Uzay Yolu: Uzay Macerası (Star Trek: The Motion Picture)

1969'da yayından kaldırılan bir televizyon dizisinin on yıl sonra dev bütçeli bir sinema filmiyle geri dönmesi büyük bir kumardı. Robert Wise'ın yönettiği Uzay Yolu: Uzay Macerası, Uzay Yolu: Orijinal Seri'nin bütün kadrosunu beyazperdede yeniden bir araya getirdi ve Star Trek'in sinema serisini başlattı. Film, aksiyondan çok merak ve hayranlık duygusuna yaslanan yavaş temposuyla bugün de tartışılıyor; ama sorduğu soru, yani bir makinenin bilinç kazanıp kazanamayacağı, hâlâ güncel.

Konusu

23. yüzyılda, 2270'lerde, devasa bir enerji bulutunun içine gizlenmiş bilinmeyen bir varlık Dünya'ya doğru ilerliyor. Yolundaki üç Klingon savaş gemisini ve bir Yıldız Filosu gözlem istasyonunu kolayca yok eden bu varlık, kendisine “V'Ger” diyor. Bu sırada USS Enterprise, Dünya yörüngesinde kapsamlı bir yenilemeden geçmektedir ve menzildeki tek gemidir.

Amiral rütbesine yükselip masa başına geçen James T. Kirk, deneyimini öne sürerek geminin komutasını yeniden alıyor. Bu karar, yenilemeyi yöneten ve geminin yeni kaptanı olması beklenen Willard Decker'ı öfkelendiriyor. Yeni sistemlerin denenmemiş olması, yolculuğun ilk saatlerini tehlikeli bir sınava çeviriyor. Kendi gezegeninde duygularından arınmak için bir ritüele giren Spock ise buluttan gelen bir bilinci hissettiğini söyleyerek gemiye katılıyor. Enterprise bulutun derinliklerine ilerledikçe mürettebat, V'Ger'in ne olduğunu ve neden Dünya'ya geldiğini anlamaya çalışıyor.

Yapım ve oyuncular

Dizi 1969'da iptal edildikten sonra yaratıcısı Gene Roddenberry, Paramount Pictures'ı bir sinema filmi için ikna etmeye uğraştı. Dizinin tekrar yayınlardaki başarısı stüdyoyu 1975'te çalışmaya başlattı, ancak denenen senaryolar beğenilmedi ve proje rafa kalktı. Paramount bunun yerine Star Trek: Phase II adlı yeni bir televizyon dizisi planladı. Yıldız Savaşları ve Üçüncü Türden Yakınlaşmalar'ın gişe başarısı ise rotayı yeniden değiştirdi: Dizi iptal edildi, film projesi yeniden canlandı. Mart 1978'de Wise'ın yönetmen olduğu açıklandı ve senaryo, iptal edilen dizinin ilk bölümü olarak yazılan hikâyeden uyarlandı.

Çekimler Ağustos 1978'de başlayıp Ocak 1979'da bitti. Senaryo o kadar sık değişti ki çekim günlerinde saat saat yeni sayfalar geldi. Görsel efektleri ilk üstlenen şirketler işi zamanında bitiremeyince Douglas Trumbull devreye girdi ve film Aralık 1979'daki gösterim tarihine güçlükle yetişti. Wise, filmi test seyircisine gösteremediği için hep pişmanlık duydu ve sinemaya giren hâli bitmemiş bir kurgu olarak gördü; 2001'de yeni efektler ve yeniden düzenlenmiş sahnelerle “yönetmen versiyonu”nu hazırladı. Müziği besteleyen Jerry Goldsmith'in Star Trek ile ilişkisi 2002'ye kadar sürdü. Enterprise içten dışa yenilendi; kostüm tasarımcısı Robert Fletcher yeni üniformalar, yapım tasarımcısı Harold Michelson yeni dekorlar hazırladı.

Dünya prömiyeri 6 Aralık 1979'da Washington'da yapıldı ve gelirleri Ulusal Uzay Kulübü'nün eğitim fonuna aktarıldı. Binlerce hayran beklenirken yağmur yüzünden yalnızca 300 kadarı geldi; gösterimin ardından Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nde bir resepsiyon verildi. Roddenberry filmle aynı anda yayımlanan romanı kendisi yazdı; bu, onun kaleme aldığı tek Star Trek romanı oldu.

Kirk'ü William Shatner, Spock'ı Leonard Nimoy, Dr. McCoy'u DeForest Kelley canlandırıyor; James Doohan, George Takei, Nichelle Nichols ve Walter Koenig de dizideki rollerine döndü. Kadroya yeni katılan Stephen Collins Decker'ı, Persis Khambatta ise gemi seyrüsefercisi Ilia'yı oynuyor. Film ABD'de 7 Aralık 1979'da gösterime girdi ve ilk hafta sonunda bir rekor kırdı. Yaklaşık 44 milyon dolara mal olan yapım dünya genelinde 139 milyon dolar hasılat elde etti; bu rakam stüdyonun beklentisinin altında kaldı, ama daha ucuz bir devam filmi için yeterli oldu. Film sanat yönetimi, görsel efekt ve müzik dallarında üç Oscar adaylığı aldı.

Bilim ne diyor?

Yapım, bilimsel danışmanlığa o dönem için alışılmadık bir önem verdi. NASA, Jet İtki Laboratuvarı (JPL) ve MIT'den destek alındı; eski astronot Rusty Schweickart ve bilimkurgu yazarı Isaac Asimov da görüş verdi. En büyük katkıyı, NASA'nın görevlendirdiği ve senaryonun her satırını karşılıksız inceleyen Jesco von Puttkamer yaptı. Stüdyo yöneticileri canlı bir makine fikrini fazla uçuk bulunca Asimov'a danışıldı; Asimov sonu çok beğendi, yalnızca filmde geçen “solucan deliği” teriminin yerine “zamansal tünel” denmesini önerdi.

Not: Bu paragraf filmin finaline dair ipucu içerir. V'Ger'in kökeni, filmi gerçek uzay tarihine bağlıyor. Seyirci 1979'da, Jüpiter'in yanından geçen Voyager 1 ve 2 sondalarının haberlerini yeni izlemişti. Yapım ekibi, kurgusal “Voyager 6”yı JPL'den alınan teknik çizimler ve fotoğraflara dayanarak gerçek sondaların dörtte üçü boyutunda inşa etti. Gerçek Voyager'lar 1977'de fırlatıldı; Jüpiter ve Satürn'ü, Voyager 2 ayrıca Uranüs ile Neptün'ü inceledi. Voyager 1, 25 Ağustos 2012'de yıldızlararası uzaya geçti; Voyager 2 de 2018'de onu izledi. 2026 itibarıyla iki sonda hâlâ çalışıyor ve Voyager 1, insan yapımı en uzak nesne. Filmdeki gibi bir uzaylı uygarlığın onları bulması ise tamamen hayal; ama sondaların yıldızlararası uzayda yol alan ilk insan yapımı cisimler olması, filmin fikrini şaşırtıcı biçimde gerçeğe yaklaştırdı.

Evrendeki yeri ve etkisi

Film, Star Trek film serisinin ilk halkası. Eleştirmenlerin önemli bir bölümü aksiyon eksikliğinden ve efektlerin hikâyenin önüne geçmesinden şikâyet etti; yavaş temposu hayranlar arasında takma adlara bile konu oldu. Ancak ABD'de 2009'daki Uzay Yolu filmine kadar serinin en çok bilet satan filmi olarak kaldı ve Hollywood'un 1960'ların televizyon dizilerine yönelmesine örnek oldu. Paramount, devam filmini Roddenberry'nin yaratıcı denetiminden alarak çok daha düşük bütçeyle çekti; ortaya çıkan Uzay Yolu II: Khan'ın Gazabı seriyi gerçek anlamda ayağa kaldırdı. Wise'ın 2001'deki yönetmen versiyonu ise eleştirmenlerden ilk gösterimden çok daha sıcak bir karşılık gördü.

Kısaca

• Yıl: 1979
• Yönetmen: Robert Wise
• Yapımcı: Gene Roddenberry
• Süre: 132 dakika (yönetmen versiyonu 136 dakika)
• Oyuncular: William Shatner, Leonard Nimoy, DeForest Kelley, Persis Khambatta, Stephen Collins
• Müzik: Jerry Goldsmith
• Ödüller: 3 Oscar adaylığı