Uzay Yolu IV: Eve Yolculuk (Star Trek IV: The Voyage Home)

Star Trek filmleri arasında savaşın, kötü adamın ve foton torpidolarının neredeyse hiç yer almadığı bir yapım var: Uzay Yolu IV: Eve Yolculuk. Leonard Nimoy'un yönettiği 1986 yapımı film, Enterprise mürettebatını 20. yüzyılın San Francisco'suna gönderiyor ve onlara Dünya'yı kurtarmak için iki kambur balina buldurma görevi veriyor. Mizahı ve çevre mesajıyla serinin en geniş kitleye ulaşan filmlerinden biri oldu.

Fragman

Konusu

Yıl 2286. Dev, silindir biçimli bir sonda uzayda ilerliyor, anlaşılmaz bir sinyal yayıyor ve yanından geçtiği her geminin enerjisini kesiyor. Dünya yörüngesine yerleştiğinde sinyali gezegenin elektrik şebekesini çökertiyor, Güneş'i örten bulutlar ve şiddetli fırtınalar yaratıyor. Yıldız Filosu bütün gemileri Dünya'dan uzak durmaları için uyarıyor.

Bu sırada Vulkan gezegeninde sürgünde yaşayan eski Enterprise subayları, önceki filmde yaptıkları yüzünden yargılanmak üzere ele geçirdikleri Klingon gemisiyle Dünya'ya dönüyor. Spock, sondanın sinyalinin nesli tükenmiş kambur balinaların şarkısına benzediğini ve çağrıya cevap verilene kadar sondanın yıkıma devam edeceğini anlıyor. Mürettebat, Güneş'in çevresinde yapılan bir sapan manevrasıyla zamanda geriye gidip 1986 yılına varıyor. Gemiyi görünmezlik cihazıyla San Francisco'daki Golden Gate Parkı'na saklayan ekip ikiye ayrılıyor: Kirk ile Spock balina ararken diğerleri balinaları taşıyacak bir tank kurmanın ve geminin tükenen enerjisini yeniden doldurmanın yolunu arıyor. Kirk ve Spock'ın yolu, bir akvaryumda iki kambur balinaya bakan deniz biyoloğu Dr. Gillian Taylor ile kesişiyor.

Yapım ve oyuncular

Spock'un Peşinde'yi yöneten Nimoy'a bu kez çok daha geniş bir serbestlik tanındı. Nimoy ve yapımcı Harve Bennett, önceki filmlerin dramatik havasından uzak, net bir kötü karakteri olmayan ve çevreye dair bir mesaj taşıyan daha hafif bir hikâye istedi. Kemanlardan yağmur ormanlarıyla birlikte yok olan bir ilaca kadar pek çok fikir düşünüldükten sonra Nimoy, nesli tükenen hayvanlar üzerine bir kitap okurken kambur balinalara ulaştı: Şarkıları hikâyeye gizem, cüsseleri ise kahramanlara çözülmesi gereken lojistik bir sorun katıyordu.

Senaryo bir dönem Star Trek hayranı Eddie Murphy için yazılan bir rolle şekillendi, ancak Murphy başka bir filmi seçti ve bu karakter sonunda Gillian Taylor'a dönüştü. Paramount ilk senaryodan memnun kalmayınca Khan'ın Gazabı'nın yönetmeni Nicholas Meyer devreye girdi: Bennett hikâyenin başını ve sonunu, Meyer ise 20. yüzyıl Dünya'sında geçen ortasını yazdı. Çekimler 24 Şubat 1986'da başladı ve önceki filmlerin aksine büyük ölçüde gerçek mekânlarda, San Francisco'da yapıldı; Taylor'ın çalıştığı akvaryum için gerçek Monterey Bay Akvaryumu kullanıldı. Filmdeki balinaların çok azı gerçekti: Industrial Light & Magic tam boyutlu mekanik modeller ve küçük motorlu maketler hazırladı.

William Shatner Kirk, Leonard Nimoy Spock, DeForest Kelley McCoy rolünde; Catherine Hicks deniz biyoloğu Gillian Taylor'ı canlandırıyor. James Doohan, George Takei, Walter Koenig ve Nichelle Nichols da kadroda. Film ABD'de 26 Kasım 1986'da gösterime girdi, 21-25 milyon dolarlık maliyetine karşılık dünya genelinde 133 milyon dolar kazandı ve dört Oscar adaylığı aldı. Film, aynı yılın 28 Ocak'ında kalkıştan 73 saniye sonra parçalanan Challenger uzay mekiğinin mürettebatına adandı.

Bilim ne diyor?

Mürettebatın zamanda yolculuk için Güneş'in çevresinden dolanması kurgu; ama arkasındaki “kütleçekim sapanı” fikri gerçek uzay uçuşunda her gün kullanılıyor. Bir uzay aracı bir gezegenin ya da başka bir gök cisminin yakınından geçerken onun kütleçekiminden ve hareketinden yararlanarak hızını ve yönünü değiştirebiliyor; böylece yakıttan büyük tasarruf sağlanıyor. Bu yöntem ilk kez 1959'da Ay'ın uzak yüzünü fotoğraflayan Sovyet sondası Luna 3 ile kullanıldı. Voyager sondalarının Jüpiter ve Satürn geçişleri de bunun en bilinen örnekleri. Yalnız sapan manevrası bir aracı hızlandırıp yönlendirir, zamanda geriye götürmez.

Filmin balina şarkısına dayanan fikri ise sağlam bir zemine oturuyor. Kambur balina erkekleri 4 ila 33 dakika süren karmaşık şarkılar söylüyor. Biyoakustik uzmanı Roger Payne'in 1970'te yayımladığı Songs of the Humpback Whale albümü bu sesleri ilk kez geniş kitlelere duyurdu ve dünya çapındaki “Balinaları Kurtarın” hareketine güç verdi. Filmdeki tehlike de abartı değildi: Avcılık yüzünden kambur balina nüfusu 1960'lara gelindiğinde 5 bin civarına düşmüştü. Koruma çabalarıyla sayıları bugün dünya genelinde yaklaşık 135 bine çıktı; ancak balıkçı ağlarına takılma, gemi çarpması ve gürültü kirliliği türü hâlâ tehdit ediyor.

Evrendeki yeri ve etkisi

Film, Khan'ın Gazabı ile başlayan ve Spock'un Peşinde ile süren üç filmlik hikâyeyi kapatıyor. Mizahı, oyunculukları ve alışılmadık hikâyesi eleştirmenlerden de genel seyirciden de olumlu tepki aldı; Nimoy onu o güne kadar en iyi karşılanan Star Trek filmi olarak tanımladı. Oyuncuların artan ücretleri Paramount'u daha az tanınan oyuncularla yeni bir televizyon dizisi yapmaya yöneltti: 1987'de başlayan Uzay Yolu: Yeni Nesil. Eve Yolculuk, 26 Haziran 1987'de Moskova'da balina avının yasaklanmasını kutlamak için gösterildi ve Sovyetler Birliği'nde gösterilen ilk Star Trek filmi oldu. Yapımcı Bennett, Moskova seyircisinin McCoy'un bürokrasiyle dalga geçen repliğini alkışlamasını Star Trek hayatının en anlamlı anı olarak anlattı. ABD'de CinemaScore anketine katılan seyirciler filme en yüksek not olan “A+”yı verdi; film Saturn Ödülleri'nde 11 dalda aday gösterildi. Meyer ise Gillian Taylor'ın 1986'da kalıp balinaları korumaya adandığı ilk sonu her zaman daha doğru buldu: Ona göre gelecekteki sorunları bugünün insanlarının sorumluluk alarak önlemesi gerekiyordu.

Kısaca

• Yıl: 1986
• Yönetmen: Leonard Nimoy
• Senaryo: Steve Meerson, Peter Krikes, Nicholas Meyer, Harve Bennett
• Süre: 122 dakika
• Oyuncular: William Shatner, Leonard Nimoy, DeForest Kelley, Catherine Hicks, James Doohan
• Müzik: Leonard Rosenman
• Ödüller: 4 Oscar adaylığı