21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kartal takımyıldızı (Aquila) nedir? Altair'in ve Yaz Üçgeni'nin yuvası

Kartal (Aquila), Altair'in bulunduğu ve Yaz Üçgeni'nin güney köşesini oluşturan takımyıldızdır; yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve efsanesini anlatıyoruz.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Gök ekvatoru üzerinde, Samanyolu bandında; Yaz Üçgeni'nin güney köşesi
Çap
652 derece kare
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)

Kartal (Latince adıyla Aquila, IAU kısaltması "Aql"), gök ekvatorunun üzerinde yer alan ve yaz-sonbahar akşamlarında kolayca bulunan bir takımyıldızdır. En parlak yıldızı, Dünya'ya yalnızca yaklaşık 16,7 ışık yılı uzaklıktaki Altair'dir; Altair, Kuğu'daki Deneb ve Lir'deki Vega ile birlikte gökyüzünün ünlü desenlerinden Yaz Üçgeni'ni oluşturur. Takımyıldızın büyük kısmı Samanyolu bandının içinde kaldığı için zengin yıldız alanları, gezegenimsi bulutsular ve yıldız kümeleri barındırır.

Kartal, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir ve bugün IAU'nun tanıdığı 88 takımyıldız arasında yer alır. Aşağıda nasıl bulunacağını, başlıca yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve Babil'den Çin'e uzanan anlatılarını bulacaksınız. Takımyıldızların genel tarihi için takımyıldızlar maddesine de bakabilirsiniz.

Adı ve genel bakış

Türkçe adı "Kartal"dır; Latince "aquila" sözcüğü de kartal anlamına gelir. Takımyıldız 652 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 22. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 18h41 ile 20h38, dik açıklığı ise yaklaşık +18,7° ile −11,9° arasındadır. Bu konum, gök ekvatoruna cömertçe yayılması demektir: Kartal, kabaca 78° kuzey ile 71° güney enlemleri arasında görülebilir; yani Türkiye dahil dünyanın hemen her yerinden izlenir.

Komşuları Okçuk (Sagitta), Herkül, Yılancı, Yılan'ın kuyruk bölümü (Serpens Cauda), Kalkan (Scutum), Yay, Oğlak, Kova ve Yunus'tur (Delphinus). Takımyıldız Knidoslu Eudoksos (MÖ 4. yüzyıl) ve Aratos (MÖ 3. yüzyıl) tarafından da anılmıştır.

Kartal (sol altta), Kuğu (üstte) ve Lir (sağ altta) takımyıldızları. Altair, Deneb ve Vega Yaz Üçgeni'nin köşelerini oluşturur; görüntü Japonya'nın Nagano kentinden, Aralık 2018'de çekildi.
Kouij Ohnishi / IAU OAE, CC BY 4.0

Ne zaman ve nasıl görülür?

Kartal'ın akşam gökyüzünde en iyi izlendiği ay Ağustos'tur. Yaz ve sonbahar boyunca akşamları görülür; Kasım'da akşam saatlerinde güneybatı göğünde, her gün biraz daha alçalarak izlenir ve yılbaşına doğru akşam gökyüzünden çekilir. Altair'in dik açıklığı yaklaşık +8,9° olduğundan Türkiye'nin enlemlerinde (36°-42° kuzey) günün en yüksek konumunda ufuktan kabaca 57° ile 63° yukarıda geçer; bu, kolay ve rahat bir gözlem demektir.

Kartal'ı bulmanın en kolay yolu Yaz Üçgeni'nden geçer:

  1. Yaz akşamı başınızın üstüne yakın, çok parlak mavi-beyaz bir yıldız arayın: Lir'deki Vega.
  2. Vega'dan güneye, Samanyolu'nun bandına doğru inin; yaklaşık aynı parlaklıkta, ondan biraz sönük ve daha güneyde duran yıldız Altair'dir. Vega ve Deneb'le birlikte geniş bir üçgenin en güneydeki köşesidir.
  3. Altair'in iki yanında, ona yakın ve hemen hemen aynı doğru üzerinde duran iki daha sönük yıldız görürsünüz: Tarazed ve Alshain. Bu neredeyse düz üç yıldızlık çizgi, kartal çizimlerinde kanatların bir bölümünü simgeler; Arapça gelenekte ise Altair, Tarazed ve Alshain birlikte "uçan kartal" adıyla anılır.

