Yılancı takımyıldızı (Ophiuchus)

Yılancı (Latince Ophiuchus, Eski Yunanca ophioukhos, "yılan taşıyan"), gök ekvatorunun iki yanına yayılan büyük bir takımyıldızdır ve genellikle elinde bir yılan tutan bir adam olarak çizilir. Yılanın kendisi ayrı bir takımyıldızdır: Yılan (Serpens). Yılancı'nın gövdesi Yılan'ı ikiye böler; bu yüzden Yılan, gökyüzünde baş ve kuyruk olmak üzere iki ayrı parça hâlinde görülür. Yılancı, Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir; eski adı Serpentarius'tur. IAU kısaltması "Oph", alanı yaklaşık 948 kare derecedir. Burçlar kuşağının on iki geleneksel takımyıldızı arasında yer almaz, ama Güneş'in yıllık yolu olan ekliptik onun sınırlarından geçer; bu yüzden zaman zaman "13. burç" diye anılır. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Yılancı, Kuzey Yarımküre'nin yaz takımyıldızıdır. Türkiye'den Haziran'da akşam saat 21.00 sularında güneydoğuda yükselmiş olur; Temmuz ve Ağustos akşamlarında güneyde, en yüksek konumundadır. Eylül-Ekim akşamlarında güneybatıda alçalır; Kasım'dan Ocak'a kadar ise gündüz gökyüzündedir ve görülmez. Gökyüzünde Avcı'nın neredeyse tam karşısında yer alır: Avcı kış gecelerinin, Yılancı yaz gecelerinin takımyıldızıdır.

Yılancı; Kartal, Yılan, Akrep, Yay ve Herkül takımyıldızlarının arasında, Samanyolu'nun merkezinin kuzeybatısında uzanır. Büyük bölümü gök ekvatorunun güneyindedir. En parlak yıldızı Rasalhague takımyıldızın kuzey ucunda, gök ekvatorunun yaklaşık 12,5 derece kuzeyinde durur; takımyıldız buradan güneye, Akrep'in kuzeyine kadar iner. Yıldızları çok parlak olmadığı için Yılancı'yı tanımak, komşularına göre biraz daha fazla dikkat ister. Bulmanın iyi bir yolu, kırmızı Antares'i bulup onun kuzeyindeki geniş alana bakmaktır: Yılancı'nın ayakları, ekliptiğin geçtiği yerde Akrep'in hemen üstündedir.

En parlak yıldızları

• Rasalhague (Alfa Ophiuchi): Takımyıldızın en parlak yıldızı, 2,1 kadir. Adı Arapça "yılancının başı" demektir. A sınıfı, hızla dönen bir dev yıldız ile K sınıfı bir eşten oluşan bir çifttir. Uzaklığı yaklaşık 49 ışık yılı.
• Sabik (Eta Ophiuchi): 2,4 kadirlik bir çift yıldız. Adı "önden giden" anlamına gelir. Uzaklığı yaklaşık 88 ışık yılı.
• Cebalrai (Beta Ophiuchi): Adı "çobanın köpeği" demektir. Güneş'ten biraz daha büyük kütleli, evrimleşmiş bir dev yıldızdır.
• Marfik (Lambda Ophiuchi): Adı "dirsek" anlamına gelir; ana yıldızı Güneş'ten daha büyük kütleli ve parlak olan bir çift yıldız sistemidir.
• RS Ophiuchi: Birkaç günde yüzlerce kat parlaklaşan, yinelenen bir nova. Yaklaşık 15 yılda bir patlar ve patlama sırasında 5 kadir dolaylarına çıkarak çıplak gözle görülebilir hâle gelir; son patlaması 2021'deydi. Bir gün Tip Ia süpernova olarak patlamanın eşiğinde olduğu düşünülüyor.

Adı ve mitolojisi

Yılancı'nın klasik dönemden önce var olduğuna dair kesin bir kanıt yoktur. Babil astronomisinde bu bölgede "Oturan Tanrılar" adlı bir takımyıldızın bulunduğu anlaşılıyor; araştırmacı Gavin White, Yılancı'nın üst yarısı insan, bacakları yılan olarak çizilen Babil yılan tanrısı Nirah'tan uzaktan türemiş olabileceğini öne sürer. Takımyıldızın bilinen ilk anlatımı, Knidoslu Eudoksos'un kayıp kataloğuna dayanan Aratos'un Phainomena'sındadır. Aratos, Yılancı'yı iki eliyle yılanı sıkıca tutan ve iki ayağıyla Akrep'in gözüne ve göğsüne basan bir figür olarak anlatır.

Eski Yunanlar takımyıldızda Delfi kâhinliğini koruyan dev yılanla boğuşan Apollon'u görürdü. Sonraki anlatılarda Yılancı, Truvalılara tahta atı konusunda uyarıda bulunduğu için tanrıların gönderdiği deniz yılanlarınca öldürülen rahip Laokoon olarak da anıldı. Roma dönemi mitoloji yazarlarına göre ise figür hekim Asklepios'tur: bir yılanın öteki yılana şifalı otlar getirdiğini görüp ölümü durdurmanın sırrını öğrenen Asklepios, insanlığın ölümsüz olmasını önlemek isteyen Jüpiter'in yıldırımıyla öldürülür; tanrı sonra onun iyiliklerini onurlandırmak için suretini gökyüzüne yerleştirir. Asklepios'a adanmış antik sağlık tapınaklarının en ünlülerinden biri Bergama'daki (Pergamon) Asklepion'dur; ünlü hekim Galenos, Roma imparatoru Marcus Aurelius'un hekimi olmadan önce burada hastalarla ilgilenmiş ve çalışmıştı.

Rönesans'tan erken modern döneme kadar yıldız haritalarında Yılancı, ayaklarını Akrep'in üzerine basmış biçimde çizildi; bu geleneği 1515'te Albrecht Dürer başlattı. Abdurrahman es-Sufi de daha önce Yılancı'nın bazı yıldızlarını figürün sağ ve sol ayağı olarak saymıştı. Bu açıdan bakıldığında Yılancı, en azından ayaklarıyla, burçlar kuşağının bir parçasıdır.

Güneş Yılancı'da ne zaman? "13. burç" meselesi

IAU'nun 1930'da kesinleşen sınırlarına göre ekliptik on iki değil on üç takımyıldızdan geçer; on üçüncüsü Yılancı'dır. Yaptığımız hesaba göre Güneş 2026'da Yılancı'ya 30 Kasım sabahı girdi ve 18 Aralık'ta Yay'a geçti; takımyıldızda yaklaşık 18,3 gün kaldı. Bu, Akrep'te kaldığı 6,5 günün neredeyse üç katıdır. Astrolojik Yay burcunun (yaklaşık 23 Kasım – 21 Aralık) büyük bölümünde Güneş aslında Yılancı'dadır.

Bu gerçek zaman zaman "burçlar değişti, 13. burç eklendi" haberlerine dönüşür. 1995'te BBC'nin bir akşam bülteninde, 2011'de ve 2016'da benzer haberler dünyayı dolaştı. 2011'deki haberin kaynağı gösterilen Minnesota Planetaryum Derneği'nden gökbilimci Parke Kunkle, sonradan burçlar kuşağının 13 burçtan oluşması gerektiğini söylemediğini, yalnızca ekliptik üzerinde 13 takımyıldız bulunduğunu hatırlattığını açıkladı. Ne IAU ne de NASA burçlarla ilgili bir karar aldı. Karışıklığın kökü, iki farklı kavramın aynı adlarla anılmasıdır: astrolojik burçlar 30 derecelik eşit dilimlerdir ve Batı geleneğinde mevsimlere bağlıdır; takımyıldızlar ise boyları farklı gök bölgeleridir. Presesyon yüzünden ikisi zaten birbirinden yaklaşık bir ay kaymıştır. Astrolojik burçların, ister 12 ister 13 olsun, bilimsel bir dayanağı yoktur.

Verileri göster

Alan	948 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	18,3 gün (2026)
Rasalhague'nin uzaklığı	49 ışık yılı
Barnard Yıldızı'nın uzaklığı	6 ışık yılı
Gaia BH1 kara deliğinin uzaklığı	yaklaşık 1.560 ışık yılı
Kepler Süpernovası	1604

İlginç gök cisimleri

• Barnard Yıldızı: Güneş Sistemi'ne en yakın yıldızlardan biri; yaklaşık 6 ışık yılı uzakta. Ondan daha yakın olan yalnızca Alfa Centauri sistemi ve Proxima Centauri'dir. 9,5 kadirlik bu kırmızı cücenin çevresinde geçmişte öne sürülen gezegen iddiaları çürütülmüştü; 2025'te dört gezegenin varlığı doğrulandı. Ayrıntılar için yakın komşularımızdan Proxima Centauri maddesine de bakabilirsiniz.
• Kepler Süpernovası (1604): 9 Ekim 1604'te Teta Ophiuchi'nin yakınında görülmeye başlayan bu süpernova, Samanyolu'nda çıplak gözle görüldüğü kesin olarak bilinen son süpernovadır. En parlak anında gökyüzündeki bütün yıldızlardan parlaktı. Johannes Kepler onu 16 Ekim'de görmeye başladı ve o kadar ayrıntılı inceledi ki patlama onun adıyla anıldı; bulgularını Yılancı'nın Ayağındaki Yeni Yıldız Üzerine adlı kitabında yayımladı. Galileo bu olayı, göklerin değişmez olduğu yolundaki Aristotelesçi görüşe karşı kanıt olarak kullandı. Bir Tip Ia süpernova olan patlama, Dünya'dan en fazla 20.000 ışık yılı uzaklıkta gerçekleşti.
• Rho Ophiuchi bulut kompleksi: ESA/Webb'e göre Dünya'ya en yakın yıldız oluşum bölgesi. James Webb Uzay Teleskobu'nun ilk yıl dönümü fotoğrafı bu bölgeden çekildi. Ayrıntılar yıldız oluşum bölgesi sayfamızda.
• Küresel kümeler: Yılancı, Samanyolu'nun merkezine yakın olduğu için çok sayıda küresel yıldız kümesi barındırır: M9, M10, M12, M14, M19, M62 ve M107. Bunlardan 6,6 kadirlik M10 yaklaşık 14.300, M12 ise yaklaşık 16.400 ışık yılı uzaktadır.
• Gaia BH1: ABD'nin NOIRLab'ı Kasım 2022'de, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde dolandığı bu yıldız kütleli kara deliğin kesin olarak tanımlandığını duyurdu. Yaklaşık 1.560 ışık yılı uzaklıktaki Gaia BH1, bilinen en yakın kara delik olarak duyuruldu.
• Barnard 68: Yaklaşık 410 ışık yılı uzaklıktaki karanlık bir bulutsu. Arkasındaki yıldızların ışığını tamamen keser; yaklaşık 16 kelvin sıcaklığında, çok soğuk bir gaz ve toz bulutudur ve bir gün çökerek yıldız oluşturacağı düşünülür.
• NGC 6240: Yaklaşık 350 milyon ışık yılı uzaklıkta, iki galaksinin birleşmesinden doğan, merkezinde birbirine 3.000 ışık yılı uzaklıkta iki süper kütleli kara delik bulunan bir galaksi. İki çekirdekte de kara delik bulunduğu NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'nin verileriyle doğrulandı.

Yılancı'nın uzay araştırmalarıyla da bir bağı vardır: insan yapımı en uzak cisim olan Voyager 1 uzay aracı, Yılancı yönünde ilerliyor. 2007'de İsveç yapımı Odin uydusu, uzaydaki moleküler oksijen bulutlarını ilk kez bu takımyıldızdaki gözlemlerle saptadı.

Meteor yağmurları

Yılancı'yla ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen büyük bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın en iyi görüldüğü Temmuz-Ağustos akşamlarında gökyüzünde neler olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan izleyebilirsiniz.

Kısaca

• Yılancı, gök ekvatorunun iki yanına yayılan, ekliptiğin geçtiği 13. takımyıldızdır; Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında da vardı.
• Türkiye'den Haziran-Ekim akşamlarında görülür; en iyi zamanı Temmuz-Ağustos'tur.
• En parlak yıldızı Rasalhague'dir (2,1 kadir, 49 ışık yılı); Barnard Yıldızı, Kepler Süpernovası ve Gaia BH1 bu takımyıldızdadır.
• Roma dönemi anlatılarında figür hekim Asklepios'tur; en ünlü Asklepion'lardan biri Bergama'dadır.
• Güneş her yıl yaklaşık 30 Kasım – 18 Aralık arasında Yılancı'dadır; bu bir "yeni burç" değil, gökyüzündeki takımyıldızlar ile astrolojik burçların farklı şeyler olduğunun bir göstergesidir.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.