Rosalind Franklin'in ikizi Charlie, İspanya çölünde Mars provası yaptı

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), 2030'da Mars'a inmesi planlanan ExoMars Rosalind Franklin gezgininin karşılaşabileceği durumlar için kapsamlı bir prova gerçekleştirdi. Eylül 2026'da, "Charlie" adlı bir gezgin prototipi ve Avrupa'nın dört bir yanından yaklaşık 100 bilim insanı ve mühendis, İspanya'nın güneydoğusundaki engebeli Tabernas Çölü'nde Mars'taki operasyonları taklit eden bir tatbikat yaptı.

Çölde sekiz gün

Prova, toplam 20 günlük bir test kampanyasının parçasıydı ve bunun sekiz günü aktif saha çalışmasına ayrıldı. Kurak, kayalık ve bitki örtüsü zayıf olan Tabernas, Avrupa'nın tek gerçek çölü olarak biliniyor ve Mars yüzeyine benzeyen yapısıyla bu tür testler için uygun bir ortam sunuyor.

Airbus tarafından üretilen Charlie, prova boyunca araziyi 220 metre kat etti. Testin altıncı gününde gezgin, 60 metreyi aşan bir mesafeyi kendi kendine yön bularak geçti ve bu otonom sürüşte yüzde 1'in altında bir konum hatası elde etti. Mars'ta gezginle Dünya arasındaki iletişim dakikalar süren gecikmelerle yapıldığı için gezginin engelleri kendisi algılayıp güvenli rotayı seçebilmesi görevin başarısı açısından hayati önemde.

Tabernas'ın Mars'a benzeyen kurak manzarası, uzun yıllardır pek çok western filmine de dekor oldu. Mühendisler için ise bu arazinin değeri, gevşek kum, sert kaya yüzeyleri ve dik yamaçların bir arada bulunması. Gezginin tekerleklerinin, yönlendirme yazılımının ve kameralarının bu farklı zeminlerde nasıl davrandığını görmek, Mars'a gitmeden önce olası sorunları ortaya çıkarmanın en güvenilir yolu.

Komutlar Torino'dan

Charlie'ye verilen komutlar, yaklaşık 1.200 kilometre uzaktaki İtalya'nın Torino kentinden gönderildi. Buradaki Gezgin Operasyonları Kontrol Merkezi (ROCC), ALTEC tarafından işletiliyor ve gerçek görev sırasında da Rosalind Franklin'i yönetecek merkez olacak. Böylece ekip yalnızca gezgini değil, kontrol merkezindeki iş akışlarını, ekipler arası iletişimi ve günlük planlama döngüsünü de sınamış oldu.

Tatbikatta Rosalind Franklin'in bilimsel aletlerinin kopyaları da kullanıldı: panoramik kamera PanCam, yakın plan kamerası CLUPI, kızılötesi spektrometre Enfys ve yer altını tarayan radar WISDOM. Ekip bu aletlerle, Mars'ta yapacağı gibi hangi kayaların incelenmeye ve sondaja değer olduğuna karar vermeyi çalıştı. Görevin ana yüklenicisi Thales Alenia Space; Birleşik Krallık'taki Open University de kontrol merkezi faaliyetlerinin yönetiminde yer aldı.

Rosalind Franklin nedir

Rosalind Franklin, ESA'nın ExoMars programının gezgini ve adını DNA'nın yapısının anlaşılmasına katkıda bulunan İngiliz bilim insanından alıyor. Yaklaşık 310 kilogram ağırlığındaki gezginin en ayırt edici özelliği, Mars yüzeyinin 2 metre derinliğine kadar sondaj yapabilecek olması. Bugüne kadar hiçbir Mars gezgini bu derinliğe inemedi. Yüzeyin hemen altındaki örnekler, Mars'ı sürekli bombardımana tutan kozmik ışınlardan ve morötesi radyasyondan korunmuş olabileceği için olası organik izlerin bozulmadan kalmış olma şansı daha yüksek.

Gezginin en önemli aletlerinden biri, organik molekülleri arayacak olan MOMA analizörü. Planlara göre Rosalind Franklin Ekim 2028'de Kennedy Uzay Merkezi'nden Falcon Heavy roketiyle fırlatılacak ve 2030'da Oxia Planum bölgesine inecek. Oxia Planum, milyarlarca yıl önce suyla etkileşime girmiş kil açısından zengin kayalarıyla biliniyor.

Rosalind Franklin, Mars'ta yalnız olmayacak. ESA ile Roscosmos'un 2016'da fırlattığı ExoMars İz Gaz Yörünge Aracı (TGO), bugün hem Mars atmosferini inceliyor hem de yüzeydeki gezginlerden gelen verileri Dünya'ya aktaran bir haberleşme rölesi işlevi görüyor. Gezginin göndereceği veriler de büyük ölçüde bu tür yörünge araçları üzerinden Torino'daki kontrol merkezine ulaşacak.

Uzun ve engebeli bir yol

ExoMars gezgini başlangıçta Avrupa ile Rusya'nın ortak projesiydi; gezgin Rus yapımı Kazachok iniş platformuyla ve Proton roketiyle yola çıkacaktı. 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından iş birliği sona erdi ve görev yeniden yapılandırıldı. ESA artık Airbus'ın geliştirdiği bir iniş modülü kullanacak; NASA da fırlatma hizmeti, frenleme motorları ve radyoizotop ısıtıcı birimleri gibi kritik katkılar sağlıyor. Rus yapımı ISEM aletinin yerini de Enfys spektrometresi aldı.

Sırada ne var

ESA, bir sonraki saha testini 2027 yazında, daha karmaşık senaryolarla yapmayı planlıyor. Bu tür provalar, gezgin Mars'a ulaştığında ekiplerin ilk günden itibaren verimli çalışabilmesi için büyük önem taşıyor; çünkü Mars'ta yapılan her hatanın düzeltilmesi hem zaman hem de sınırlı kaynaklar açısından pahalı.

Kısaca

• ESA, Eylül 2026'da İspanya'nın Tabernas Çölü'nde Rosalind Franklin için saha provası düzenledi.
• Prototip Charlie 220 metre yol aldı, 60 metreyi aşan otonom sürüşü yüzde 1'in altında hatayla tamamladı.
• Komutlar 1.200 kilometre uzaktaki Torino'daki kontrol merkezinden gönderildi.
• Rosalind Franklin'in 2028'de fırlatılıp 2030'da Oxia Planum'a inmesi planlanıyor.