23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Vera C. Rubin Gözlemevi: LSST ve on yıllık gökyüzü taraması

Şili'deki Rubin Gözlemevi, 8,4 metrelik aynası ve 3,2 gigapiksellik kamerasıyla güney gökyüzünü on yıl boyunca tarayarak karanlık madde, Güneş Sistemi ve değişen gökyüzü hakkında veri toplayacak.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Cerro Pachón, Coquimbo bölgesi, Şili (2.647 m)
Çap
8,4 m (birincil ayna)
Keşif
İlk görüntüler 23 Haziran 2025'te yayımlandı

Vera C. Rubin Gözlemevi, Şili'deki Cerro Pachón sırtında yer alan ve güney gökyüzünü on yıl boyunca tekrar tekrar tarayacak yeni nesil bir gözlemevidir. 8,4 metrelik aynası ve 3,2 gigapiksellik kamerasıyla güney gökyüzünü birkaç günde bir baştan sona görüntüler. Bu taramaya LSST (Legacy Survey of Space and Time, "Uzay ve Zamanın Mirası Taraması") denir. Gözlemevinin resmî adı, NSF-DOE Vera C. Rubin Gözlemevi'dir.

Kimin için, nerede?

Gözlemevi, Şili'nin Coquimbo bölgesindeki Cerro Pachón sırtının El Peñón bölgesinde, 2.647 metre yükseklikte (30°14'40,68" G, 70°44'57,90" B) kuruludur. Aynı sırtta Gemini Güney ve SOAR teleskopları da bulunur; ana üs, yaklaşık 100 kilometre ötedeki La Serena'dadır. Yılda ortalama 270'ten fazla gece açık geçen bu yer, geniş alan taramaları için elverişlidir.

Proje, ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ile ABD Enerji Bakanlığı Bilim Ofisi'nin (DOE) ortak finansmanıyla yürür. NSF payı AURA aracılığıyla, DOE payı ise SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı aracılığıyla aktarılır. Gözlemevini NSF NOIRLab ile SLAC birlikte işletir. Fransa'dan CNRS/IN2P3 ve Birleşik Krallık'tan STFC gibi kurumlar da destek verir; ayni katkı programı kapsamında 43 uluslararası ekip yer alır.

Adının hikâyesi

Gözlemevinin ilk fikir adı 1990'lardan beri anılan "Karanlık Madde Teleskobu"ydu. 2001'de "Geniş Açıklıklı Sinoptik Tarama Teleskobu" önerildi ve proje "Büyük Sinoptik Tarama Teleskobu" (LSST) adıyla anıldı. Haziran 2019'da, Vera Rubin'i onurlandırmak üzere gözlemevinin adının Vera C. Rubin Gözlemevi olması önerildi; ad, 20 Aralık 2019'da yasalaştı ve Ocak 2020'de duyuruldu. Bugün "LSST" kısaltması yalnızca tarama programını, "LSST Kamerası" ise kamerayı anlatır. Teleskopun kendisi ise bağışçıları Charles ve Lisa Simonyi'nin onuruna Simonyi Tarama Teleskobu olarak anılır.

Rubin'in adını taşıdığı Vera Rubin, ABD'li bir astronomdur. Kent Ford ile birlikte 60'tan fazla gökadayı inceleyerek, gökadaların dış kenarlarındaki yıldızların merkeze yakın olanlar kadar hızlı döndüğünü buldu; bu bulgu karanlık madde için temel kanıtlardan biri sayılır.

Teleskop

Simonyi Tarama Teleskobu'nun birincil aynası 8,4 metre çapındadır; ikincil ayna 3,4 metre, üçüncül ayna ise 5,0 metredir. Rubin'in kendi sayfası, bunu "benzersiz bir birleşik birincil/üçüncül ayna" olarak tanımlar. Tasarım, üç aynalı bir "anastigmat" türevidir; bu sayede 3,5 derecelik, yani 9,6 kare derecelik (yaklaşık 45 dolunay büyüklüğünde) bir görüş alanında keskin görüntü verir. İkincil ayna, çalışan teleskoplar arasında en büyük dışbükey ayna olarak bilinir. Teleskop, kamerasıyla birlikte yaklaşık 350 ton gelir. Bir gözlemden diğerine geçiş (ortanca) 4,8 saniye sürer; bu hız, tarama için kritiktir.

