Uzay Yolu II: Khan'ın Gazabı (Star Trek II: The Wrath of Khan)

Star Trek hayranlarına serinin en iyi filmi hangisi diye sorulduğunda en sık duyulan cevap Uzay Yolu II: Khan'ın Gazabı. Nicholas Meyer'in yönettiği 1982 yapımı film, ilk filmin ağır havasını geride bırakıp intikam, yaşlanma ve dostluk üzerine kurulu bir deniz macerası gibi ilerliyor. Ricardo Montalbán'ın canlandırdığı Khan, bilimkurgu sinemasının en akılda kalan kötü karakterlerinden biri oldu.

Fragman

Konusu

Yıl 2285. Amiral James T. Kirk, Yıldız Filosu Akademisi'nde öğrencilerin katıldığı bir simülasyonu izliyor: “Kobayashi Maru” adlı bu tatbikat, kazanmanın mümkün olmadığı bir durumda subayların karakterini sınamak için tasarlanmış. Doğum gününde yaşının ağırlığını hisseden Kirk'e dostu Dr. McCoy, masa başında yaşlanmak yerine yeniden bir gemi komuta etmesini öğütlüyor.

Bu sırada USS Reliant gemisi, Genesis adlı bir cihazı denemek için cansız bir gezegen arıyor. Genesis, ölü maddeyi yeniden düzenleyerek yaşanabilir dünyalar yaratmak üzere geliştirilmiş bir teknoloji. Gezegenlerden birine inen ekip, on beş yıl önce Kirk tarafından oraya sürgün edilen genetik olarak geliştirilmiş zorba Khan Noonien Singh'in tutsağı oluyor. Sürgün gezegeninin bir felaketle çöle dönmesinden Kirk'ü sorumlu tutan Khan, hem intikam almak hem de Genesis'i ele geçirmek için harekete geçiyor. Bir eğitim seferindeki Enterprise'ın komutasını devralan Kirk, eski sevgilisi Dr. Carol Marcus'un ve hiç tanımadığı oğlu David'in çalıştığı araştırma istasyonundan gelen yardım çağrısına koşuyor.

Yapım ve oyuncular

İlk filmin soğuk karşılanmasından sonra Gene Roddenberry yapımdan uzaklaştırıldı. Diziyi hiç izlememiş olan yapımcı Harve Bennett, bölümleri izledikten sonra ilk filmde eksik olanın gerçek bir kötü karakter olduğuna karar verdi ve 1967 tarihli “Space Seed” bölümündeki Khan'ı seçti. Hikâye taslağını Bennett yazdı, Jack B. Sowards senaryoya dönüştürdü. Efekt ekibinin bitmiş bir senaryoya ihtiyacı vardı ve süre daralmıştı; yönetmen Nicholas Meyer önceki taslakların en beğenilen parçalarını listeleyip senaryonun son hâlini on iki günde, adını yazdırmadan ve ücret almadan yazdı. Meyer filmi “uzayda Hornblower” diye tanımladı ve denizcilik göndermeleriyle dolu bir hava kurdu; James Horner'ın müziği de bu havayı güçlendirdi.

Bütçe yaklaşık 12 milyon dolardı, yani ilk filmin çok altında. Ekip maliyeti düşürmek için eski projelerin maketlerini, ilk filmin dekorlarını, kostümlerini ve efekt görüntülerini yeniden kullandı. Spock'ı yeniden oynamayı düşünmeyen Leonard Nimoy, karakterine etkileyici bir sahne verileceği sözüyle ikna edildi. Kirk'te William Shatner, Khan'da Ricardo Montalbán oynuyor; Kirstie Alley Spock'ın öğrencisi Saavik, Bibi Besch Carol Marcus, Merritt Butrick David Marcus rolünde. DeForest Kelley, James Doohan, George Takei, Nichelle Nichols ve Walter Koenig de kadroda.

Film ABD'de 4 Haziran 1982'de gösterime girdi ve o güne kadarki en yüksek açılış hafta sonu hasılatını elde etti. Dünya genelinde 97 milyon dolar kazanan film, ilk filmden daha az hasılat yapmasına karşın çok daha düşük maliyeti sayesinde daha kârlı oldu. Shatner en iyi erkek oyuncu, Meyer en iyi yönetmen dallarında Saturn Ödülü kazandı. 2024'te ABD Kongre Kütüphanesi filmi Ulusal Film Arşivi'ne aldı.

