21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

M5 küresel kümesi (Messier 5) nedir? Yılan takımyıldızındaki yaşlı yıldız kümesi

M5, Yılan takımyıldızındaki yaşlı bir küresel kümedir; 105 değişen yıldızı, mavi gezginleri ve iki milisaniye pulsarı vardır. Nasıl bulunur, nasıl keşfedildi, neden özel?

Türü
Yıldız kümesi
Bulunduğu yer
Yılan takımyıldızı (Serpens Caput)
Çap
görünür çapı yaklaşık 23 yay dakikası; yarıçapı yaklaşık 80 ışık yılı
Uzaklık
yaklaşık 25.000 ışık yılı
Keşif
1702, Gottfried ve Maria Margarethe Kirch

M5 (Messier 5, NGC 5904) nedir? M5, Yılan takımyıldızının baş bölümünde (Serpens Caput) yer alan, Samanyolu'nun en yaşlı ve en zengin yıldız kümelerinden biri olan bir küresel kümedir. Dünya'dan yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktadır; çok iyi koşullarda çıplak gözle silik bir "yıldız" gibi, dürbünle ise puslu bir top olarak görünür. Kuzey Yarımküre'nin yaz gecelerinde, Messier'in tarifiyle Terazi ile Yılan arasında, Yılancı takımyıldızının hemen batısında aranır.

Hubble Uzay Teleskobu'nun M5 görüntüsü. Görüntü kümenin yalnızca merkezine yakın, yaklaşık 2,6 yay dakikalık bir bölümünü gösterir; mavi, sarı ve turuncu noktalar kümedeki yıldızlardır.
ESA/Hubble ve NASA (kamu malı)

Genel bakış

M5, Charles Messier'in derlediği Messier kataloğunun beşinci sırasındadır; Yeni Genel Katalog'daki (NGC) numarası 5904'tür. Küresel küme, yüz binlerce yıldızın karşılıklı kütleçekimiyle küre biçiminde bir arada durduğu çok yoğun ve çok yaşlı bir topluluktur. M5'in kütlesi için bir çalışmadan yaklaşık 860 bin Güneş kütlesi değeri çıkar; çekirdeğe doğru yıldızlar o kadar sıklaşır ki en içteki bölgede tek tek ayırmak güçleşir.

Kümenin ilgi çekmesinin üç nedeni vardır: çok sayıda değişen yıldız barındırması, yaşlı bir nüfus içinde genç görünümlü "mavi gezginlerin" bulunması ve içinde pulsarların yer alması. Üçü de aşağıda ayrı başlıklarda anlatılıyor.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

M5, sağ açıklığı yaklaşık 15 saat 18 dakika, dikilimi yaklaşık +2 derece olan bir noktadadır; yani gök ekvatoruna çok yakındır ve hem Kuzey hem Güney Yarımküre'den görülebilir. Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36-42 derece) meridyendeki en yüksek konumu ufkun yaklaşık 50-56 derece üstündedir; bu, iyi bir gözlem için rahat bir yüksekliktir. Mayıs başında gece yarısı sularında meridyende, yani en yüksekte olur; Nisan'dan Temmuz'a kadar akşam ve gece saatlerinde rahatça gözlenir.

Kümeyi bulmanın kolay yolu, Yılan'ın 5 Serpentis (5 Ser) adlı yıldızıdır: 5,1 kadir parlaklıkta, çıplak gözle çok soluk görülen bu yıldızın yaklaşık 22 yay dakikası kuzeybatısında M5 bulunur. Messier de kümeyi 1764'te bu yıldıza göre tarif etmiştir. İlginç bir ayrıntı: 5 Ser yalnızca 82 ışık yılı uzaktadır, yani M5'in gerçek konumundan 300 kat daha yakındır; ikisi gökyüzünde yan yana görünür, ama uzayda hiçbir ilişkileri yoktur.

M5'in görünür parlaklığı yaklaşık 5,6 kadirdir; çok karanlık gökyüzünde çıplak gözle silik bir lekedir. Dürbün ya da küçük teleskop kümeyi yıldız gibi değil, puslu bir top olarak gösterir; daha büyük teleskoplarda dış kısımdaki tek tek yıldızlar seçilmeye başlar ve en parlakları yaklaşık 10,6 kadir düzeyindedir. Görünür çapı yaklaşık 23 yay dakikasıdır, yani Ay'ın görünür çapının kabaca dörtte üçü kadar; gerçek boyutu ise yarıçap olarak yaklaşık 80 ışık yılına denk gelir. Işık kirliliği azaldıkça fark büyür; karanlık gökyüzü için teleskop ve dürbün rehberimize bakabilirsiniz.

Keşif tarihi: Kirch'ten Herschel'e

M5'in ilk kaydı 5 Mayıs 1702'ye aittir. Alman gökbilimci Gottfried Kirch ile eşi Maria Margarethe Kirch o sıralar görünen bir kuyruklu yıldızı arıyordu; Maria Margarethe'nin günlüğüne göre, aramaları sırasında Mu Serpentis'in yüksek bir noktasında puslu bir ışık buldular ve ertesi gece aynı yerde bulduklarını yazdılar. Charles Messier ise kümeyi bundan bağımsız olarak 23 Mayıs 1764'te keşfetti; 5 Ser yıldızının yakınındaki bu yuvarlak nesneyi güzel bir bulutsu diye tanımladı ve içinde yıldız göremediğini yazdı. Kullandığı alet, bir ayak (yaklaşık 30 cm) odak uzaklığında sıradan bir kırıcı teleskoptu.