Cerro Pachón'daki Rubin Gözlemevi ve gece gökyüzünde Samanyolu'nun Büyük Yarığı. Kare, gözlemevi devreye girmeden önce, 2022 tarihli bir NOIRLab görüntüsüdür.
Rubin Gözlemevi/NSF/AURA/B. Quint, CC BY 4.0

LSST Kamerası

LSST Kamerası, 3,2 gigapiksel çözünürlüğüyle dünyanın en büyük sayısal kamerası olarak anılır. Odak düzleminde her biri 4k x 4k boyutunda 189 bilimsel CCD bulunur; piksel boyutu 10 mikrondur ve her piksel gökyüzünde 0,2 yay saniyesine karşılık gelir. Kamera, u, g, r, i, z ve y olmak üzere altı süzgeçle yaklaşık 320-1050 nanometre arasını kaydeder. Kütlesi, kaynaklara göre yaklaşık 2.800 ile 3.060 kilogram arasındadır. Kamerayı SLAC yaptı; yapımı Nisan 2024'te tamamlandı. Test için kullanılan küçük kamera LSSTComCam, 24 Ekim-11 Aralık 2024 arasında teleskoptaydı.

SüzgeçTek ziyarette derinlik (5 sigma, AB kadir)10 yıllık birleşik derinlik
u23,825,6
g24,526,9
r24,026,9
i23,426,4
z22,725,6
y22,024,8

Tarama nasıl işliyor?

LSST, güney gökyüzünün yaklaşık 18.000 kare derecelik ana alanını (özel programlarla birlikte yaklaşık 25.000 kare derece) kapsar; deklinasyon aralığı -72 ile +12 derece arasındadır. Standart pozlama 30 saniyedir ve yaklaşık her 40 saniyede bir görüntü alınır. On yıl boyunca her bölge yaklaşık 800 kez ziyaret edilir. Rubin'in resmî açıklamaları, bütün güney gökyüzünün birkaç günde bir taranacağını söyler. Her gece yaklaşık 10 terabayt veri üretilmesi, on yılda ise yaklaşık 30 petabayt ham görüntü toplanması öngörülür.

Taramanın sonunda, final veri sürümünde yaklaşık 20 milyar gökada, 17 milyar çözümlenmiş yıldız ve 6 milyon Güneş Sistemi cismi listelenecek. Rubin'in dört bilim alanı şöyle özetlenir: karanlık madde ve karanlık enerji, Güneş Sistemi'nin envanteri, Samanyolu'nun haritası ve değişen gökyüzünün incelenmesi. Rubin ekibinden Kevin Napier, uzak cisimlerin yörüngelerinin henüz keşfedilmemiş dokuzuncu bir büyük gezegenin olup olmadığını sınamaya da yaradığını belirtiyor.

İlk Bakış: 23 Haziran 2025

Gözlemevinin ilk görüntüleri, 23 Haziran 2025'te Washington'da düzenlenen bir etkinlikte ve 300'den fazla izleme etkinliğiyle duyuruldu. Kayıtlara göre tam aletle ilk fotonlar 15 Nisan 2025'te kaydedilmişti. Rubin'e göre, yalnızca on saatten biraz uzun süren test gözlemlerinde milyonlarca gökada ve Samanyolu yıldızı ile binlerce asteroit görüntülendi. Öne çıkan sonuçlar:

  • Asteroitler: 2.104 yeni asteroit, bunlardan 7'si Dünya'ya yakın; Rubin'in karşılaştırmasına göre diğer tüm gözlemevleri birlikte yılda yaklaşık 20.000 asteroit buluyor.
  • Başak Kümesi: Yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaktaki kümenin bir bölgesi, 15 kare derecelik bir alanda 7 gecede alınan 1.185 pozlamayla görüntülendi; kare, yaklaşık 10 milyon gökadayı, yani Rubin'in sonunda görüntüleyeceği yaklaşık 20 milyar gökadanın yüzde 0,05'ini içeriyor.
  • Trifid ve Lagün bulutsuları: Yaklaşık 7,2 saatlik gözlemde alınan 678 görüntüyle yaklaşık 5 gigapiksellik bir mozaik oluşturuldu. NOIRLab'ın alt yazısına göre Trifid yaklaşık 5.000, Lagün ise yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaktadır.
  • Yıldız ritimleri: Bir video, 46 değişen yıldızı gösterdi.
Rubin Gözlemevi'nin İlk Bakış görüntülerinden biri: Trifid ve Lagün bulutsuları.
RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA, CC BY 4.0

Taramanın başlaması ve alarmlar

Gözlemevi, 24 Şubat 2026 gecesi ilk uyarılarını yayımladı: ilk gece 800.000 uyarı üretildi. Uyarı sisteminin zamanla bir gecede 7 milyona kadar uyarı üretmesi bekleniyor; Rubin, ilk uyarıların rekor sayılabilecek iki dakikalık bir aralıkta yayımlandığını belirtti. Uyarılar için gizlilik süresi yoktur ve yedi büyük "aracı" (broker) bu akışı alır: ALeRCE, AMPEL, ANTARES, Babamul, Fink, Lasair ve Pitt-Google. Güneş Sistemi verileri ise Küçük Gezegen Merkezi'ne (gözlemevi kodu X05) gönderilir.

2 Nisan 2026'da Rubin, bir buçuk ayda toplanan yaklaşık 1 milyon gözleme dayanarak 11.000'den fazla yeni asteroit duyurdu; bunların arasında 33 yeni Dünya'ya yakın cisim ve yaklaşık 380 Neptün ötesi cisim vardı. Rubin'in tahminine göre, tarama sonunda yaklaşık 90.000 yeni Dünya'ya yakın asteroit bulunacak ve 140 metreden büyük Dünya'ya yakın cisimlerin bilinen oranı yaklaşık yüzde 40'tan yüzde 70'e çıkacak.

On yıllık taramanın resmen başladığı 30 Haziran 2026'da duyuruldu. Başka resmî sayfalarda başlangıç "Haziran" ya da "Temmuz 2026" olarak geçer; bu yüzden güvenli ifade "30 Haziran 2026'da duyuruldu" biçimindedir.

Veri sürümleri

  • DP1: LSSTComCam'in 24 Ekim-11 Aralık 2024 arasında yedi küçük alanda aldığı verilerden oluşan önizleme; şu an erişilebilir.
  • DP2: "Erken DP2" 27 Temmuz 2026'da yayımlandı. Eksiksiz DP2'nin hedef tarihi 15 Aralık 2026'dır; bu bir hedeftir, kesinleşmiş bir olay değildir. Veri önizlemeleri için yayımdan sonra iki yıllık bir özel hak (proprietary) süresi vardır.
  • DR1: Taramanın ilk yılına dayanacak ilk veri sürümüdür; beklenen pencere Temmuz-Kasım 2028'dir. Toplam 11 veri sürümü planlanmıştır.

Bu bilgiler Kasım 2026'daki resmî sayfalara dayanır; ilgili önizleme sayfaları 19 Kasım 2026'da güncellenmişti. Tarihler ilerledikçe değişebilir.

İnsanlar

Rubin'in kadrosu yaklaşık 130 kişidir (yaklaşık 80'i ABD'de, 50'si Şili'de). Gözlemevi kadrosunda Bob Blum (işletme müdürü), Phil Marshall, Željko Ivezić (LSST başkanı) ve kamera çalışmalarını yöneten Aaron Roodman gibi isimler yer alır. Sekiz bilim iş birliğinde yaklaşık 2.800 üye bulunur.

Rubin Gözlemevi rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Ana ayna8,4 m
Kamera3,2 gigapiksel
Görüş alanı9,6 kare derece
Tarama süresi10 yıl
Beklenen gökada20 milyar

Kısaca

  • Rubin Gözlemevi, Şili'de 8,4 metrelik aynası ve 3,2 gigapiksellik kamerasıyla güney gökyüzünü on yıl boyunca tarayacak.
  • İlk görüntüler 23 Haziran 2025'te yayımlandı; LSST taramasının başladığı 30 Haziran 2026'da duyuruldu.
  • İlk gece 800.000 uyarı üretildi; sistem ileride gecede yaklaşık 7 milyon uyarıya ulaşabilir.
  • Amaç, karanlık madde ve enerjiyi, Güneş Sistemi'ni, Samanyolu'nu ve değişen gökyüzünü incelemek.
  • Veri sürümleri aşamalıdır: DP1 yayımlandı, eksiksiz DP2'nin hedefi 15 Aralık 2026.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar