Yılan takımyıldızı (Serpens) nedir? Unukalhai, M5, Kartal Bulutsusu ve bölünmüş gövde
Yılan (Serpens), iki parçaya bölünmüş tek takımyıldızdır: baş ve kuyruk arasında Yılancı durur. Unukalhai, M5 ve Kartal Bulutsusu'nun Yaratılış Sütunları burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Yılancı takımyıldızının iki yanında; baş batıda (Terazi–Çoban–Kuzey Tacı–Herkül arası), kuyruk doğuda (Kalkan–Kartal–Yay arası)
- Çap
- Toplam yaklaşık 636,9 kare derece (baş 428, kuyruk 208)
- Keşif
- Batlamyus'un Almagest'teki 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Yılan takımyıldızı (Latince Serpens), gökyüzündeki 88 resmî takımyıldız arasında iki ayrı parçaya bölünmüş tek takımyıldızdır. Batıdaki "baş" (Serpens Caput) ile doğudaki "kuyruk" (Serpens Cauda) arasında Yılancı takımyıldızı durur; Yılan, gökyüzünde bu adamın elinde tuttuğu yılan olarak düşünülür. Yaz aylarının akşam gökyüzünde görülen takımyıldız, M5 küresel kümesine ve Yaratılış Sütunları'yla ünlü Kartal Bulutsusu'na ev sahipliği yapar.
Genel bakış: tek parçası olmayan takımyıldız
Yılan, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda derlediği 48 takımyıldızdan biridir ve bugün de Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldız arasında yer alır. IAU, takımyıldız için "Ser" kısaltmasını 1922'de benimsemiştir. Eski Yunancadaki adı Ophis, yani "yılan"dır. Türkçedeki "Yılan" adı bu anlamın karşılığıdır.
Takımyıldızı özel kılan, bölünmüş olmasıdır. Eski atlaslarda Yılan ve Yılancı çoğunlukla tek bir şekil olarak çizilirdi; Johann Bayer onları ayrı gösterdiği için Yılan'ın yıldızları Yılancı'dan ayrı Bayer adları taşır. Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1920'lerde modern sınırları çizerken ikisini ayrı takımyıldızlar yapmaya karar verdi. Ancak Yılancı'nın gövdesi, yılanın ortasından geçtiği için Yılan'ı ikiye böldü. Ortaya çıkan parçalar Latince "baş" ve "kuyruk" anlamına gelen Caput ve Cauda adlarıyla anılır. Şekil çizimlerinde yılanın gövdesi, Yılancı'nın arkasından geçerek baştaki Mu Serpentis ile kuyruktaki Nu Serpentis'i birleştirir.
İki parçanın toplam alanı yaklaşık 636,9 kare derecedir ve bu değer takımyıldızı 88 takımyıldız arasında alan bakımından 23. sıraya yerleştirir; baş yaklaşık 428, kuyruk yaklaşık 208 kare derece yer kaplar. Baş, güneyde Terazi, batıda Başak ve Çoban, kuzeyde Kuzey Tacı, doğuda Yılancı ve Herkül ile komşudur. Kuyruk ise güneyde Yay, doğuda Kalkan ve Kartal, kuzeyde ve batıda Yılancı ile çevrilidir. Ana şeklini 11 yıldız oluşturur; 6,5 kadire kadar gözle görülebilen toplam 108 yıldız vardır.

Verileri göster
| Toplam alan | 636,9 kare derece |
|---|---|
| Alan sırası | 88 içinde 23. |
| Parça sayısı | 2 (baş ve kuyruk) |
| Ana şekildeki yıldız | 11 |
| En parlak yıldız | Unukalhai (2,6 kadir) |
| Mevsim | Yaz (en iyi Temmuz akşamı) |
Ne zaman, nasıl görülür?
Yılan, Kuzey Yarımküre'nin yaz takımyıldızlarındandır; Temmuz ayında akşam saat 21.00 sularında en iyi konumdadır. Takımyıldızın iki parçası +25,7 ile −16,1 derece dikilim aralığında kaldığı için hem Kuzey hem Güney Yarımküre'den izlenebilir; IAU'nun verdiği görünürlük aralığı yaklaşık +75 ile −65 derece enlemdir. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36-42 derece kuzey) en parlak yıldızı Unukalhai meridyende ufkun yaklaşık 54-60 derece üstüne çıkar; kuyruktaki Kartal Bulutsusu ise yaklaşık 34-40 derece yüksekliğe ulaşır. Bu yüzden kuyruğun nesneleri için güney ufku açık, ışık kirliliği az bir yer seçmek önemlidir.
Baş parçayı bulmak için en kolay yol Kuzey Tacı'nı bulmaktır: yarım daire biçimli bu küçük takımyıldızın güneyinde, Terazi ile Herkül arasında kalan alanda üçgen biçimli bir baş yıldızı öbeği görülür. Kuyruk parçasını bulmak için Kartal'daki Altair'i ve Yaz Üçgeni'ni referans alın; kuyruk, Altair'in yaklaşık batısında, Yılancı ile Kalkan arasında Samanyolu'nun parlak şeridine doğru uzanır. Aralık ortasından Ocak sonuna doğru Güneş'e yakın olduğundan takımyıldız akşam gökyüzünde yoktur; kışın sonlarında sabaha karşı doğuda yeniden belirir.
Başlıca yıldızları
- Unukalhai (Alfa Serpentis): Takımyıldızın en parlak yıldızıdır, görünür parlaklığı yaklaşık 2,6 kadirdir. Adı Arapçada "yılanın boynu" anlamına gelir; Latince adı Cor Serpentis, yani "Yılan'ın Kalbi"dir. Yaklaşık 74 ışık yılı uzaktaki turuncu bir devdir; Güneş'in yaklaşık 1,6 katı kütleye ve yaklaşık 12 katı yarıçapa sahiptir. IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu "Unukalhai" adını 21 Ağustos 2016'da onaylamıştır.
- Beta, Gamma ve Iota Serpentis: Yılan'ın başını oluşturan üçgendir. Beta Serpentis yaklaşık 3,7 kadirlik beyaz bir anakol yıldızıdır. Gamma Serpentis ise yaklaşık 3,8 kadirlik, Güneş'e yalnızca yaklaşık 36 ışık yılı uzaklıktaki bir F tipi altdevdir ve Güneş'inkine benzer titreşimler gösterir.
- R Serpentis: Bir Mira tipi değişen yıldızdır. En parlak evresinde 5. kadire ulaşıp çıplak gözle görülür, sönükken ise 14. kadirin altına iner.
- Eta Serpentis: Kuyruğun en parlak yıldızıdır; Unukalhai gibi K tipi bir kırmızı devdir ve yaklaşık 2,16 saatlik dönemle Güneş benzeri titreşimler gösterir.
Takımyıldız ayrıca ötegezegenli yıldızlar barındırır. Örneğin turuncu dev Omega Serpentis'in en az 1,7 Jüpiter kütlesinde bir gezegeni vardır. Bir beyaz cüce ile bir kırmızı cüceden oluşan örten çift NN Serpentis'in dönemindeki değişimler de iki gezegenle açıklanmıştır. Baştaki bir başka ilginç sistem PSR B1534+11'dir: birbirini dolanan iki nötron yıldızından biri, 37,9 milisaniyelik dönemi olan bir pulsardır. Yaklaşık 3.300 ışık yılı uzaktaki bu çift, Einstein'ın genel görelilik kuramını sınamak için kullanılmış; ölçümler kuramın öngördüğü değerlere yüzde 0,2 duyarlıkla uymuştur.
Baştaki derin gökyüzü cisimleri
Yılan'ın başı Samanyolu'nun düzleminden uzakta kalır. Bu nedenle bu yönde yıldız ve toz perdesi az olur ve çok sayıda uzak galaksi görülebilir.
M5: Çok iyi koşullarda çıplak gözle zor seçilen, dürbünle puslu bir top olarak görünen küresel kümedir. Güneş'e yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktadır ve Samanyolu'nun en yaşlı kümelerinden biridir. Çok sayıda RR Lyrae tipi değişen yıldız içerir ve iki milisaniye pulsarı barındırır. Yılan'ın 5 Serpentis yıldızının yakınında aranır. Ayrıntılı anlatım M5 küresel kümesi sayfamızdadır.
Palomar 5: M5'in hemen güneyinde yer alan, çok sönük ve yaşlı (11 milyar yıldan fazla) bir küresel kümedir. Samanyolu'nun kütleçekimi yıldızlarını koparır; kümenin arkasında 30.000 ışık yılından uzun bir gelgit kuyruğu oluşmuştur.
Uzak galaksiler: Bölgede amatör teleskopla görülecek parlak galaksi yoktur; en parlakları 11. kadirde kalır. Buna karşılık profesyonel gökbilim için zengin bir avdır:
- Hoag Nesnesi: Yaklaşık 600 milyon ışık yılı uzaktaki, çok nadir görülen bir halka galaksidir. Mavi genç yıldızlardan oluşan neredeyse kusursuz bir halka, sarı ve yaşlı yıldızlardan oluşan bir çekirdeği çevreler.
- Arp 220: Yaklaşık 250 milyon ışık yılı uzaktaki, çarpışmakta olan iki sarmal galaksiden oluşan ve "ultra parlak kızılötesi galaksi" sınıfının örnek üyesi sayılan bir sistemdir. Çarpışma, iki galaksi boyunca yoğun yıldız oluşumunu tetiklemektedir.
