevi boyunca toplam 122 gram oksijen üretti.

En çok ses getiren bulgu Cheyava Falls kayasıydı. SHERLOC bu kayada karbonca zengin büyük moleküller saptadı; Haziran 2026'da yayımlanan ayrıntılı çalışma bile beneklerin biyolojik kökenli olup olmadığını kesinleştiremedi. Bu sorunun yanıtı büyük ölçüde örneklerin Dünya'daki laboratuvarlarda incelenmesine bağlıydı; ancak NASA-ESA Mars Örnek Getirme görevi 2026'da iptal edildi ve örneklerin nasıl getirileceği belirsizleşti.

Ingenuity ise başlangıçta beş deneme uçuşu için tasarlanmışken 72 uçuş yaptı, toplam 2 saat 8 dakikadan fazla havada kaldı ve 17 kilometreden uzun mesafe kat etti.

Gezginin mikrofonları da ilginç bir sonuç verdi: Mars'ın ince atmosferinde sesin Dünya'dakinden daha yavaş yayıldığı ve seslerin çok daha kısık duyulduğu ölçüldü. PIXL ise krater tabanındaki kayalarda olivin, karbonat, sülfat ve kil gibi suyla ilişkili mineraller saptadı. Bu bulgular, Jezero'nun hem volkanik hem de sulu bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.

Bilmeye değer

• Ingenuity'nin güneş panelinin altında, Wright kardeşlerin 1903'te uçurduğu Wright Flyer uçağının kanat kumaşından küçük bir parça bulunuyor.
• Perseverance'ın 10 örnek tüpü, yedek olarak "Three Forks" adlı noktada yüzeye bırakıldı.
• Görevin toplam maliyeti yaklaşık 2,75 milyar dolar olarak planlandı.
• Gezginin tekerleğine 2022'de takılan küçük bir taş, 400 günü aşkın süre araçla birlikte yolculuk etti; ekip ona "evcil taş" adını verdi.
• Perseverance'ın Dünya'daki ikizi olan test aracının Ay'a gönderilmesi 2026'da gündeme geldi.