Bilim ne diyor?

Filmin merkezindeki Genesis cihazı, bilimde “yerküreleştirme” (terraforming) denen fikrin uç bir versiyonu: Bir gezegenin atmosferini, sıcaklığını ve yüzeyini değiştirerek onu Dünya'ya benzetmek. Terim ilk kez 1942'de bilimkurgu yazarı Jack Williamson'ın bir öyküsünde geçti; gökbilimci Carl Sagan ise 1961'de Venüs için ilk bilimsel önerilerden birini yaptı. Bugün en olası aday olarak genellikle Mars gösteriliyor, ancak böyle bir dönüşümün ne kadar süreceği, uygulanabilir olup olmadığı ve etik yönleri tartışmalı. Genesis'in dakikalar içinde yaptığı iş, gerçekte en iyimser senaryolarda bile çok uzun zaman ölçekleri gerektiriyor.

Filmin sinema tarihine geçen bir teknik başarısı da Genesis'le ilgili. Cihazın cansız bir gezegeni yaşanabilir bir dünyaya çevirdiği tanıtım görüntüsü, tamamen bilgisayarla üretilmiş ilk sinema sahnesi oldu. Lucasfilm'in bilgisayar grafikleri ekibinin hazırladığı bu sahnede, arka plandaki yıldızların gerçekten birkaç ışık yılı ötedeki bir yıldızdan görünecek gökyüzüyle uyuşmasına özen gösterildi. Bu ekip daha sonra Lucasfilm'den ayrılarak Pixar'ı kurdu.

Finaldeki savaşın geçtiği Mutara Bulutsusu ise gemilerin kalkanlarını ve hedefleme sistemlerini işe yaramaz hâle getiren yoğun bir ortam olarak gösteriliyor. Gerçek bulutsular çevrelerindeki uzaydan yoğun olsa da Dünya'da laboratuvarda elde edilen vakumdan bile çok daha seyrek: Dünya büyüklüğündeki bir bulutsu parçasının toplam kütlesi yalnızca birkaç kilogram ediyor.

Evrendeki yeri ve etkisi

Film, Uzay Yolu: Orijinal Seri'deki “Space Seed” bölümünün devamı ve Spock'un Peşinde (1984) ile Eve Yolculuk (1986) filmleriyle süren üç filmlik bir hikâyenin başlangıcı. Not: Bu paragrafın devamı filmin finaline dair ipucu içerir. Spock'ın Enterprise'ı kurtarmak için kendini feda ettiği sahne, bilimkurgu sinemasının en çok anılan anlarından biri oldu; test gösterimlerinde seyircinin bu sona olumsuz tepki vermesi, Meyer'in itirazlarına rağmen finalin değiştirilmesine yol açtı. Meyer'in film için düşündüğü ama kullanamadığı “Keşfedilmemiş Ülke” adı, yıllar sonra yönettiği altıncı filme verildi. 2013'teki Uzay Yolu: Bilinmeze Doğru da bu filmden açıkça beslendi. “Kobayashi Maru” ise kazanılamayan durumlar için gündelik dile yerleşmiş bir deyim hâline geldi.

Filmin edebî kökleri de belirgin. Khan'ın Kirk'ü takıntıyla kovalaması Herman Melville'in Moby Dick romanına dayanıyor; Meyer, seyirci bağlantıyı kaçırmasın diye Khan'ın barınağına romanın bir kopyasını koydurdu ve Khan son sözlerini Kaptan Ahab'dan alıntılıyor. Yaşlanma teması da bilinçli: Doğum gününde Kirk'e McCoy'dan hediye olarak okuma gözlüğü geliyor. Meyer'e göre ölümü anlatan bir hikâye, kaçınılmaz olarak yaşlılık ve dostluk üzerine de bir hikâyeydi.

Kısaca

• Yıl: 1982
• Yönetmen: Nicholas Meyer
• Senaryo: Jack B. Sowards (hikâye: Harve Bennett, Jack B. Sowards)
• Süre: 113 dakika
• Oyuncular: William Shatner, Leonard Nimoy, DeForest Kelley, Ricardo Montalbán, Kirstie Alley
• Müzik: James Horner
• Ödüller: 2 Saturn Ödülü; ABD Ulusal Film Arşivi (2024)