Herkül takımyıldızı (Hercules) nedir? M13, Kornephoros ve Rasalgethi
Herkül (Hercules), gökyüzünün beşinci büyük takımyıldızı: yaz akşamlarında Türkiye'den tamamen görülür; M13 küresel kümesine, Kilit Taşı dörtgenine ve uzak galaksilere ev sahipliği yapar.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey göğü; Ejderha, Çoban, Kuzey Tacı, Yılan, Yılancı, Kartal, Ok, Tilki ve Lir arasında
- Çap
- 1225,1 derece kare (88 takımyıldız arasında 5.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Herkül (Latince adıyla Hercules, IAU kısaltması Her), kuzey göğünde yer alan ve 88 takımyıldız arasında alan bakımından beşinci sırada gelen büyük bir takımyıldızdır. Adını Yunan kahramanı Herakles'in Roma adı Herkül'den alır; yaz akşamlarında Türkiye'den bütünüyle görülür. Çıplak gözle sönük görünse de içinde kuzey yarımkürenin en parlak küresel kümesi M13 ve çok sayıda ilginç çift yıldız, ötegezegen ve uzak galaksi bulunur.
Takımyıldızın en parlak yıldızı bile ikinci kadir sınırının altında kaldığı için gökyüzünde göz alıcı değildir; Herkül daha çok dört yıldızlı geniş bir dörtgeni ve çevresindeki parlak komşularıyla tanınır. Genel olarak takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Genel bakış
Herkül, gökyüzünde 1225,1 derece karelik bir alan kaplar; bu, tüm göğün yaklaşık yüzde 2,97'sine denk gelir. Kendisinden daha büyük yalnızca dört takımyıldız vardır. Buna karşın içinde 2,5 kadirden parlak tek bir yıldız bulunmaz; 2,5 kadirden parlak yıldızı olmayan 50 takımyıldız arasında en büyüğü Herkül'dür. IAU kısaltmayı 1922'de kabul etti, bugünkü sınırları ise Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte 1930'da 32 kenarlı bir çokgen olarak çizdi. Sınırlar gök koordinatlarında sağ açıklık 16s00d ile 18s57d, dik açıklık ise yaklaşık +3,7° ile +51,3° arasındadır.
Komşuları kuzeyde Ejderha, batıda Çoban, Kuzey Tacı ve Yılan (baş bölümü), güneyde Yılancı, güneybatıda Kartal, doğuda Ok, Tilki ve Lir'dir. Herkül, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda listelediği 48 takımyıldızdan biridir. Ayrıntısı Ejderha, Çoban ve Lir sayfalarında olan bu komşular, Herkül'ü bulmakta da işe yarar.
Ne zaman, nasıl görülür?
Herkül, orta kuzey enlemlerinde ilkbahar ortasından sonbahara kadar gözlenir; 13 Haziran'da gece yarısı meridyenden geçer, yani gökyüzündeki en yüksek konumuna ulaşır. Temmuz ayında saat 21.00 dolaylarında tepeye en yakın hâlindedir. Dik açıklığı +3,7° ile +51,3° arasında olduğundan Türkiye'nin her yerinden bütünüyle görülür; yaz akşamlarında başucuna yakın yükselir.
Takımyıldızı bulmanın iki yolu vardır. Birincisi, yaz göğünün iki parlak yıldızını kılavuz almaktır: doğuda mavi-beyaz Vega (Lir), batıda ise Alphecca (Kuzey Tacı) vardır. İkisinin arasında kalan boşlukta, yan yana dizilmiş dört yıldızdan oluşan yamuk bir dörtgen görürseniz Herkül'dedir. Bu dörtgenin köşelerini π, η, ζ ve ε Herculis yıldızları oluşturur. İngilizce kaynaklarda Keystone (Türkçede kemerin kilit taşı) diye anılan bu diziye bu sayfada "Kilit Taşı" diyoruz; takımyıldızın tanıma noktasıdır.
İkinci yol, gökyüzünün genel aydınlığıdır. Herkül'ün yıldızları sönük olduğu için kentin ışık kirliliğinde dörtgen bile zor seçilir; karanlık bir gökyüzü arayın.
Gökteki figür: kim, nasıl çizilir?
Geleneksel çizimde α Herculis kahramanın başını, β Herculis bir omzunu, δ Herculis diğer omzunu oluşturur; ε ve ζ Herculis dar bir bel çizgisi verir. Kahraman bir dizi üzerinde çökmüş, bir ayağını Ejderha'nın başına basmıştır. Modern yıldız haritalarının çoğunda ise Kilit Taşı dörtgeni gövdenin alt kısmı olarak gösterilir. Yazar H. A. Rey ise farklı bir çizim önermiş ve bu dörtgeni kahramanın başı saymıştır. Yani aynı yıldızlara iki ayrı figür oturtulabilir; gökte "doğru" çizim yoktur, yalnızca yıldızları ezberlemeye yarayan çizimler vardır.
Başlıca yıldızları
Yıldızların adları Arapça kökenlidir ve çoğu figürün bir uzvunu anar. Bayer harfleri parlaklık sırasına göre verilmediği için α, takımyıldızın en parlak yıldızı değildir.
- Kornephoros (β Herculis): Takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Yaklaşık 2,8 kadirde, 148 ışık yılı uzaklıkta sarı bir devdir. Adı Yunancada "gürz taşıyan" anlamına gelir ve kahramanın omzuna karşılık gelir.
- Rasalgethi (α Herculis): 359 ışık yılı uzaklıkta üçlü bir sistemdir. Ana bileşeni 3 ile 4 kadir arasında düzensiz parlaklık değiştiren bir kırmızı dev (değişen yıldız) olup çapı Güneş'inkinin yaklaşık 400 katıdır. Ona yaklaşık 3600 yılda bir dolanan eşi mavi-yeşil renkte, 5,6 kadirdedir. Adı "diz çökenin başı" demektir. Beş derece kadar yanında, Yılancı'nın en parlak yıldızı Rasalhague durur; iki "alfa" yıldızının bu kadar yakın olması gökyüzünde pek rastlanan bir durumdur.
- Sarin (δ Herculis): 78 ışık yılı uzaklıkta, 3,1 kadirde mavi-beyaz bir yıldızdır; küçük teleskopla sönük bir eşi seçilir.
- ζ Herculis: Yalnızca 35 ışık yılı uzaklıkta, 34,5 yıllık dönemle dolanan ikilidir; ana yıldız 2,9, eşi 5,7 kadirdedir. Bileşenlerin açısal ayrımı 2025'te doruğuna çıktı, bu yüzden orta boy teleskoplarda ayrılması kolaylaşmıştır.
- γ, κ, ρ, 95 ve 100 Herculis: Küçük teleskoplarla ayrılabilen renkli çift yıldızlardır; örneğin 95 Herculis'in bileşenleri gümüşi ve kızılımsıdır.
- 30 Herculis ve 68 Herculis: Değişen yıldızlardır. 30 Herculis yarı düzenli kırmızı bir devdir ve yaklaşık üç aylık dönemle 4,3 ile 6,3 kadir arasında parlaklık değiştirir. 68 Herculis ise 2 günlük dönemli, Beta Lyrae türü örten bir ikilidir (4,7-5,4 kadir).
Derin gökyüzü cisimleri
M13 (Büyük Herkül Kümesi). Kuzey yarımküredeki en parlak küresel kümedir. η ile ζ Herculis arasında yer alır; 5,8-6 kadirde olup çok karanlık gecelerde çıplak gözle sönük bir leke olarak seçilebilir. 300.000'den fazla yıldız içerir, yaklaşık 25.000 ışık yılı uzaktadır ve görünür çapı dolunayın yaklaşık yarısı kadardır. İlk kaydı Edmond Halley'e (1714) aittir; Charles Messier ise 1 Haziran 1764'te kataloğuna ekledi. 1974'te Arecibo radyo teleskobundan gönderilen ünlü mesajın hedefi de bu kümedir; mesajın ulaşması yaklaşık 25.000 yıl alacaktır. Ayrıntılı anlatım M13 sayfasında, mesajı gönderen tesis ise Arecibo Gözlemevi sayfasındadır.

M92. Daha küçük ve yoğun ikinci küresel kümedir; yaklaşık 6,4 kadirde, 26.000 ışık yılı uzaklıktadır ve dürbünle bulanık bir yıldız gibi görünür. En yaşlı kümelerden biri sayılır; kaynaklarda yaşı 14 milyar yıl dolayında verilir. Bu tür yaş tahminlerinin belirsizlik payı büyüktür. Ayrıntısı M92 sayfasında.
Diğerleri. NGC 6229 üçüncü parlak küresel kümedir (yaklaşık 9,4 kadir). NGC 6210 yaklaşık 4000 ışık yılı uzaklıkta, 9. kadirde bir gezegenimsi bulutsudur; 75 mm'den büyük teleskoplarda mavi-yeşil, eliptik bir disk olarak görülür. Abell 39 ise neredeyse mükemmel küresel bir gezegenimsi bulutsudur.
Uzak evrenin köşesi: Herkül Kümesi, Hercules A ve Büyük Duvar
Takımyıldızın sınırları içinde, birkaç yüz milyon ile milyarlarca ışık yılı ötedeki yapıların bulunduğu yönler de vardır.
- Herkül Kümesi (Abell 2151): Yaklaşık 200 üye galaksiyle bir galaksi kümesidir; yaklaşık 509 milyon ışık yılı uzaktadır ve sarmal galaksi bakımından zengindir, birbiriyle etkileşen çok sayıda galaksi içerir. En parlak üyesi dev eliptik galaksi NGC 6041'dir.
- Hercules A (3C 348): Cambridge'in 1961'de yayımladığı Üçüncü Cambridge Kataloğu'nda 348. sıradaki radyo kaynağıdır. Yaklaşık 2,1-2,3 milyar ışık yılı uzaklıkta dev bir eliptik galaksidir; merkezindeki kara delik milyarlarca Güneş kütlesindedir. Görünür ışıkta sıradan görünür, ama radyo dalgalarında bir milyon ışık yılını aşan plazma jetleri ortaya çıkar. Bu nedenle bir aktif galaksi çekirdeği örneğidir. Yukarıdaki görüntü, Hubble ve radyo verilerinin birleşimidir.
- Herkül-Kuzey Tacı Büyük Duvarı: 2013'te István Horváth, Jon Hakkila ve Zsolt Bagoly öncülüğündeki ekip, gama ışını patlamalarının gökteki dağılımında beklenmedik bir yoğunlaşma buldu. Yaklaşık 10 milyar ışık yılı boyunda olduğu ileri sürülen bu yapının varlığı doğruysa, evrenin büyük ölçekte homojen olduğunu söyleyen kozmolojik ilkeyle çelişebilir. Ancak yapının gerçek olup olmadığı tartışmalıdır: bazı araştırmacılar yoğunlaşmanın istatistiksel yanlılıklardan doğduğunu savunur. Bu konuda kesin yargı için daha fazla gözlem gerekmektedir.
Ayrıca 16 Haziran 2018'de Herkül yönünde AT2018cow adlı çok parlak, hızlı gelişen bir patlama saptandı ve dünya çapında gökbilimcilerin ilgisini çekti.

Verileri göster
| 1714 | Halley M13'ü kaydeder |
|---|---|
| 1764 | Messier M13'ü kataloğuna ekler |
| 1922 | IAU kısaltmayı kabul eder |
| 1930 | Delporte sınırları çizer |
| 1961 | Hercules A radyo kaynağı kataloglanır |
| 1974 | Arecibo mesajı M13'e gönderilir |
| 2013 | Büyük Duvar önerilir |
| 2022 | Tau Herculid yağmuru |
Ötegezegenler ve Güneş'in gideceği yön
Herkül'de en az on beş yıldızın çevresinde gezegen saptanmıştır. 14 Herculis iki gezegenli bir sistemdir; b gezegeni keşfedildiği sırada 4,9 yıllık dönemi ve 2,8 gökbilimsel birimlik yörüngesiyle uzun dönemli gezegenlerin öncülerindendi. HD 149026 çevresinde Güneş önünden geçen bir sıcak Jüpiter vardır. HAT-P-2b ise bulunduğunda geçiş yapan en kütleli gezegendi (yaklaşık 8,65 Jüpiter kütlesi). TOI-561 çevresinde dört, belki beş gezegen bulunur; en içteki TOI-561 b ultra kısa dönemli bir gezegendir.
Herkül'ün bir de dinamik önemi vardır: Güneş tepe noktası (solar apex), yani Güneş'in yerel yıldızlara göre hareket ettiği yön, sağ açıklığı 18s ve dik açıklığı +30° dolayında, Omicron Herculis ile Vega arasında yer alır. Süpergalaktik koordinat sisteminin kuzey kutbu da bu takımyıldızın içindedir.
Meteor yağmuru: Tau Herkülidler
Adını Herkül'den alan Tau Herkülid yağmuru, 5,4 yıllık dönemli Schwassmann-Wachmann 3 kuyruklu yıldızından gelir. Kuyruklu yıldız 1995'te parçalandı. Gökbilimciler, 30-31 Mayıs 2022'de Dünya'nın bu kırıntıların yoluna gireceğini ve yoğun bir yağmur çıkabileceğini öngördü; sonuçta ılımlı bir yağmur gözlendi. Yağmur her yıl 31 Mayıs dolayında doruğa çıkar ve ışıma noktası Çoban takımyıldızındadır. Meteorlar saniyede yaklaşık 16 km hızla girdikleri için yavaş görünür.
Efsanesi: Diz çöken adamdan Herkül'e
Gökteki bu figürün Herkül'le ilişkilendirilmesi sonradan olmuştur. Yunanca yazılı en eski gök şiirlerinden birinde Aratos, figürü adsız bir "çalışan" olarak anlatır ve ona yalnızca "Dizleri Üstünde" (Engonasin) der; neyle uğraştığını kimsenin bilmediğini ekler. Aratos'a göre bu figürün sol dizi Lir'e yakındır, sağ ayağı ise Ejderha'nın başının üstündedir.
Eratosthenes'e atfedilen anlatıda ise gökteki figür Herkül'dür: Hesperidler Bahçesi'nin ejderhasıyla çarpışmaya hazırlanır, sol elinde aslan postu, sağ elinde gürz vardır. Ejderha'yı temsil eden komşu takımyıldız bu yüzden onun ayaklarının altındadır. Bir başka anlatıya göre Zeus, ejderhayı ezmeye çalışan oğlunun bu dövüşünden etkilenerek onu gökyüzüne yerleştirmiştir. Antik yazarlar aynı figürü başka adlarla da anmıştır: Theseus, Orpheus, Prometheus, Ixion, Atlas ve dahası. Aiskhylos'un kayıp oyunu Zincirlenmiş Prometheus'un Kurtuluşu'na dayanan bir anlatıda ise Herkül, Geryon'un sığırlarını götürürken Ligurya'da saldırıya uğrar; silahları tükenince Zeus ona taş yağdırır ve Herkül bu taşlarla düşmanlarını püskürtür.
Araştırmacı Gavin White, Yunan figürünün Babil'deki "Ayakta Duran Tanrılar" (MUL.DINGIR.GUB.BA.MESH) takımyıldızının bozulmuş bir biçimi olabileceğini savunur; yılan bedenli figür, Herkül'ün ayağının altındaki Ejderha'ya karşılık gelebilir. Başka bir yorum, takımyıldızın büyük bölümünün Babil'deki "Oturan Köpek" takımyıldızından geldiğini öne sürer. Figür zaman zaman Sümer kahramanı Gılgamış'la da ilişkilendirilir. Bunlar kesin değil, kuramsal yorumlardır.
Türkçedeki ad, Roma'daki Herkül'ün Türkçe söylenişidir; Herkül sözcüğü gündelik dilde de "çok güçlü kişi" anlamında yaşar. Anadolu ve Türk gök anlatılarında Herkül'e karşılık geldiği belgelenmiş özel bir anlatıya doğruladığımız kaynaklarda rastlayamadık; bu yüzden böyle bir hikâye uydurmuyoruz. Türkçedeki diğer gök adları için Gökyüzündeki Türk adları infografiğine bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Rasalgethi ile Rasalhague, gökyüzünde "alfa yıldızı" olan iki farklı takımyıldızın yaklaşık beş derece mesafedeki bu yakın çiftidir.
- Herkül'ün alfa yıldızı Rasalgethi, takımyıldızın parlaklık sırasında yalnızca beşinci yıldızıdır.
- Güneş'in yerel yıldızlara göre hareket ettiği yön, Herkül sınırları içinde Vega'ya yakın bir noktadadır; bu bir hedef yıldız değil, yalnızca bir yöndür.
- M13'ün görünür çapı dolunayın yarısı kadardır; küçük bir teleskopla bile tek tek yıldızlarına ayrılmaya başlar.
Kısaca
- Herkül, gökyüzünün beşinci büyük takımyıldızıdır (1225,1 derece kare) ve en parlak yıldızı yalnızca 2,8 kadirdedir.
- Temmuz akşamlarında Vega ile Alphecca arasındaki dört yıldızlı Kilit Taşı dörtgeniyle bulunur; Türkiye'den tamamı görülür.
- M13 kuzey yarımkürenin en parlak küresel kümesidir ve Arecibo mesajının hedefidir; M92 ikinci küresel kümedir.
- Takımyıldız Herkül Kümesi, Hercules A ve tartışmalı Büyük Duvar gibi uzak yapıların yönündedir; en az 15 yıldızı gezegen barındırır.
- Mitolojide figür önce adsız "diz çöken adam"dı; Herkül'le eşleşmesi Yunan ve Roma döneminde, Hesperidler ejderhasıyla dövüş anlatısıyla yerleşti.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