- Seyfert'in Altılısı: Altı galaksiden oluşan bir gruptur; bunlardan dördü kütleçekimiyle etkileşir. Grup yaklaşık 190 milyon ışık yılı uzaktadır ve yaklaşık 100.000 ışık yılı genişliğiyle bilinen en yoğun galaksi gruplarından biridir.
- PG 1553+113: Gama ışınları yayan bir BL Lac nesnesidir. Fermi Uzay Teleskobu'yla yapılan uzun süreli izlemede gama ışını parlaklığında yaklaşık 2,1-2,2 yıllık yarı düzenli bir değişim bildirilmiştir.

Kuyruktaki derin gökyüzü cisimleri
Samanyolu'nun düzleminin bir bölümü Yılan'ın kuyruğundan geçer; bu yüzden kuyruk, galaksimizdeki yıldız doğum bölgeleri ve kümelerle doludur.
Kartal Bulutsusu (M16): Yılan takımyıldızının en ünlü cismidir. Yaklaşık 5.700 ışık yılı uzaktaki bu genç yıldız oluşum bölgesi, Samanyolu'nun Yay Kolu'nda yer alır ve görünür parlaklığı 6 kadir dolayındadır. Bulutsu yaklaşık 70 × 50 ışık yılı boyutundadır; Jean-Philippe de Chéseaux tarafından 1745-46'da keşfedilmiştir. İçindeki küme yaklaşık 8.100 yıldız barındırır ve yaşı 1-2 milyon yıl olarak tahmin edilmektedir. En parlak yıldızı olan HD 168076, 8,24 kadirle iyi bir dürbünle görülür; Güneş'in yaklaşık 80 katı kütlesi vardır ve ışıma gücü Güneş'inkinin bir milyon katına çıkabilir. Bulutsunun ortasında Hubble Uzay Teleskobu'nun çektiği "Yaratılış Sütunları" yer alır: yıldızların doğduğu soğuk gaz ve toz kolonları. Gökyüzünde Yay'daki Omega Bulutsusu'nun (M17) yaklaşık 2-3 derece kuzeyindedir; iki bulutsu birlikte aranabilir. Sütunların hikâyesi, 1995 görüntüsü ve sonraki gözlemler Kartal Bulutsusu sayfamızda; komşusu için Omega Bulutsusu (M17) sayfasına bakabilirsiniz.

Serpens OB2 ve NGC 6604: Kartal Bulutsusu'nun kuzeyinde, yaklaşık 2.000 parsek (kabaca 6.500 ışık yılı) uzaklıkta, 100'den fazla sıcak ve kütleli OB yıldızı içeren bir topluluk vardır. Yaşı yaklaşık 5 milyon yıldır; çevresindeki ışıklı gaz bölgesinde NGC 6604 açık kümesi bulunur.
IC 4756: Yaklaşık 800 milyon yaşında, açık küme için epeyce yaşlı bir yıldız topluluğudur. Yaklaşık 440 parsek (yaklaşık 1.400 ışık yılı) uzaktadır.
Serpens Bulutu ve Westerhout 40: Kuyruğun güney kesiminde yaklaşık 420 parsek uzaklıkta, yalnızca yaklaşık 2 milyon yaşında bir yıldız oluşum bulutu uzanır; çok sayıda ilkel yıldız (protoyıldız) barındırır. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu bu bulutun güneyinde "Serpens South" adlı yıldız öbeğini ortaya çıkarmıştır; yıldız oluşumu orada hâlâ sürmektedir. Yaklaşık 500 parsek uzaklıktaki Westerhout 40, Güneş Sistemi'ne en yakın kütleli yıldız oluşum bölgelerinden biridir. Moleküler bulut ışığı perdelediği için görsel olarak zor görülür.
Kırmızı Kare Bulutsusu (MWC 922) ve Abell 41: Kırmızı Kare, merkezindeki MWC 922 yıldızını çevreleyen, neredeyse tam kare biçimli nadir bir gezegenimsi bulutsudur. Abell 41 ise ikili yıldız MT Serpentis'in çevresinde, iki kutuplu yapıdaki bir gezegenimsi bulutsudur; simetri ekseninin yıldızların yörünge düzlemine dik doğrultudan en fazla 5 derece sapması, ikili yıldızlarla iki kutuplu gezegenimsi bulutsular arasındaki bağı güçlendiren bir bulgu olarak görülür.
PDS 456: Xi Serpentis'in yakınındaki bu nesne, yakın evrendeki içsel ışıma gücü en yüksek etkin galaksi olarak bilinir. X-ışınlarındaki hızlı değişimi, merkezindeki dönen (Kerr) kara delikle ilgili ipuçları vermiştir.

Mitolojisi ve başka kültürlerde Yılan
Yunan mitolojisinde Yılan, şifa tanrısı Asklepios'un (gökte Yılancı) elinde tuttuğu yılandır. Anlatıya göre Asklepios bir yılanı öldürmüştü; ancak ikinci bir yılan gelip ölen yılanın üzerine bir şifalı ot koydu ve yılan dirildi. Yılanlar her yıl deri değiştirdiği için eski Yunan toplumunda yenilenmenin simgesiydi. Rivayete göre Asklepios da ölüleri aynı yöntemle diriltirdi. Bu, Yılan'ın gökte Yılancı ile birlikte durmasının muhtemel nedeni sayılır; yine de gerçek gerekçe kesin olarak bilinmemektedir.
Gök atlaslarında Yılan'ın Yılancı'ya dolanışı farklı çizilmiştir: bazen Yılancı'nın gövdesine sarılı, çoğunlukla ise gövdenin arkasından ya da bacaklarının arasından geçen bir yılan olarak gösterilir.
Babil gök biliminde iki yılan figürü vardı: ejderha, aslan ve kuş karışımı Mušḫuššu (kabaca Su Yılanı'na karşılık gelir) ve boynuzlu yılan Bašmu. Bašmu, Knidoslu Eudoksos'un Ophis takımyıldızına ve onun üzerine kurulan Batlamyus'un Yılan'ına kabaca karşılık gelir. Çin gökbiliminde ise Yılan'ın yıldızlarının çoğu, bir pazar yerini çevreleyen duvarı (Tianshi) oluşturan yıldızlar arasında sayılırdı; kuyruktaki iki yıldız pazar memurluğu kulesini (Shilou), bir başka yıldız mücevher dükkânlarını (Liesi) simgeler. Baştaki Mu Serpentis ise veliaht prensin sütannesini (Tianru) temsil eder.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında Yılan'a özgü, güvenilir kaynaklarda doğrulanmış bir hikâye bulamadığımız için burada bir anlatı aktarmıyoruz; bu konuda kesin bilgi verilmiyor.
Yılan, Yılancı ve Su Yılanı karıştırılmasın
Gökyüzünde üç ayrı "yılan" vardır ve sık karıştırılırlar. Yılan (Serpens) yukarıda anlattığımız iki parçalı takımyıldızdır. Yılancı (Ophiuchus) yılanı tutan adamdır; ekliptiğin geçtiği 13. takımyıldızdır ve "13. burç" tartışmasının konusu budur (bkz. 13. burç Yılancı nedir?). Yılan ise ekliptiğin dışında kalır, burç takımyıldızı değildir. Üçüncüsü Su Yılanı (Hydra), gökyüzünün en büyük takımyıldızıdır ve Yılan'dan tamamen bağımsızdır.
İlginç bilgiler
- Yılan, bütün resmî takımyıldızlar içinde iki ayrı parçaya bölünmüş tek takımyıldızdır ve anlamı için komşusu Yılancı'ya bağlıdır.
- Yılancı'nın en parlak yıldızı Rasalhague, iki parça arasında uzanan Yılancı alanının kuzey ucunda durur.
- Yılan'dan çıkıyormuş gibi görünen iki gündüz meteor yağmuru vardır: Omega Serpentidler ve Sigma Serpentidler. İkisi de 18-25 Aralık arasında doruğa çıkar; gündüz gökyüzünde olduğu için çıplak gözle izlenemezler.
- Yılan'ın başına yakın Kuzey Tacı (Kuzey Tacı) ve Herkül (Herkül) takımyıldızları, kuyruğa yakın ise Kartal takımyıldızı yer alır; yaz gökyüzünü birlikte tanımak için iyi bir güzergâh oluştururlar.
Kısaca
- Yılan (Serpens), baş ve kuyruk olmak üzere iki ayrı parçaya bölünmüş tek resmî takımyıldızdır; araya Yılancı girer.
- En parlak yıldızı, yaklaşık 74 ışık yılı uzaktaki turuncu dev Unukalhai'dir (yaklaşık 2,6 kadir).
- Baş bölümde M5 küresel kümesi ve Hoag Nesnesi, Arp 220, Seyfert'in Altılısı gibi uzak galaksiler; kuyrukta ise Samanyolu'nun düzlemindeki Kartal Bulutsusu (M16) ve Yaratılış Sütunları bulunur.
- Takımyıldız yaz akşamlarında, en iyi Temmuz'da görülür; Türkiye'den kuyruk parçası için güney ufku açık bir gözlem yeri gerekir.
- Mitolojide Asklepios'un yenilenmeyi simgeleyen yılanıdır; Yılancı ve Su Yılanı ile karıştırılmamalıdır.
Aynı türdenTümü →
Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taramasıCerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında















