Omega Bulutsusu (M17) nedir? Yay'daki Kuğu Bulutsusu'nun hikâyesi
Omega Bulutsusu (Messier 17), Yay takımyıldızında yaklaşık 5.500 ışık yılı uzaktaki genç yıldızlarla parlayan dev bir yıldız oluşum bölgesidir; dürbünle bile görülebilir.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Yay (Sagittarius) takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 15-17 ışık yılı (parlak bölge)
- Keşif
- 1745 (Philippe Loys de Chéseaux); Messier kataloğuna 3 Haziran 1764
Omega Bulutsusu (Messier 17, M17 ya da NGC 6618), Yay (Sagittarius) takımyıldızında, Dünya'dan yaklaşık 5.500 ışık yılı uzakta duran dev bir gaz ve toz bulutudur. İçinde yeni yıldızların doğduğu bir yıldız oluşum bölgesi olan bulutsu, çok genç ve sıcak yıldızların morötesi ışığıyla kızıl renkte parlar. Kuğu Bulutsusu adıyla da bilinen M17, amatör gökbilimcilerin dürbünle bile yakalayabildiği yıldız doğum bölgelerinden biridir.

Omega Bulutsusu nerede, nasıl bulunur?
M17, Samanyolu'nun yoğun yıldız bulutlarının içinde, Yay takımyıldızının kuzey kesimindedir. NASA'ya göre gökyüzünde Messier 16 (Kartal Bulutsusu) ve Messier 18'in yakınında görünür. Yay'ın başka ünlü bulutsuları olan Lagün Bulutsusu (M8) ve Trifid Bulutsusu (M20) de aynı bölgede yer alır; bu yüzden yaz aylarında bir dürbünle Yay'ın üzerinde gezinen gözlemci, bu nesneleri tek bir tur içinde sırayla ziyaret edebilir. Yay takımyıldızının genel tanıtımı için Yay takımyıldızı sayfasına bakabilirsiniz.
Bulutsunun yaklaşık 6,0'lık görünür parlaklığı (kadir), tek bir yıldıza göre soluk değildir; ama ışığı gökyüzünde geniş bir alana yayıldığı için karanlık, ışık kirliliğinden uzak bir gök gerekir. NASA, M17'nin bir çift dürbünle görülebildiğini ve en iyi ağustos gecelerinde izlendiğini belirtir.
Türkiye'den ne zaman ve nasıl gözlenir?
M17'nin dik açıklığı yaklaşık −16°'dir; yani gök ekvatorunun güneyinde kalır. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) bulutsu, meridyenden geçerken ufkun yalnızca 32-38 derece kadar üzerine çıkar. Bu, basit bir geometri hesabıdır: yükseklik ≈ 90° − |enlem − dik açıklık|. Düşük yükseklik, ışık kirliliği ve yer atmosferinin bulanıklığı yüzünden güneye açık, ufku temiz bir gözlem yeri aramayı gerektirir. Bunun için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberi ve gökyüzünün karanlığını anlatan Bortle ölçeği işinize yarar.
Dürbünle bulutsu soluk, uzamış bir leke olarak görünür. Teleskopla bakıldığında adını veren çubuk ve ona bağlanan kıvrım seçilmeye başlar; Omega ve kuğu benzetmeleri de bu biçimden doğmuştur. Ekipman seçimi için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberini okuyabilirsiniz.
Adları: Omega, Kuğu, Istakoz, Nal
M17'nin çok sayıda lakabı vardır: Omega Bulutsusu, Kuğu Bulutsusu, Onay İşareti (Checkmark) Bulutsusu, Istakoz (Lobster) Bulutsusu ve Nal (Horseshoe) Bulutsusu. Adlandırmaların hepsi, bulutsunun parlak bölgesinin teleskoptaki biçimine dayanır. "Omega" adı John Herschel'den gelir: Herschel 1833'te yaptığı ilk doğru çizimde bulutsunun şeklinin, biraz bozulmuş ve iki yanı eşit parlak olmayan bir Yunan büyük omega harfine (Ω) benzediğini yazdı. Kuğu benzetmesinin kuzey yarım küreden küçük teleskoplarla bakanlarca, ıstakoz benzetmesinin ise güney yarım küreden bakanlarca yapıldığı anlatılır; yani aynı bulut, nereden ve hangi yönde bakıldığına göre farklı bir hayvana benzetilmiştir.
Türkçede en yaygın kullanım "Omega Bulutsusu"dur; "Kuğu Bulutsusu" da ikinci ad olarak geçer. Bu ad, Kuğu takımyıldızı (Cygnus) ile karıştırılmamalıdır: M17 Kuğu takımyıldızında değil, Yay takımyıldızındadır.
Keşfi: Chéseaux'dan Messier'e
NASA ve ESO'nun belirttiğine göre bulutsuyu 1745'te İsviçreli gökbilimci Philippe Loys de Chéseaux keşfetti. Bu keşif geniş çevrelerce bilinmedi. Fransız gökbilimci Charles Messier, nesneyi 3 Haziran 1764'te yeniden gördü ve onu kataloğuna 17. sıraya yazdı. Böylece nesne, Messier kataloğundaki "M17" adını aldı. 19. yüzyılda John Herschel ilk doğru çizimi yaptı; sonraki yıllarda William Lassell (1862) ile Trouvelot ve Edward Singleton Holden (1875) da bulutsunun çizimlerini hazırladı.
Neden parlıyor? Renklerin anlamı
M17, bir yansıma değil, bir salım bulutsusudur. Çekirdeğindeki genç ve çok sıcak yıldızlar yoğun morötesi ışık yayar; bu ışık çevredeki hidrojen gazını iyonlaştırır ve gaz kendi ışığıyla parlar. ESO'nun yayımladığı görüntüde baskın kızıl renk, parlayan hidrojen gazından gelir. Orta bölgelerin daha açık, hatta beyazımsı görünmesi, sıcak gazın ışığının tozdan yansıyan yıldız ışığıyla karışmasından kaynaklanır.
Bulutsunun içindeki koyu çizgiler ise ışığı engelleyen toz kuşaklarıdır. Bu toz, görünür ışıkta karanlık bir ağ gibi görünür; kızılötesi astronomi sayesinde ise ardındaki yıldızlar ve yıldız adayları görülebilir. Hubble Uzay Teleskobu gibi uzay gözlemevlerinin görüntülerindeki renkler çoğu zaman gerçek renk değil, hidrojen, kükürt ve oksijen gibi elementlerin salımının farklı renklere atandığı bir gösterimdir.

İçindeki yıldızlar: NGC 6618 kümesi
Bulutsunun parlamasını sağlayan motor, içine gömülü genç bir açık yıldız kümesi olan NGC 6618'dir. ESO, bu kümenin 35 yıldızdan oluştuğunu, merkezde ise bütün yıldızlarla birlikte yaklaşık 800 yıldız bulunduğunu, dış bölgelerde yeni yıldızların hâlâ oluştuğunu belirtir. NASA'ya göre bu küme yaklaşık 1 milyon yaşındadır; Samanyolu'nun bilinen en genç yıldız kümelerinden biri sayılır.
Bu yıldızların arasında yüze yakını B9 tayf türünden daha sıcak ve kütleli, dokuzu ise O türündendir; bulutsuyu ışıtan asıl güç bunlardır. Sıcak yıldızların gazı savuran yıldız rüzgârı da bulutsunun biçimini etkiler. Kütle konusunda kaynaklar farklı sayılar verir; bunun nedeni hangi bölgenin sayıldığıdır: NOIRLab, parlak bölgenin kütlesini Güneş'in 800 katından fazla olarak verir; ESO ise bütün gazın Güneş'in 30.000 katından fazla kütleye sahip olduğunu belirtir. Parlak bölgenin boyu için de ESO yaklaşık 15, NOIRLab ise yaklaşık 17 ışık yılı verir.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 5.500 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 6,0 |
| Parlak bölgenin boyu | yaklaşık 15-17 ışık yılı |
| Parlak bölgenin kütlesi | 800+ Güneş kütlesi |
| Kümenin yaşı | yaklaşık 1 milyon yıl |
| İlk keşif | 1745 |
Yeni yıldızlar nasıl doğuyor?
Bir yıldız oluşum bölgesinde, soğuk ve yoğun gaz kümeleri kendi çekimleriyle çöker ve yeni yıldızlar doğurur. M17'de ise yıldız oluşumunun, bulutsunun kendi ışığıyla şekillendiği görülür. ESA/Hubble'ın 24 Nisan 2003'te yayımladığı Geniş Alan ve Gezegen Kamerası 2 (WFPC2) görüntüsü, bulutsunun yaklaşık 3 ışık yılı genişliğindeki bir köşesini gösterir. Görüntüde genç ve kütleli yıldızların morötesi ışığı, soğuk hidrojen bulutlarının yüzeyini oyar ve ısıtır; dalga benzeri desenler bu etkinin izidir. ESA/Hubble, dalgaların uçlarındaki basıncın yeni yıldız oluşumunu tetikleyebileceğini belirtir.
Ocak 2020'de SOFIA gözlemevinin kızılötesi verileri, bulutsunun güney bölgelerinde daha önce görülmemiş dokuz protoyıldız ortaya çıkardı. Araştırmacılar bu sonucu, bulutsunun farklı parçalarının ayrı ayrı oluşmuş olabileceğine işaret eden bir ipucu olarak yorumladı. Bu görüntüde mavi tonlar 20 mikron dalga boyunda büyük yıldızlarca ısıtılmış gazı, yeşil tonlar 37 mikronda ısınmış tozu gösterir.
Büyük gözlemevlerinin gözüyle M17
M17, ESO'nun teleskoplarının sık sık hedef aldığı bir nesnedir. 8 Haziran 2011'de ESO, Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde kurulu 2,6 metrelik VLT Survey Telescope'un (VST) ve 268 megapiksellik OmegaCAM kamerasının ilk yayımlanan görüntüsünü paylaştı; geniş görüş alanı sayesinde bütün bulutsu, soluk dış bölgeleriyle birlikte tek karede yer aldı. 23 Eylül 2015'te ESO, La Silla Gözlemevi'ndeki MPG/ESO 2,2 metrelik teleskopun Geniş Alan Görüntüleyicisi (WFI) ile elde edilen, bulutsunun bütününü ve ince ayrıntıları birlikte veren bir görüntüsünü paylaştı. 26 Eylül 2024'te ise VISTA teleskopunun kızılötesi Samanyolu haritasının bir parçası olarak M17'nin ayrıntılı kızılötesi görüntüsü yayımlandı; bu harita 1,5 milyar nesne içerir.


Verileri göster
| 1745 | Chéseaux bulutsuyu keşfeder |
|---|---|
| 1764 | Messier'in kataloğuna girer |
| 1833 | Herschel'in ilk doğru çizimi |
| 2003 | Hubble (WFPC2) görüntüsü |
| 2011 | ESO VST ilk geniş görüntü |
| 2015 | MPG/ESO 2,2 m WFI görüntüsü |
| 2020 | SOFIA: 9 yeni protoyıldız |
| 2024 | VISTA kızılötesi haritası |
Sık karıştırılanlar ve ilginç bilgiler
- Omega Bulutsusu ≠ Omega Centauri. İkisinin adı benzer, fakat Omega Centauri, Erboğa (Centaurus) takımyıldızındaki dev bir küresel yıldız kümesidir; ayrıntısı Omega Centauri sayfasında. M17 ise gaz ve tozdan oluşan bir bulutsudur.
- Kuğu Bulutsusu ≠ Kuğu takımyıldızı. M17, Yay takımyıldızındadır; adındaki "kuğu" yalnızca biçim benzetmesidir.
- Orion Bulutsusu ile benzerliği. Orion Bulutsusu da genç yıldızların ışığıyla parlayan bir yıldız doğum bölgesidir; M17 yaz aylarında benzer bir hedef sunar.
- Bütün bulutsunun yaşı değil, kümenin yaşı. "1 milyon yıl" bulutsudaki NGC 6618 kümesinin yaşıdır; çevresindeki gazın ve tozun nereden geldiği ayrı bir sorudur.
Kısaca
- Omega Bulutsusu (M17, NGC 6618), Yay takımyıldızında yaklaşık 5.500 ışık yılı uzaklıkta bir yıldız oluşum bölgesidir.
- İlk kez 1745'te Philippe Loys de Chéseaux tarafından görüldü, 3 Haziran 1764'te Messier kataloğuna girdi; "Omega" adı John Herschel'in benzetmesinden gelir.
- Yaklaşık 1 milyon yaşındaki NGC 6618 kümesinin morötesi ışığı hidrojen gazını parlatır; bulutsu görünür ışıkta kızıl renkte parlar.
- Yaklaşık 6,0 kadir parlaklığıyla dürbünle görülebilir; Türkiye'den yaz aylarında güney ufkunun üstünde, ufuktan yalnızca 32-38 derece yükselir.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutuAvcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı















