Hubble'ın sakin görünen galaksisinin merkezi diskine dik dönüyor

Hubble Uzay Teleskobu'nun Eylül 2026'da yayımlanan yeni görüntüsünde, Başak takımyıldızı yönündeki sarmal galaksi NGC 4698 ilk bakışta son derece sakin görünüyor. Oysa bu düzenli görüntünün altında, gökbilimcilerin yıllardır ilgisini çeken sıra dışı bir yapı yatıyor: galaksinin merkezi, geri kalan diskine dik açıyla dönüyor.

Uyumsuz dönen bir çekirdek

Dünya'dan yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaklıktaki NGC 4698, Samanyolu gibi ince bir yıldız, gaz ve toz diskine sahip bir sarmal galaksi. Kollarının arasından kızıl-kahverengi toz şeritleri geçiyor; kolların üzerinde de mavi ve kırmızımsı yıldız oluşum bölgeleri seçiliyor.

Galaksinin "kaotik sırrı" merkezde. Merkezdeki şişkinlik (bulge), diskin düzlemine paralel değil, ona dik doğrultuda uzanıyor. Daha da ilginci, merkeze en yakın yıldızlar ve gaz, diskin geri kalanına dik bir eksen etrafında dönüyor. Bu durum ilk kez 1999'da yapılan kinematik ölçümlerle fark edilmişti. Sonraki çalışmalar, merkezde yaklaşık 50 parseklik ölçek uzunluğuna sahip küçük bir "kutupsal çekirdek diski" bulunduğunu ve şişkinlik ile ana disk arasındaki açının 87 dereceye yaklaştığını gösterdi.

Bu tür bir yapı sarmal galaksilerde son derece nadir. Bilinen örnekler bir elin parmaklarını geçmiyor; NGC 4698, diskin düzleminden belirgin biçimde dışarı taşan bir şişkinliğe sahip olduğu bilinen az sayıdaki sarmal galaksiden biri.

Bu yapı nasıl oluştu?

Gökbilimcilerin öne sürdüğü en güçlü açıklama, galaksinin geçmişte dışarıdan gaz edinmiş olması. Bir küçük galaksi birleşmesi ya da dışarıdan gelen bir gaz akışı, maddeyi galaksinin merkezine doğru yönlendirmiş olabilir. Bu gaz, zaten var olan ve kendine özgü bir şekle sahip şişkinliğin içinde, ana diske dik bir düzlemde yerleşmiş ve zamanla dönen bir çekirdek diski oluşturmuş olabilir.

2012'de yayımlanan ayrıntılı bir çalışma, Hubble ve yer tabanlı kızılötesi verileri birleştirerek bu senaryoyu destekledi. Aynı çalışmaya göre çekirdek diskindeki yıldız oluşumu 5 milyar yıldan daha önce tamamlanmıştı. Ana diskin bugün oldukça düzgün görünmesi de bu olayın çok eskide yaşandığını düşündürüyor.

Merkezde, Güneş'in milyonlarca katı kütleye sahip bir süper kütleli kara delik de bulunuyor.

Başak Kümesi ve MAUVE programı

NGC 4698, kütleçekimiyle birbirine bağlı binden fazla galaksiden oluşan Başak Kümesi'nin bir üyesi. Bu küme, bize en yakın büyük galaksi kümesi.

Görüntü, Hubble'ın MAUVE-HST adlı gözlem programı kapsamında elde edildi. MAUVE projesi, Başak Kümesi'ndeki sarmal galaksileri ayrıntılı biçimde inceleyerek bir galaksinin küme içindeki yolculuğunun onun evrimini ve yeni yıldız oluşturma yeteneğini nasıl etkilediğini anlamaya çalışıyor. Projenin yer tabanlı ayağında Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskobu'ndaki (VLT) MUSE aracı ve ALMA radyo teleskop dizisi kullanılıyor; Hubble ise tek tek yıldız kümelerini ve bulutsuları çözümleyebilen keskin görüntüler sağlıyor.

Galaksiler kümenin yoğun, sıcak gazı içinden geçerken gazlarının bir kısmını kaybedebilir; bu da yıldız oluşumunu yavaşlatır ya da durdurur. MAUVE'nin amacı, bu sürecin galaksiden galaksiye neden bu kadar farklı işlediğini ortaya koymak.

Neden önemli?

Sarmal galaksilerin büyük çoğunluğu düzenli bir dönme yapısına sahiptir. NGC 4698 gibi istisnalar, galaksilerin geçmişte yaşadığı çarpışmaların ve madde alışverişinin izlerini taşıyan "fosiller" gibidir. Merkezle diskin farklı eksenlerde dönmesi, galaksinin dış görünüşü yıllar içinde sakinleşse bile iç yapısında eski bir olayın kalıcı izini bıraktığını gösteriyor.

Bu tür sistemler, galaksilerin birleşmelerle nasıl büyüdüğünü ve dışarıdan gelen gazın merkezde nasıl yeni yapılar kurduğunu sınamak için doğal laboratuvarlar sunuyor.

Hubble'ın uzun soluklu katkısı

NASA ile Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) ortak projesi olan Hubble Uzay Teleskobu, Nisan 1990'dan bu yana Dünya yörüngesinde çalışıyor. ESA, Hubble'ın arşivinden ve yeni gözlemlerden seçtiği görüntüleri her ay "Ayın Görüntüsü" başlığıyla kamuoyuyla paylaşıyor. NGC 4698'in yeni görüntüsü de bu serinin Eylül 2026 karesi oldu. Teleskobun keskin çözünürlüğü, uzak galaksilerdeki toz şeritlerini, yıldız kümelerini ve yıldız oluşum bölgelerini tek tek ayırt etmeyi sağlıyor; bu da yer tabanlı gözlemlerin sunduğu hareket ve kimya bilgisini tamamlayan bir ayrıntı katmanı ekliyor.

Kısaca

• NGC 4698, Başak takımyıldızında, yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaklıkta bir sarmal galaksi.
• Merkezindeki yıldızlar ve gaz, diskin geri kalanına dik bir eksende dönüyor.
• Olası neden, geçmişteki küçük bir galaksi birleşmesi ya da dışarıdan gaz edinilmesi.
• Görüntü, Başak Kümesi'ndeki galaksileri inceleyen MAUVE-HST programından geliyor.