Yaz Üçgeni'nin diğer köşeleri Lir ve Kuğu takımyıldızlarındadır. Üçgenin iki kenarının tam ortasında ise küçük takımyıldızlar Okçuk ve Tilkicik durur.

Başlıca yıldızları

Kartal'ın yıldızları bize çok farklı uzaklıklarda durur. Altair ile Alshain yakın komşumuzdur; Tarazed ve Okab daha uzaktadır. Parlaklıklar kadir olarak verilmiştir; küçük sayı daha parlak demektir.

YıldızBayer adıKadirUzaklık (ışık yılı)Türü
Altairα Aql0,77Yaklaşık 16,7A türü ana kol yıldızı
Tarazedγ AqlYaklaşık 2,7Yaklaşık 400Turuncu dev
Okabζ AqlYaklaşık 3,0Yaklaşık 83A türü yıldız; çift sistem
Alshainβ AqlYaklaşık 3,7Yaklaşık 45Sarı altdev (G9.5 IV); kırmızı cüce eşli

Altair: hızlı dönen, basık yıldız

Altair adı, Arapça "en-nesr et-tâ'ir" (uçan kartal) ifadesinin kısaltmasıdır ve bu ad ortaçağdan beri kullanılır. IAU, 2016'da kurduğu Yıldız Adları Çalışma Grubu'yla Altair'i resmî adlar listesine aldı. Gecenin on ikinci en parlak yıldızıdır; Güneş'in kütlesinin yaklaşık 1,8 katıdır ve Güneş'ten yaklaşık 11 kat daha ışıklıdır. Yaşının yaklaşık 100 milyon yıl olduğu düşünülür; ancak eski tahminler bunu bir milyar yıla kadar çıkarıyordu.

Altair'i özel kılan şey dönme hızıdır. Dönme süresi sekiz saatten kısadır; Güneş'in ekvatoru 25 günden uzun sürede bir tur atar. Bu hızlı dönme yıldızı kutuplardan basık, ekvatordan şişkin bir şekle sokar. Palomar Test İnterferometresi'yle 1999-2000'de yapılan ölçümler yıldızın basık olduğunu ortaya koydu. 2006-2007'de CHARA dizisinin kızılötesi gözlemleri, Güneş dışında bir ana kol yıldızının yüzeyinin ilk kez görüntülenmesini sağladı ve 2007'de Science dergisinde yayımlandı. Bu görüntüye göre ekvator yarıçapı Güneş'in yaklaşık 2,03 katı, kutup yarıçapı ise yaklaşık 1,63 katıdır. Ekvator, kutuplardan daha soğuk ve daha sönük görünür; bu etkiye "çekim kararması" (von Zeipel etkisi) denir.

Altair ayrıca parlaklığı kadirin binde birleri mertebesinde, bir saat civarı sürelerle titreşen bir Delta Scuti türü değişen yıldızdır. 1999'daki uydu ölçümlerinden yola çıkan çalışma, bu özelliği 2005'te tanımladı.

Diğer ilginç yıldızlar

Eta Aquilae (η Aql), takımyıldızın en bilinen Sefe değişenlerinden biridir. Parlaklığı yaklaşık 7,2 günde 3,5 ile 4,4 kadir arasında gidip gelir; değişkenliği 1784'te Edward Pigott tarafından fark edilmiştir. R Aquilae ise Mira türü bir kırmızı devdir: parlaklığı yaklaşık dokuz ayda 6 ile 12 kadir arasında değişir, yani sönük olduğunda çıplak gözle hiç, parlak olduğunda ise ancak çok karanlık gökte seçilir.

