Kartal Bulutsusu ve Yaratılış Sütunları

Kartal Bulutsusu (M16, NGC 6611), Yılan (Serpens) takımyıldızı yönünde, 5.700 ± 400 ışık yılı (1.740 ± 130 parsek) uzaklıkta bir yıldız oluşum bölgesidir. Görünür kadiri 6,4, gökyüzündeki boyutu yaklaşık 70 × 50 yay dakikasıdır. Yaşı yalnızca 1 – 2 milyon yıldır — gökbilim ölçeğinde yeni doğmuş sayılır.

Bulutsunun ünü, içindeki belirli bir yapıdan gelir: Yaratılış Sütunları (Pillars of Creation). 1995'te Hubble Uzay Teleskobu'nun çektiği fotoğraf, bilim iletişimi tarihinin en çok çoğaltılan görüntülerinden biri oldu ve “yıldızların doğduğu yer” kavramını herkesin zihnine kazıdı.

Sütunlar nedir?

Sütunlar, soğuk ve yoğun gaz-toz kolonlarıdır. Çevrelerindeki genç, çok sıcak yıldızların morötesi ışınımı bulutun seyrek kısımlarını buharlaştırıp uzaklaştırır; en yoğun bölgeler ise direnir ve geride parmak gibi uzanan yapılar kalır. Yani sütunlar inşa edilmiş değil, oyulmuş yapılardır — tıpkı rüzgârın yumuşak kayayı alıp sert kayayı bıraktığı aşınma kuleleri gibi.

Sütunların içinde ve yüzeyinde daha da yoğun topaklar vardır; bunlara buharlaşan gaz kümecikleri (evaporating gaseous globules, EGG) denir. Bu topakların bazılarının içinde yıldızlar oluşmaktadır. Yani sütunlar aynı anda hem yıkılıyor hem doğuruyor: aşındıkça içlerindeki yıldız çekirdekleri açığa çıkıyor.

Bulutsunun kuzeydoğu bölümünde uzanan bir başka yapı, Yıldız Kulesi (Stellar Spire) adıyla bilinir ve yaklaşık 9,5 ışık yılı — kabaca 90 trilyon kilometre — uzunluktadır.

Bölgedeki yıldız kümesi

Sütunların kuzeybatısındaki boşlukta, yaklaşık 8.100 yıldız barındıran açık küme NGC 6611 bulunur. Kümenin en parlak üyesi HD 168076'dır: görünür kadiri +8,24 olan, O3.5V ve O7.5V türü iki bileşenden oluşan ve toplam kütlesi yaklaşık 80 Güneş kütlesine ulaşan bir çift yıldız. Sütunları oyan ışınımın büyük bölümü işte bu tür aşırı sıcak yıldızlardan gelir.

Keşif ve görüntüleme tarihi

Bulutsudaki kümeyi Jean-Philippe de Chéseaux 1745–46'da keşfetti; Charles Messier daha sonra kataloğuna M16 olarak kaydetti. Ama cismin kültürel yükselişi 20. yüzyılın sonundadır.

• 1995: Jeff Hester ve Paul Scowen, Hubble ile Yaratılış Sütunları'nı görüntüler. Fotoğraf kısa sürede astronominin simgesi olur.
• 2005: Spitzer Uzay Teleskobu bölgeyi kızılötesinde görüntüler ve toz perdesinin ardındaki yapıyı gösterir.
• 2014: Hubble, sütunları görünür ve kızılötesi ışıkta yeniden görüntüler; yirmi yıl arayla yapılan karşılaştırma, buharlaşma hızının ayrıntılı olarak hesaplanmasını sağlar.
• 19 Ekim 2022: James Webb Uzay Teleskobu, sütunların yakın kızılötesinde şimdiye kadarki en ayrıntılı görüntüsünü yayımlar. Toz, kızılötesinde daha saydam olduğu için sütunların içindeki ön yıldızlar ve püskürmeler ortaya çıkar.

“Sütunlar çoktan yok oldu” iddiası

2007'de Spitzer verilerine dayanan bir yorum geniş biçimde haberleştirildi: bölgede yaklaşık 8.000 – 9.000 yıl önce bir süpernova patlamış olabilir ve bu patlamanın şok dalgası sütunları çoktan dağıtmış olabilirdi. İddia şöyle özetlendi: biz hâlâ sütunları görüyoruz ama onlar aslında artık yok; yıkımın görüntüsü bize henüz ulaşmadı.

Bu iddia doğrulanmadı. 2014'te Hubble ile yapılan ikinci görüntüleme, sütunların içinde bir süpernova kanıtı bulunmadığını gösterdi; bugünkü değerlendirme, sütunların bir biçimde hâlâ var olduğu ve en az 100.000 yıl daha görünür kalacağı yönündedir. Yani çarpıcı hikâye tutmadı — ama sütunların yine de kalıcı olmadığı doğru: morötesi ışınım onları yavaş yavaş buharlaştırmayı sürdürüyor.

Neden bu kadar önemli

Kartal Bulutsusu, bilimsel ve kültürel değerin ender bir birleşimidir. Bilimsel açıdan, ağır yıldızların çevresindeki bulutları nasıl aşındırdığını ve bu aşınmanın yıldız oluşumunu hem tetikleyip hem kestiğini (tetiklenmiş yıldız oluşumu ve fotobuharlaşma) gözlemenin en iyi örneğidir. Kültürel açıdan ise, 1995 fotoğrafı uzay görüntülerinin kamuoyuyla kurduğu ilişkiyi değiştirdi: astronomi, yalnızca sayılardan değil, bakılabilir manzaralardan da oluşuyordu.

Kısaca

• Kartal Bulutsusu (M16), 5.700 ± 400 ışık yılı uzaklıkta, 1 – 2 milyon yıl yaşında bir yıldız oluşum bölgesidir.
• Yaratılış Sütunları, sıcak yıldızların ışınımıyla oyulmuş yoğun gaz-toz kolonlarıdır.
• Sütunların içindeki EGG adlı yoğun topaklarda yıldızlar oluşmaktadır.
• Bölgedeki açık küme NGC 6611 yaklaşık 8.100 yıldız barındırır; en parlak üyesi yaklaşık 80 Güneş kütlesindeki HD 168076 çiftidir.
• 1995'te Hubble'ın çektiği fotoğraf astronominin simge görüntülerinden biri oldu; Webb 19 Ekim 2022'de kızılötesi versiyonunu yayımladı.
• 2007'deki “sütunlar bir süpernovayla yok oldu” iddiası doğrulanmadı; 2014 gözlemleri sütunların en az 100.000 yıl daha görünür kalacağına işaret ediyor.

Kaynaklar: Wikipedia — Eagle Nebula, ESA/Webb — Pillars of Creation, Wikipedia — Nebula