Caroline Herschel 22 Mayıs 1783'te kümeyi gözlediğinde onu önce kuyruklu yıldız sanmıştı. William Herschel aynı yılın 4 Mart'ında yaptığı gözlemde içinde birkaç yıldız sezdi; 31 Mayıs 1783'te daha büyük bir yansıtıcı teleskopla ve yüksek büyütmeyle kümeyi bütünüyle yıldızlara ayırdı. 1791'de 40 ayaklık (yaklaşık 12 m) teleskopuyla yaklaşık 200 yıldız saydı, ama merkez o kadar sıkışıktı ki yıldızları ayırt etmenin mümkün olmadığını da not etti. Bugün bu cismi bir yıldız topluluğu olarak anlıyoruz; Messier'in "yıldız yok" kaydı, aletinin gücünün sınırını gösterir.

M5 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Keşif1702 (Kirch)
Uzaklıkyaklaşık 25.000 ışık yılı
Görünür parlaklık5,6 kadir
Değişen yıldız105 (97'si RR Lyrae)

Fiziksel özellikler

ÖzellikDeğer
TakımyıldızYılan (Serpens), baş bölümü
Konum (J2000)Sağ açıklık 15s 18d 33s; dikilim +2° 04′
Uzaklıkyaklaşık 24.500-25.000 ışık yılı
Yarıçapyaklaşık 80 ışık yılı
Kütleyaklaşık 860 bin Güneş kütlesi (bir çalışmaya göre)
Ağır element oranı [Fe/H]−1,12 (Güneş'in demir bolluğunun yaklaşık %7,6'sı)
Yaş10,6 milyar yıldan 12 milyar yıldan fazlaya kadar
Güneş'e göre hızsaniyede 50 km'den fazla bir hızla uzaklaşıyor

Yaş konusunda tek bir sayı yoktur. ESA'ya göre kümenin yıldızlarının çoğu 12 milyar yıldan daha önce oluşmuştur; Forbes ve Bridges'in 2010 tarihli çalışması ise 10,62 milyar yıl değerini verir. Yaş tahmini kullanılan yönteme bağlı olduğundan çalışmalar arasında fark çıkabilir. Her iki durumda da M5, Evren'in gençlik dönemlerinden kalma bir topluluktur ve Samanyolu'nun en eski kümeleri arasında sayılır. Düşük demir oranı, yıldızların henüz ağır elementlerce zenginleşmemiş bir gaz bulutundan doğduğunu gösterir.

Değişen yıldızlar ve mavi gezginler

M5'te bilinen 105 değişen yıldızın 97'si RR Lyrae türündedir. RR Lyrae yıldızları parlaklıklarını yaklaşık yarım günlük bir dönemle düzenli biçimde değiştiren yaşlı yıldızlardır; parlaklık-dönem ilişkisi iyi bilindiği için uzaklık ölçmekte kullanılırlar. Küresel kümeler arasında değişen yıldız sayısında yalnızca Omega Centauri ve M3, M5'ten zengindir. Kümenin en parlak ve en kolay gözlenen değişeni 10,6 ile 12,1 kadir arasında, yaklaşık 26,5 güne yakın bir dönemle parlayıp söner. Benzer bir tablo için M3 küresel kümesi, M13 ve M22 sayfalarına göz atabilirsiniz.

Hubble görüntüsünü yayımlayan ESA'nın anlatımına göre, küresel kümedeki yıldızlar aynı yıldız doğum bölgesinde doğup birlikte yaşlanır. En kütleli yıldızlar yakıtlarını hızla tüketip süpernova olarak ölür; geriye yaşlı, düşük kütleli yıldızlar kalmalıdır. Yine de Hubble, M5'in yaşlı yıldızları arasında genç görünümlü mavi yıldızlar saptamıştır. Bu "mavi gezginlerin" yıldız çarpışmalarıyla ya da çift yıldızlar arasındaki madde aktarımıyla oluştuğu düşünülür. Birkaç milyona kadar yıldızın sıkış tıkış durduğu küresel kümelerde böyle olayların beklenmesi şaşırtıcı değildir.

Pulsarlar, cüce nova ve bir kütle rekoru arayışı

Kümede iki milisaniye pulsarı bilinir: PSR B1516+02A (M5A) ve PSR B1516+02B (M5B). Pulsarların hızlı dönen nötron yıldızları olduğunu hatırlayalım. Arecibo radyo teleskobuyla 19 yıl boyunca yapılan zamanlama ölçümleri, bu pulsarların ve dolayısıyla kümenin kendi hareketinin ölçülmesini sağladı. M5B, 7,95 milisaniye dönem süresine sahip ve 6,86 günlük yörüngede bir eşle birlikte dolanan bir ikili sistemdir. Yörüngenin dönüşündeki ilerlemenin genel görelilikten kaynaklandığı varsayılırsa sistemin toplam kütlesi 2,29 ± 0,17 Güneş kütlesi çıkar; ölçülen küçük kütle fonksiyonu bunun büyük kısmının pulsarda olduğunu düşündürür: tahmini kütle 2,08 ± 0,19 Güneş kütlesidir. Bu orta değer doğrulanırsa, yoğun nötron maddesi için "yumuşak" denklemlerin çoğu elenmiş olur. Burada ihtiyatlı olmak gerekir: değer istatistik bir tahmindir ve kesinleştirilmesi için ek ölçümler gerekir.

Kümede ayrıca bir cüce nova da bulunur: V101. Bu sistem, bir küresel kümede yörünge dönemi ölçülen ilk cüce novadır; dönemi yaklaşık 5,8 saattir ve eşi muhtemelen orta-geç K tayf türünde bir yıldızdır.

M5, temel fizik için bir laboratuvar

Yaşlı yıldızları iyi tanınan bir kümenin parlaklık ölçümleri, yıldızların içinde enerji kaybına yol açabilecek yeni parçacıkları sınamak için de kullanılır. Viaux ve arkadaşlarının 2013'te yayımladığı çalışma M5'in kızıl dev kolunun ucundaki parlaklığı inceledi. Nötrinoların manyetik dipol momenti büyük olsaydı, helyum tutuşması gecikecek ve bu uç gözlenenden daha parlak görünecekti. Gözlem ile model uyumlu çıktığı için araştırmacılar nötrino manyetik momenti için %95 güvenle 4,5×10⁻¹² Bohr magnetonu üst sınırı koydu. Bu, yıldız gözlemlerinin temel parçacık fiziği için de bir sınama aracı olabileceğini gösterir.

Yılan takımyıldızı ve efsane

Yılan, Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir ve 88 modern takımyıldız içinde iki ayrı parçaya bölünmüş tek takımyıldızdır: baş (Serpens Caput) ve kuyruk (Serpens Cauda). İkisinin arasında Yılancı takımyıldızı yer alır. Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte, modern sınırları belirlerken Yılan'ı Yılancı'dan ayrı bir takımyıldız olarak tanımlamış, bu yüzden Yılan iki parçaya bölünmüş (sınırlar 1930'da yayımlandı). Yunan mitolojisinde Yılan, şifa tanrısı Asklepios'un elinde tuttuğu yılanı temsil eder. Efsaneye göre Asklepios bir yılanı öldürmüş, ikinci bir yılan ise ölüyü şifalı bir otla diriltmişti; yılanlar her yıl deri değiştirdiği için eski Yunan toplumunda yeniden doğuşun simgesi sayılırdı. Çin gökyüzünde Yılan'ın yıldızlarının bir bölümü, Tianshi adlı pazar yerini çevreleyen duvarın parçasıydı. Babil astronomisindeki boynuzlu yılan Bašmu da, Batlamyus'un Yılan'ına temel olan Eudoksos'un takımyıldızına kabaca karşılık gelir.

Yılan'ın baş kısmındaki en parlak yıldız, 2,63 kadirlik kırmızı dev Unukalhai'dir (Alfa Serpentis); M5 de bu baş bölümünde yer alır. Kuyruk kısmı ise Samanyolu düzleminden geçtiği için bulutsularla doludur; Kartal Bulutsusu ve Yaratılış Sütunları burada yer alır.

Sık sorulanlar

  • M5'i çıplak gözle görebilir miyim? Çok karanlık ve saydam bir gökyüzünde evet, ama silik bir leke olarak; dürbün ya da küçük bir teleskop çok daha rahat gösterir.
  • M5 ile 5 Serpentis aynı yerde midir? Hayır. Gökyüzünde yan yana görünürler, ama 5 Ser yalnızca 82 ışık yılı uzaktadır; M5 ise yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktadır.
  • Messier neden "yıldız yok" demiş? Messier'in küçük aletleriyle kümenin yıldızları seçilemedi. William Herschel 1783'te daha büyük aynalı teleskoplarla kümeyi yıldızlara ayırdı.

Kısaca

  • M5 (NGC 5904), Yılan takımyıldızının baş bölümünde, yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktaki yaşlı bir küresel kümedir.
  • 5 Mayıs 1702'de Gottfried ve Maria Margarethe Kirch tarafından keşfedildi; Messier 1764'te bağımsız olarak buldu, William Herschel 1783'te yıldızlarına ayırdı.
  • 105 değişen yıldızın 97'si RR Lyrae türündedir; Hubble yaşlı nüfus içinde genç görünümlü mavi gezginler saptamıştır.
  • Kümede iki milisaniye pulsarı ve bir cüce nova bulunur; M5B'nin kütle tahmini nötron maddesi modelleri için önemlidir.
  • Çok iyi koşullarda çıplak gözle, dürbünle ise kolayca görülür; Türkiye'den Nisan-Temmuz akşamlarında gözlemek için uygundur.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar