Robert Wise

Robert Wise, 1951 yapımı Dünyanın Durduğu Gün ve 1979 yapımı Uzay Yolu: Uzay Macerası gibi bilimkurgu klasiklerini yöneten Amerikalı film yönetmeni, yapımcı ve kurgucudur. Kariyerine Yurttaş Kane'in kurgucusu olarak başladı, ardından korku, kara film, savaş, müzikal ve bilimkurgu arasında rahatça dolaşan bir yönetmen oldu. Batı Yakasının Hikâyesi ve Neşeli Günler ile toplam dört Oscar kazandı. Bilimkurguda gösterişli efektler yerine hikâyeyi ve fikri öne çıkaran tavrıyla tanınır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Robert Earl Wise, 10 Eylül 1914'te ABD'nin Indiana eyaletindeki Winchester kasabasında doğdu. Indianapolis'in güneyindeki Franklin College'a bursla girdi, ancak Büyük Buhran'ın yarattığı maddi sıkıntı yüzünden 1933'te, ilk yılın sonunda okulu bırakmak zorunda kaldı.

Aynı yıl Hollywood'a taşındı. RKO stüdyosunda çalışan ağabeyi David, ona stüdyonun sevkiyat bölümünde iş buldu. Wise kısa sürede ses ve müzik kurgusuna, oradan da film kurgusuna geçti.

Kariyeri

Wise, Orson Welles'in 1941 yapımı Yurttaş Kane filminin kurgusunu yaptı ve bu çalışmayla En İyi Kurgu dalında Oscar'a aday gösterildi. Welles'in Muhteşem Ambersonlar'ını da kurguladı. Yönetmenliğe 1944'te The Curse of the Cat People ile geçti; çekimler takvimin gerisinde kalınca filmin ilk yönetmeni Gunther von Fritsch'in yerini aldı.

Sonraki on yıllarda boks filmi The Set-Up, savaş filmleri The Desert Rats ve Run Silent, Run Deep, En İyi Yönetmen adaylığı getiren I Want to Live! gibi çok farklı türde yapımlar çekti. 1961'de Batı Yakasının Hikâyesi (West Side Story) ile En İyi Yönetmen Oscar'ını Jerome Robbins ile paylaştı; yönetmenlik ödülünü paylaşan ilk ikili onlardı. Film 11 adaylığın 10'unu kazandı. 1965'te çektiği Neşeli Günler (The Sound of Music) ona hem En İyi Yönetmen hem de yapımcı olarak En İyi Film ödüllerini getirdi. Akademi ayrıca ona yapımcılara verilen Irving G. Thalberg Anma Ödülü'nü verdi.

Bilimkurgu filmleri

Dünyanın Durduğu Gün (1951)

The Day the Earth Stood Still (Türkiye'de Uçan Dairenin Esrarı adıyla da bilinir), 18 Eylül 1951'de 20th Century-Fox tarafından gösterime sokuldu. Edmund H. North'un senaryosu, Harry Bates'in 1940'ta Astounding Science-Fiction dergisinde yayımlanan Farewell to the Master öyküsüne dayanır.

Filmde Washington'daki National Mall'a bir uçan daire iner. İçinden insan görünümlü dünya dışı ziyaretçi Klaatu ve robot Gort çıkar. Klaatu askerler tarafından vurulur, Gort onu yeniden hayata döndürür. Klaatu'nun mesajı açıktır: Dünya saldırgan gidişatını değiştirmezse yok edilecektir. Yapımcı Julian Blaustein, nükleer silahlanma yarışının başladığı erken Soğuk Savaş yıllarının korku ve kuşku havasını yansıtmak istediğini söylemişti.

Bernard Herrmann'ın, aralarında iki teremin (elle dokunmadan çalınan elektronik çalgı) bulunan alışılmadık bir çalgı topluluğuyla yazdığı müzik, filmin tekinsiz havasının önemli bir parçasıdır. Senarist North'un uydurduğu, filmde hiç çevrilmeyen "Klaatu barada nikto" komutu türün en ünlü repliklerinden biri oldu. Film, uluslararası anlayışı geliştirdiği gerekçesiyle özel bir Altın Küre aldı; 1995'te ABD Ulusal Film Arşivi'ne seçildi ve Amerikan Film Enstitüsü'nün 2008 listesinde en iyi beşinci bilimkurgu filmi sayıldı. 2008'de Scott Derrickson tarafından Keanu Reeves'li bir yeniden çevrimi yapıldı.