Nova Aquilae 1918

Samanyolu'nun yoğun bölgesinde bulunduğundan Kartal birçok nova patlamasına sahne olmuştur. En ünlüsü, 8 Haziran 1918'de doğrulanan Nova Aquilae 1918'dir. İlk kez Zygmunt Laskowski'nin gördüğü bu nova, en parlak anında yaklaşık −0,5 kadire ulaştı; yani bir süre takımyıldızın en parlak yıldızı Altair'i bile geride bıraktı. Teleskobun icadından bu yana kaydedilen en parlak nova olarak anılır.

Derin gökyüzü cisimleri

Kartal'da Messier kataloğundan bir cisim yoktur; yine de zengin bir hazine sunar. Aşağıdakiler küçük ve orta boy teleskoplar için güzel hedeflerdir:

  • NGC 6751 (Parlayan Göz): Yaklaşık 0,8 ışık yılı çaplı bir gezegenimsi bulutsu. Hubble'ın 10. yıl dönümü için yayımlanan görüntüsüyle tanınır.
  • NGC 6781: William Herschel'in 1788'de keşfettiği, Büyükayı'daki Baykuş Bulutsusu'na benzeyen soluk bir gezegenimsi bulutsu.
  • NGC 6804: Küçük ama parlak bir halka şeklinde gezegenimsi bulutsu.
  • NGC 6709: Yaklaşık 3.000 ışık yılı uzaklıkta, toplam parlaklığı 6,7 kadir olan gevşek bir açık yıldız kümesi; 305 doğrulanmış üyesi vardır.
  • NGC 6760: En az iki pulsar (hızlı dönen nötron yıldızı) bulunan 9,1 kadirlik bir küresel küme.
  • W51: Yaklaşık 17.000 ışık yılı uzaktaki, Samanyolu'nun en büyük yıldız oluşum bölgelerinden biri. Yaklaşık 350 ışık yılı genişliğindedir, ancak yoğun tozun ardında kaldığı için görünür ışıkta opaktır; Chandra ve Spitzer gözlemleri onu ortaya çıkarmıştır. Görünür ışıkta görülebilseydi gökte Dolunay kadar yer kaplardı.
Kartal takımyıldızının temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan652 derece kare
Alan sırası22 / 88
Altair'in parlaklığı0,77 kadir
Altair'in uzaklığı16,7 ışık yılı
Altair'in dönme süresi8 saatten kısa
Altair'in kütlesi1,8 Güneş

Efsanesi ve kültürlerdeki yeri

Yunan ve Roma anlatıları

Yunan mitolojisinde Kartal, Zeus'un yıldırımlarını taşıyan kuş olan Aetos Dios ile özdeşleştirilir. Anlatıya göre Zeus bu kuşu, çoban genç Ganymedes'i Olympos Dağı'na götürüp tanrıların kadeh taşıyıcısı yapmak üzere gönderdi. Kimi kaynaklar ise bu kuşu, Zeus'un Prometheus'a saldırması için gönderdiği kartalla ilişkilendirir. Ganymedes bazen komşu Kova takımyıldızıyla da eşleştirilir. Romalılar takımyıldızı "Vultur volans" (uçan akbaba) diye anıyordu. Bu adı Lir için kullanılan "Vultur cadens" (düşen akbaba) ile karıştırmamak gerekir. Eski dönemde Kartal'ın yanında, imparator Hadrianus (MS 117-138) döneminde adlandırılan Antinous takımyıldızı da bulunuyordu; bugün geçerli değildir, ama θ Aql yıldızına 2024'te Antinous adı verilmiştir.

Babil, Mısır ve Hint gelenekleri

Yunan Kartal'ı büyük olasılıkla Babil'deki Kartal takımyıldızına dayanır. Gavin White'a göre Babil Kartalı, pençelerinde "Ölü Adam" adlı takımyıldızı taşırdı; yazar bunu Ganymedes ve Antinous öyküleriyle karşılaştırır. Eski Mısır'da Kartal'ın muhtemelen Horus'un şahini olarak görüldüğü düşünülür. Hindu geleneğinde ise takımyıldız, yarı kuş yarı insan tanrı Garuda ile özdeşleştirilir.

Çin: Çoban ve Dokumacı Kız

Doğu Asya'da Kartal'ın en bilinen anlatısı "Sığır Çobanı ve Dokumacı Kız"dır; yaklaşık 2.600 yıllık olduğu söylenen bu öykü Qixi, Tanabata ve Chilseok şenliklerine kaynaklık eder. Sığır çobanı Niulang Altair'dir, çocukları Beta ve Gamma Aquilae'dir, Dokumacı Kız Zhinü ise Vega'dır. Samanyolu onları ayıran gök nehridir; yılda yalnızca bir gece saksağanlar köprü kurar ve çift buluşur. Çincede Altair'in yaygın adı "Niu Lang Xing"dir, yani "sığır çobanı yıldızı".

Arap, Polinezya ve Avustralya yerlileri

Altair'in adı Arapçadır; Abdurrahman es-Sufi'nin 1009-1010 tarihli Sabit Yıldızlar Kitabı'nda Kartal'ın resmi vardır (ayrıntısı es-Sufi sayfasında). Yeni Zelanda'nın Maori halkı Altair'e "Poutu-te-rangi", yani "gökyüzü direği" der ve yıldızı tatlı patates hasadıyla ilişkilendirir. Avustralya'nın Victoria bölgesindeki Koori halkı Altair'i, yani kama kuyruklu kartalı "Bunjil" olarak tanır.

Türk ve Anadolu gök anlatıları

Türkçe gök adlandırmasının zengin bir geleneği vardır; Türklerde gökyüzü maddesinde bu geleneği ayrıntılı bulabilirsiniz. Ancak Kartal takımyıldızına özgü, kaynaklarla belgelenmiş ayrı bir Türk ya da Anadolu anlatısını doğrulayamadık; bu yüzden uydurma bir efsane aktarmıyoruz. Bildiğimiz şu: Türkçede takımyıldızın adı "Kartal", en parlak yıldızının adı ise Arapça kökenli "Altair"dir; Türkiye'deki gözlemciler ve okullar bu adları kullanır.

İlginç bilgiler

  • Pioneer 11 sondası, 1970'lerde Jüpiter ve Satürn'ün yanından geçtikten sonra yaklaşık 4 milyon yıl sonra Lambda Aquilae yıldızının yakınından geçecek şekilde yol alıyor.
  • NASA, 2007'de yeni nesil Ay yüzeyi iniş aracına "Altair" adını vermişti.
  • Rho Aquilae yıldızı, sınırların yeniden çizilmesiyle 1992'de komşu Yunus takımyıldızına geçti.
  • Japonyalı bilim insanları 1983'te Altair'e doğru bir radyo sinyali gönderdi; yıldız yaklaşık 16,7 ışık yılı uzaklıktadır, yani yanıt en erken yaklaşık 33 yıl sonra gelebilirdi.

Kısaca

  • Kartal (Aquila), gök ekvatoru üzerinde, Samanyolu bandında uzanan 88 takımyıldızdan biridir; 652 derece kare alan kaplar.
  • En parlak yıldızı Altair (0,77 kadir) yalnızca yaklaşık 16,7 ışık yılı uzaktadır, saatler içinde dönen basık bir yıldızdır ve Yaz Üçgeni'nin güney köşesidir.
  • En iyi yaz ve sonbahar akşamlarında (Ağustos'ta en uygun) görülür; Altair ile iki yanındaki Tarazed ve Alshain "kartalın kanatlarını" çizer.
  • Nova Aquilae 1918, teleskop çağının en parlak novasıdır; NGC 6751 ve W51 öne çıkan derin gökyüzü hedefleridir.
  • Yunan'da Zeus'un kartalı, Çin'de sığır çobanı Niulang'dır; Türkçe kaynaklarda takımyıldıza özgü doğrulanmış bir halk anlatısı yoktur.

Aynı türdenTümü →

Bu konudaki haberler

  1. VT J1906+0849: Samanyolu'nun kıyısında 20 yıldır parlayan, hiçbir sınıfa uymayan radyo kaynağıVT J1906+0849: Samanyolu'nun kıyısında 20 yıldır parlayan, hiçbir sınıfa uymayan radyo kaynağı26 Ekim 2026, 07:10

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar