Su Yılanı takımyıldızı (Hydra) nedir? Alphard, M83 ve en büyük takımyıldız
Su Yılanı (Hydra), 1.303 derece kare ile 88 takımyıldızın en büyüğü: turuncu dev Alphard, Güney Fırıldak Galaksisi M83, M48, M68 ve Jüpiter'in Hayaleti burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Gök ekvatoru çevresinde; Yengeç, Küçük Köpek, Tekboynuz, Aslan, Başak, Terazi, Kurt, Erboğa ve Karga ile Kupa komşuluğunda
- Çap
- 1.303 derece kare (88 takımyıldız arasında 1.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); kökü Babil'deki yılan takımyıldızına uzanır; IAU sınırları 1930
Su Yılanı (Latince adıyla Hydra, IAU kısaltması Hya), gökyüzünü bölen 88 modern takımyıldız arasında hem alan hem uzunluk bakımından en büyük olanıdır: 1.303 derece kare kaplar ve gökte 100 dereceden fazla uzanır. Başı Yengeç'in güneyinde, kuyruğu Terazi ve Erboğa'nın yakınında kalan bu uzun yılan figürünün tek parlak yıldızı turuncu dev Alphard'dır; bu yüzden en büyük takımyıldız olmasına rağmen çoğu kişi onu gökte fark etmeden geçer. Türkçe kaynaklarda adı "Suyılanı" biçiminde de yazılır.
Su Yılanı'nın ilginç yanı, büyüklüğüyle gözle görünen parlaklığı arasındaki bu tezattır. Gökyüzünün seyrek bir köşesinde, yıldızları sönük bir şeridin içinde Messier kataloğundan üç cisim (M48, M68 ve M83), bir gezegenimsi bulutsu, Dünya'ya yakın genç bir gezegen doğum diski ve gökyüzünün en bilinen değişen yıldızlarından biri saklanır.
Genel bakış
Su Yılanı, gök ekvatorunun iki yanına uzanan dev bir şerittir. Sağ açıklık bakımından yaklaşık 8 saat 10 dakika ile 15 saat 2 dakika arasını kaplar; yani gökte bir tam turun dörtte birinden fazlasını. Takımyıldızın komşuları çoktur: Yengeç, Küçük Köpek, Tekboynuz, Pupa, Pusula (Pyxis), Antlia, Erboğa, Kurt, Terazi, Başak, Kupa (Crater), Karga (Corvus), Sekstant (Sextans) ve Aslan. Takımyıldız kavramının kendisini takımyıldız sözlük maddesinde, 88 takımyıldızın genel tarihini Takımyıldızlar sayfasında anlattık.
Su Yılanı, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir ve kökü daha da eskiye, Babil gökbilimine uzanır. Babil'in MUL.APIN adlı yıldız listesinde, Su Yılanı'na yaklaşık karşılık gelen bir "yılan" takımyıldızı (MUL.DINGIR.MUŠ) yer alır; bu figür yılan, aslan ve kuştan oluşan karma bir yaratık olarak tarif edilir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 1922'de takımyıldızın kısaltmasını "Hya" olarak kabul etti, bugünkü sınırlarını ise Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da yayımladı.

Verileri göster
| Alan | 1.303 derece kare |
|---|---|
| Sıralama | 88 takımyıldız arasında 1. |
| Gökteki uzunluğu | 100 dereceden fazla |
| Alphard'ın kadiri | 1,98 |
| R Hydrae'nın periyodu | yaklaşık 389 gün |
| M83'ün uzaklığı | yaklaşık 15 milyon ışık yılı |
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldız +54° ile −83° enlemleri arasından görülebilir; yani Türkiye'nin bulunduğu enlemlerden bütünüyle izlenebilir. En iyi gözlem zamanı, saat 21.00 dolaylarında Nisan ayıdır; bu nedenle Su Yılanı bir ilkbahar akşamı takımyıldızı sayılır. Gövdesi gökte 100 dereceden fazla uzandığı için bütününü tek bakışta kavramak zordur.
Su Yılanı'nı bulmak için parlak komşularından başlamak en iyisidir. Başı Yengeç'in güneyinde yer alır; buradan güneydoğuya, Başak ve Terazi yönüne doğru uzanan sönük bir yıldız zinciri izlenir. Zincirin ortalarında, çevresinde parlak yıldız bulunmayan turuncu Alphard bir kılavuz gibi öne çıkar. Güney ucu ise Terazi ve Erboğa'ya dayanır. Gökyüzünde yer bulmayı kolaylaştıran gök ekvatoru ve ekliptik kavramlarını da sözlükte bulabilirsiniz; bu yılanın gövdesi ekvatorun iki yanına uzanır.
Komşu takımyıldızları ayırt etmek için Yengeç, Aslan, Başak ve Terazi sayfaları işe yarar.
Başlıca yıldızları
Alphard dışında Su Yılanı'nın yıldızları sönüktür; çıplak gözle çoğu ancak karanlık bir gökte seçilir. Parlaklık kadir cinsindendir ve küçük değer daha parlak demektir (ayrıntı için görünür parlaklık maddesine bakın).
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alphard (α Hya) | 1,98 | Yaklaşık 177 | Turuncu dev (K3) |
| Gamma Hydrae (Naga) | 2,99 | Yaklaşık 134 | Sarı dev (G8) |
| R Hydrae | 3,5-10,9 arası değişken | Yaklaşık 410 | Mira türü değişen kırmızı dev |
Alphard
Alphard, adını Arapça "el-ferd" ifadesinden alır; "tek olan" ya da "yalnız olan" anlamına gelen bu ad, yıldızın çevresinde başka parlak yıldız bulunmamasına gönderme yapar. Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe ona Latince "Cor Hydrae", yani "Su Yılanı'nın kalbi" adını vermişti. Yıldız, kütlesi Güneş'in yaklaşık üç katı, yarıçapı Güneş'in yaklaşık 57,6 katı olan bir K3 türü devdir. Tayfında barium fazlalığı görülür; bu, genellikle eski bir çift yıldız sisteminde kütle aktarımı yaşandığına işaret eden bir izdir. Titreşimleri de yıldız sismolojisi çalışmalarında kullanılır. Yıldızların renklerini ve sıcaklıklarını anlamak için yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasına bakabilirsiniz.
Gamma Hydrae
Takımyıldızın ikinci parlak yıldızı olan Gamma Hydrae, bir G8 türü devdir ve bir çift yıldız sisteminin üyesidir; birincil bileşeni Güneş'in yaklaşık üç katı kütlededir. Güneydoğu Asya'da Su Yılanı bir nāga (yılan-ejderha) olarak görüldüğü için IAU, bu yıldıza 2026'da "Naga" adını onayladı.
R Hydrae
R Hydrae, gökyüzünün en bilinen Mira türü değişen yıldızlarından biridir. Yaklaşık 389 günde, 3,5 kadirden 10,9 kadire kadar sönükleşip yeniden parlar; en parlak dönemde çıplak gözle görülür, en sönük döneminde ise 5 santimetrelik bir dürbünle bile zor yakalanır. Yıldızın ilk kez 1662'de Johannes Hevelius tarafından gözlendiği, değişkenliğinin ise Giacomo Filippo Maraldi tarafından 1702'de fark edildiği belirtilir. İlk ölçümlerde yaklaşık 495 gün olan periyot 1770 ile 1950 arasında doğrusal biçimde 385 güne kadar kısaldı ve o tarihten beri sabit kaldı. Bu kısalmanın, yıldızın dış katmanlarındaki ısıl titreşimlerle yarıçapının küçülmesinden kaynaklandığı düşünülür. R Hydrae'nın ömrünün son evrelerindeki bir kırmızı dev olduğunu da hatırlatalım: kütlesi Güneş'in yaklaşık iki katıdır ve çevresinde genişleyen bir toz kabuğu vardır. Böyle yıldızların sonunda nasıl bir bulutsu bıraktığını gezegenimsi bulutsu maddesinde anlattık.
Ayrıca Epsilon Hydrae, yaklaşık 1.000 yıllık bir yörünge dönemine sahip bir çift yıldızdır.
Derin gökyüzü cisimleri
M83: Güney Fırıldak Galaksisi
Su Yılanı'nın en ünlü cismi, Güney Fırıldak Galaksisi olarak bilinen çubuklu sarmal galaksi M83'tür. Bu galaksiyi 17 Şubat 1752'de Nicolas-Louis de Lacaille Ümit Burnu'ndan keşfetti; Charles Messier onu 1781'de kataloğuna ekledi. Görünür parlaklığı yaklaşık 7,6 kadirdir ve dürbünle görülebilir. Yaklaşık 15 milyon ışık yılı uzaklıktaki galaksi, gökyüzünün bize en yakın ve en parlak çubuklu sarmal galaksilerinden biridir. 1923'ten 1983'e kadar altı süpernova (SN 1923A, 1945B, 1950B, 1957D, 1968L ve 1983N) bu galaksinin içinde gözlenmiştir. NASA'nın GALEX uydusu, galaksinin optik olarak parlak bölgesinin çok ötesinde de morötesi ışıma yaydığını gösterdi. Ayrıntılı bilgi için Güney Fırıldak Galaksisi (M83) sayfamıza bakabilirsiniz.

M48: çıplak gözle görülen açık küme
M48, Su Yılanı'nın batı ucunda, Tekboynuz sınırına yakın bir açık yıldız kümesidir. Charles Messier kümeyi 1771'de listeye aldı; bazı kaynaklar keşfi 1783'te Caroline Herschel'e verir. Messier'nin verdiği dik açıklık yaklaşık beş derece hatalıydı, bu yüzden küme onun tarif ettiği noktada durmaz. Bugün aynı küme NGC 2548 adıyla da kataloglanır. Yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaklıktaki kümede en az 438 üye yıldız bulunur; yaşı yaklaşık 450 milyon yıldır. Görünür parlaklığı 5,8 kadir, açısal çapı ise 30 yay dakikasıdır; elverişli koşullarda çıplak gözle görülür.
M68: yaşlı küresel küme
Messier 68, Charles Messier'nin 1780'de keşfettiği küresel kümedir. Yaklaşık 33.600 ışık yılı uzaklıktaki küme 7,8 kadir parlaklığındadır ve yaşı yaklaşık 11,2 milyar yıl olarak tahmin edilir. Evrendeki en "metalce fakir" küresel kümelerden biridir; yani hidrojen ve helyumdan ağır elementlerin çok az olduğu, ilk kuşak yıldızlara yakın bir topluluktur. Kümede 50 kadar değişen yıldız bilinir; ilk 28 tanesini Harlow Shapley 1919-1920 arasında buldu.
NGC 3242: Jüpiter'in Hayaleti
NGC 3242, William Herschel'in 7 Şubat 1785'te keşfettiği gezegenimsi bulutsudur. Şekli Jüpiter'e benzediği için "Jüpiter'in Hayaleti" adıyla anılır. Görünür parlaklığı 7,7 kadirdir ve amatör teleskoplarla mavimsi-yeşil görünür. Bulutsu yaklaşık iki ışık yılı uzunluğundadır; iç kabuğunun yaklaşık 1.500 yıl önce oluştuğu hesaplanmıştır. Merkezinde sıcak bir O türü yıldız bulunur ve iki ucunda hızlı hareket eden gaz loblarının (FLIER) izleri vardır. NASA'nın GALEX uydusu bulutsunun çevresindeki geniş bölgeyi de morötesinde görüntüledi.
Gezegenlerin doğduğu yer: TW Hydrae ve Gliese 357
Su Yılanı yalnızca eski yıldızları barındırmaz. Yaklaşık 196 ışık yılı uzaktaki TW Hydrae, yaşı yalnızca yaklaşık 7,5 milyon yıl olan genç bir K türü yıldızdır; kütlesi Güneş'in yaklaşık yüzde 80'idir. Yıldızın çevresindeki toz ve gaz diski bize tam yüzüyle baktığı için, gezegenlerin doğduğu bir ortamı en net gösteren örneklerden biridir. ALMA gözlemleri diskte halka biçimli boşluklar ortaya çıkardı; bu boşlukların oluşmakta olan gezegenlerden kaynaklandığı düşünülür. Diskte 2016'da, yaşamın yapı taşlarından sayılan metanol saptandı. TW Hydrae aynı zamanda Güneş'e en yakın "fosil" yıldız oluşum bölgelerinden biri olan TW Hydrae topluluğuna adını verir. Bu süreçleri gezegen öncesi disk maddesinde daha ayrıntılı bulabilirsiniz.
Yaklaşık 31 ışık yılı uzaklıktaki Gliese 357 ise sönük bir kırmızı cücedir ve TESS uzay teleskobuyla keşfedilen üç gezegene ev sahipliği yapar. Bunlardan en dıştaki Gliese 357 d, kütlesi Dünya'nın en az 6,7 katı olan ve yaklaşık 55,6 günde dönen bir süper-Dünya'dır; yıldızının yaşanabilir kuşağında yer alan bir süper-Dünya olarak tanımlanır.
Mitolojisi ve başka kültürlerde Su Yılanı
Yunan mitolojisinde bu takımyıldız, Herakles'in (Latinceyle Herkül) ikinci işinde yendiği Lerna Hidrası ile özdeşleştirilir. Anlatıya göre Hidra, Argos bölgesindeki Lerna Gölü'nde yaşayan, Typhon ile Echidna'nın yavrusu bir canavardı. Baş sayısı kaynaklara göre değişir: M.Ö. 700 dolaylarına ait bronz tokalarda altı baş görülür; Alkaios (M.Ö. 600 dolayı) dokuz baş sayar, Simonides ise elliye çıkarır. Sonraki anlatılarda kesilen her başın yerine iki baş çıkar. Yeğeni Iolaos'un yardımıyla Herakles başları keser, Iolaos da boyun kütüklerini ateşle dağlayarak yeniden büyümeyi önler. Hera, canavarı yetiştiren tanrıça olarak onu ve ona yardım eden yengeci (Yengeç takımyıldızı) gökyüzüne yerleştirmiştir. Yengeç'in efsanesini Yengeç takımyıldızı sayfasında, Herakles'in öteki öykülerini Herkül takımyıldızı sayfasında bulabilirsiniz.
Aynı takımyıldız bir başka Yunan öyküsünde de karşımıza çıkar. Apollon'a su getirmekle görevlendirilen bir karga, yolda incir yemeye dalıp gecikir; bahane olarak suyu bir su yılanının engellediğini söyler ve yılanı kanıt olarak tutar. Apollon yalanı anlayınca karga (Corvus), su kabı (Crater) ve yılanı (Hydra) gökyüzüne fırlatır. Karganın hem gökte hem yeryüzünde susuz kalması için kupa onun ulaşamayacağı yere yerleştirilmiştir. Bu üç takımyıldızın gökte yan yana durmasının hikâyesi budur.

Başka kültürlerde de bu şerit bir yılan, ejderha ya da yılana benzer bir figür olarak görülmüştür:
- Babil: MUL.APIN listesindeki yılan takımyıldızı, yılan, aslan ve kuş karışımı bir yaratık olarak tarif edilir.
- Arap gökbilimi: Su Yılanı'nın başı, "ıssız yere ait" anlamına gelen Min al Az'al adıyla anılırdı.
- Çin gökbilimi: Su Yılanı'nın yıldızları, Kızıl Kuş ve Mavi Ejderha bölgelerine dağılır.
- Hint gökbilimi: Takımyıldızın başı, ay konaklarından Āshleshā ile örtüşür.
- Güneydoğu Asya: Takımyıldız bir nāga olarak görülür; Gamma Hydrae'nın "Naga" adı bu geleneğe dayanır.
Meteor yağmurları ve ilginç bilgiler
- Su Yılanı yalnız 1.303 derece kare ile en büyük takımyıldız değil, 100 dereceden uzun gövdesiyle gökyüzünün en uzun takımyıldızıdır.
- Takımyıldızın ışınım noktasından çıkan iki meteor yağmuru bilinir: Sigma Hydridler 6 Aralık dolaylarında, Alfa Hydridler ise 1-7 Ocak arasında en yüksek düzeye ulaşır.
- Alphard, Brezilya bayrağında Mato Grosso do Sul eyaletini temsil eden yıldızdır.
- Messier, M48'in dik açıklığını yaklaşık beş derece yanlış kaydetmiştir.
- Mitolojide Su Yılanı ile Yengeç, aynı efsanenin iki ayrı takımyıldızıdır; ikisi de Hera tarafından gökyüzüne yerleştirilmiştir.
Kısaca
- Su Yılanı (Hydra), 1.303 derece karelik alanıyla 88 takımyıldızın en büyüğü ve 100 dereceden uzun gövdesiyle en uzunudur.
- Türkiye'den en iyi ilkbahar akşamlarında, Nisan ayında saat 21.00 dolaylarında görülür; tek parlak yıldızı turuncu dev Alphard'dır (1,98 kadir, yaklaşık 177 ışık yılı).
- İçinde Güney Fırıldak Galaksisi (M83), açık küme M48, küresel küme M68, Jüpiter'in Hayaleti (NGC 3242) ve Mira türü değişen yıldız R Hydrae bulunur.
- Yaklaşık 196 ışık yılı uzaktaki TW Hydrae diski ile Gliese 357 sistemi, gezegen oluşumu araştırmalarının önemli hedefleridir.
- Yunan mitolojisinde Herakles'in yendiği Lerna Hidrası ile, Apollon'un gökyüzüne attığı su yılanıyla ilişkilendirilir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