The Andromeda Strain (1971)

Michael Crichton'ın romanından uyarlanan film, 12 Mart 1971'de gösterime girdi. ABD'ye ait bir uydu New Mexico'daki küçük bir kasabanın yakınına düşer ve neredeyse tüm kasaba halkı ölür. Bilim insanları, Nevada'da Wildfire kod adlı gizli bir yeraltı laboratuvarında uydunun getirdiği dünya dışı mikrobu incelemeye koyulur. Wise, tehlikeyi bir laboratuvarın içinden, bilim insanlarının adım adım yürüttüğü çalışma üzerinden anlattı. Film iki dalda Oscar'a aday gösterildi.

Uzay Yolu: Uzay Macerası (1979)

Paramount, Star Trek: Phase II adıyla planlanan yeni televizyon dizisini 11 Kasım 1977'de iptal ederek yerine bir sinema filmi yapılacağını duyurdu. Wise'ın yönetmen olduğu 28 Mart 1978'de açıklandı. Çekimler 7 Ağustos 1978'de başladı, 26 Ocak 1979'da bitti. Uzay Yolu: Uzay Macerası, orijinal dizinin kadrosunu ilk kez beyazperdede buluşturdu ve 7 Aralık 1979'da gösterime girdi.

Filmin merkezindeki gizemli V'Ger varlığının çekirdeğinde, NASA'nın Voyager programına ait olduğu varsayılan ve kaybolduğu sanılan kurgusal Voyager 6 sondası yatar. Yapım zorlu geçti: başlangıçta 15 milyon dolar olarak duyurulan bütçe 44 milyon dolara çıktı; efekt işini üstlenen ilk şirket zamanında yetişemeyince Douglas Trumbull devreye girdi. Film dünya genelinde 139 milyon dolar hasılat yaptı ama eleştirmenleri pek memnun etmedi. Wise 2001'de, yeni bilgisayar efektleri ve yeniden düzenlenmiş sahnelerle bir yönetmen kurgusu hazırladı; bu, son projesi oldu.

Uzay ve bilime etkisi

Uzay Yolu: Uzay Macerası'nın senaryosu bilimsel danışmanlıktan geçti. NASA, mühendis Jesco von Puttkamer'i danışman olarak görevlendirdi; von Puttkamer 1976'dan film tamamlanana kadar senaryonun teknik içeriği üzerine ücretsiz notlar yazdı. Bilimkurgu yazarı Isaac Asimov da teknik konularda görüş verdi.

Dünyanın Durduğu Gün ise bilimsel ayrıntıdan çok bir fikirle iz bıraktı: gelişmiş bir uygarlığın insanlığın nükleer silahlarını bir tehdit olarak görmesi. Uzaylıyı istilacı bir canavar olarak değil, uyarıda bulunan bir elçi olarak gösteren film, Soğuk Savaş kaygısını dünya dışı yaşam düşüncesiyle buluşturur.

Mirası

Wise, Amerika Yönetmenler Birliği'nin ve Sinema Sanatları ve Bilimleri Akademisi'nin başkanlığını yaptı. 1992'de ABD Ulusal Sanat Madalyası'nı, 1998'de Amerikan Film Enstitüsü'nün Yaşam Boyu Başarı Ödülü'nü aldı. 14 Eylül 2005'te, 91. yaş gününden dört gün sonra Los Angeles'ta öldü.

Kariyerinde hem bir türün klasiklerini hem de bir müzikal klasiğini çekmesi, onu Hollywood'un en çok yönlü yönetmenlerinden biri yaptı. Dünyanın Durduğu Gün bugün de bilimkurgu sinemasının temel eserleri arasında gösterilir.

Bilmeye değer

• Wise, yönetmen olmadan önce Yurttaş Kane'in kurgucusuydu ve bu işle Oscar adaylığı kazandı.
• Dünyanın Durduğu Gün'ün müziğinde iki teremin kullanıldı.
• Uzay Yolu: Uzay Macerası'nın kötü karakteri sayılan V'Ger'in kökeninde kurgusal bir NASA sondası, Voyager 6 vardır.
• Batı Yakasının Hikâyesi ile Jerome Robbins'le birlikte, En İyi Yönetmen Oscar'ını paylaşan ilk ikili oldular.

Fotoğraf: Alan Light · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons