Kuzey Tacı takımyıldızı (Corona Borealis) nedir? Alphecca, T CrB ve Ariadne'nin tacı
Kuzey Tacı, Çoban ile Herkül arasındaki yarım daire biçimli küçük takımyıldızdır; en parlak yıldızı Alphecca'dır, T CrB novası ise yeni bir patlama için izleniyor.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gökyüzü; Çoban, Herkül ve Yılan'ın baş kısmı (Serpens Caput) arasında
- Çap
- 179 derece kare (88 takımyıldız arasında 73.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Kuzey Tacı (Latince adıyla Corona Borealis), kuzey gökyüzünde Çoban ile Herkül takımyıldızlarının arasında duran, yarım daire biçimli küçük bir takımyıldızdır. Gökyüzünün 88 resmî takımyıldızından biridir ve yaz akşamlarının en kolay tanınan yıldız desenlerinden sayılır. En parlak yıldızı Alphecca'dır; ama onu asıl ünlü yapan, 1866 ve 1946'da patlayıp çıplak gözle görünür hâle gelen T Coronae Borealis adlı yıldız sistemidir; gökbilimciler bu sistemin yeni bir patlamasını bekliyor.
Genel bakış
Kuzey Tacı gökyüzünde yalnızca 179 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 73. sıradadır. Yani gerçekten küçüktür; ama parlak yıldızlarının yay biçiminde dizilmesi sayesinde kolay fark edilir. Kısaltması "CrB", Latince tamlayan hâli "Coronae Borealis"tir. Komşuları doğuda Herkül, kuzeyde ve batıda Çoban, güneyde Yılan'ın baş kısmını oluşturan Serpens Caput'tur. Bazı Türkçe kaynaklar adı bitişik, "Kuzeytacı" diye yazar; bu sayfada, sitemizdeki öteki sayfalarla uyumlu olarak "Kuzey Tacı" yazıyoruz.
Kuzey Tacı, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 klasik takımyıldızdan biridir. Yani adı ve deseni iki bin yıldan uzun süredir bilinen eski bir göksel figürdür. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını ve sınırlarının nasıl çizildiğini takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Ne zaman ve nerede görülür?
Takımyıldız +90° ile −50° enlemleri arasından görülebilir; yani kuzey yarımkürenin tamamından ve güney yarımkürenin orta enlemlerine kadar uzanan geniş bir kuşaktan izlenir. Akşam gökyüzünde en iyi görüldüğü an haziranda saat 21.00 dolaylarıdır; bu saatte gökyüzünün yüksek bir noktasında bulunur. Türkiye'den bakıldığında ilkbahar sonundan yaz sonuna kadar akşam saatlerinde rahatça izlenir. Yılın sonuna doğru Güneş'in göründüğü yöne yaklaştığı için, kabaca Kasım sonu ile Aralık başında gece gökyüzünden çekilir.
Kuzey Tacı nasıl bulunur?
En iyi başlangıç noktası Çoban takımyıldızındaki parlak turuncu Arcturus ile Herkül'ün kalabalık bölgesi arasındaki boşluktur. Arcturus'u bulduktan sonra doğuya, Herkül yönüne bakın: yan yan dizilmiş, açık bir "C" ya da yay çizen yıldızlar Kuzey Tacı'dır. Yayın en parlak noktası Alphecca'dır. Bu desen için dürbün gerekmez; ışık kirliliği yoğun olmayan bir yerde çıplak gözle yayın tamamı seçilir.
Aşağıda anlatacağımız T Coronae Borealis de bu takımyıldızın içindedir; gökyüzünde Arcturus ile Vega arasında kalan bölgede aranır.
Başlıca yıldızları
Takımyıldızın yay biçimini yedi yıldız belirler. Bunların yalnızca Alphecca 2. kadir civarındadır; geri kalanlar yaklaşık 4. kadirdedir.
- Alphecca (Alfa Coronae Borealis): Takımyıldızın en parlak yıldızı; görünür parlaklığı yaklaşık 2,2 kadir, uzaklığı yaklaşık 75 ışık yılıdır. Gerçekte 17,4 günde bir birbirinin önünden geçen iki yıldızdan oluşan bir örten ikilidir; parlaklığı bu dönemde yaklaşık 0,1 kadir değişir. Adının kökeni, fiziksel özellikleri ve Türkiye'den bulunuşu ayrıca Alphecca sayfasında ele alınıyor.
- Nusakan (Beta Coronae Borealis): Yaklaşık 112 ışık yılı uzakta, tayfsal ikili olan, yani ancak tayfından çift olduğu anlaşılan bir yıldız sistemi.
- Gamma Coronae Borealis: Yaklaşık 92,94 yıllık yörünge dönemine sahip bir ikili yıldız. Bu kadar uzun dönemli ikililer, çift yıldız gözlemlerinin yıllara yayılan sabrını gerektirir.
- Delta Coronae Borealis: Yaklaşık 170 ışık yıl uzaktaki, 4,06 kadir parlaklığında sarı bir dev.
- Theta Coronae Borealis: Yaklaşık 380 ışık yıl uzakta, ikili bir sistem. Çin gök geleneğindeki adı "Guansuo"dur.
- Epsilon ve Iota Coronae Borealis: Yayın geri kalanını tamamlayan, dördüncü kadir dolaylarındaki soluk yıldızlar.
Zeta Coronae Borealis ise küçük bir teleskopla ayrışan, 5,1 ve 6,0 kadir parlaklığındaki iki yıldızdan oluşan bir çifttir.
T Coronae Borealis: "Parlama Yıldızı"
Kuzey Tacı'nın en çok konuşulan cismi, gözle görülemeyen bir yıldızdır. T Coronae Borealis, normalde yaklaşık 10,8 kadir parlaklığındadır; bu, çıplak gözün sınırının çok altında, ancak küçük bir teleskopla ya da iyi bir dürbünle seçilecek düzeydir. Ama bu sistem zaman zaman patlar ve 2,0-2,5 kadir düzeyine, yani Alphecca'ya yakın bir parlaklığa çıkar. Parlaklık artışı yaklaşık 3.300 kattır.
Sistem, bir kırmızı dev ile bir beyaz cüce yıldızdan oluşan bir ikilidir. Kırmızı dev M3 III tayf türündedir ve yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 69 katıdır. İki yıldız yaklaşık 227,55 günde birbirinin çevresinde döner; aralarındaki uzaklık 0,96 astronomik birimdir. Kırmızı devin dış katmanlarından beyaz cücenin yüzeyine madde akar. Bu madde birikip yeterince ısındığında yüzeyde termonükleer bir kaçak tepkime başlar ve yıldız birden parlar. Bu tür olaylara nova denir; aynı noktada tekrar tekrar yaşandığı için T CrB "tekrarlayan nova" sınıfındadır. Sistemin uzaklığı yaklaşık 3.000 ışık yılıdır.
Kayıtlara geçen ilk gözlemli patlama, 1866'da John Birmingham tarafından görülen patlamadır. Daha eski kayıtlarda 1217 ve 1787'de de bu yıldızın patlamış olabileceği düşünülüyor; ancak bunlar kesin sayılmıyor. İkinci kesin patlama Şubat 1946'da yaşandı ve üç ayrı gözlemci tarafından bağımsız olarak fark edildi: Sovyet gözlemci A. S. Kamenchuk, Galli bir okul çocuğu olan Michael Woodman ve Britanyalı N. F. H. Knight. İki patlama arasında yaklaşık 80 yıl vardır; bu nedenle üçüncüsünün zamanı gelmiş sayılıyor.

Patlama beklentisi nerede duruyor?
Mart 2023'te T CrB'nin parlaklığında, patlama öncesi sönme olarak yorumlanan bir düşüş başladı ve bu, patlamanın yakın olabileceği beklentisini doğurdu. Bunun üzerine 2024'ün başından 2027'nin sonuna uzanan farklı tarih tahminleri yapıldı. Kasım 2026 itibarıyla bunların hiçbiri gerçekleşmedi; patlama henüz olmadı ve gökbilimciler yıldızı izlemeyi sürdürüyor. Bu yüzden kesin bir tarih vermek mümkün değildir.
Patlama olduğunda yıldız kısa sürede Alphecca ile boy ölçüşecek bir parlaklığa çıkacak; yani yeni bir "yıldız" Kuzey Tacı'nın yayına katılmış gibi görünecek. Bu, "nova" sözcüğünün Latince "yeni" anlamına geldiği çağdan beri bilinen bir olaydır: yeni bir yıldız doğmaz, soluk bir yıldız kısa süreliğine parlar. Nova, bir Tip Ia süpernova gibi yıldızı yok eden bir patlama değildir; beyaz cüce yerinde kalır ve madde birikimi yeniden başlar. T CrB'nin kayıtlı hikâyesini zaman çizelgesi hâlinde de bulabilirsiniz.
R Coronae Borealis: tersine çalışan bir yıldız
Takımyıldızın bir başka değişen yıldızı, R Coronae Borealis, T CrB'nin tersine davranır. Yaklaşık 7.000 ışık yıldan uzaktaki bu sarı süperdev normalde 6. kadir dolaylarındadır ve çıplak gözün sınırında görünür. Ancak zaman zaman çevresindeki toz bulutları yıldızın önünü kapatır ve parlaklığı 15. kadire kadar düşer. Bu davranış, hidrojence fakir yıldızların oluşturduğu nadir bir sınıfa adını vermiştir: "R Coronae Borealis türü yıldızlar". Yıldızın çevresindeki toz bulutları yaklaşık 2.000 astronomik birim genişliğe uzanır.
Derin gökyüzü cisimleri
Kuzey Tacı'nın derin gökyüzü cisimleri, ünlü bulutsular ya da yıldız kümeleri değil, çok uzaktaki galaksi kümeleridir.
- Abell 2065: Çok yoğun bir galaksi kümesi; 400'den fazla üyesi var ve bir milyar ışık yılından uzakta. En parlak üyeleri 16. kadir civarındadır, yani ancak büyük teleskoplarla görünür.
- Kuzey Tacı Üstkümesi: Abell 2065'in de aralarında olduğu Abell 2061, 2067, 2079, 2089 ve 2092 gibi galaksi kümelerinden oluşan geniş bir yapı. Üstkümeler, galaksi kümelerinin bir araya gelerek oluşturduğu daha büyük yapılardır.
- Abell 2142: Yaklaşık 1,2 milyar ışık yıl uzaktaki, X-ışınında çok parlak bir küme.
Takımyıldız ayrıca gezegenli yıldızlara da ev sahipliği yapar. Epsilon Coronae Borealis'in çevresinde, Jüpiter'in yaklaşık 6,7 katı kütleli bir gezegen 418 günde dolanır. Kappa Coronae Borealis'in gezegeni yaklaşık 2,5 Jüpiter kütlesindedir ve 3,4 yılda bir tur atar. XO-1 yıldızının gezegeni XO-1b ise 3 günlük yörüngesiyle bir "sıcak Jüpiter"dir.
Efsanesi ve başka kültürlerde Kuzey Tacı
Yunan anlatısında Kuzey Tacı, Girit Kralı Minos'un kızı Ariadne'nin tacıdır. Bir anlatıya göre Ariadne, kardeşi Minotauros'u öldürmeye giden Theseus'a labirentten çıkarken yol göstermesi için bir taç verir. Başka bir anlatıya göre ise taç, Theseus'un terk ettiği Ariadne'ye tanrı Dionysos'un düğün armağanıdır ve Dionysos onu bu evliliği anmak için gökyüzüne yerleştirmiştir. Johann Bayer 1603'te yayımladığı Uranometria'da klasik anlatıya uyarak taç yerine bir çelenk çizmiştir.
Başka kültürler aynı yayı çok farklı yorumlamıştır. Araplar bu deseni "el-Fakka", yani "ayrılmış, dağılmış" diye adlandırdı; Alphecca adı da buradan gelir. Bedeviler yayı "yoksulların tabağı" olarak görürdü. Kuzey Amerika'da Shawnee halkı için burası, geceleri yeryüzünde dans eden "Göksel Kızkardeşler"di; Cree halkı ise "Yedi Kuş" ya da bir ter çadırı görürdü. Galler'de "Caer Arianrhod" (Gümüş Çember Kalesi), Baltık dillerinde bir çiçek bahçesi, Avustralya Aborjinlerinde bir bumerang ("Womera") olarak anıldı.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında Kuzey Tacı'na ayrılmış, bu sayfayı hazırlarken başvurduğumuz kaynaklarca doğrulanan bir ad ya da hikâye bulamadık; bu nedenle uydurma bir anlatı eklemedik. Türklerin gökyüzünü nasıl okuduğunu Türklerde gökyüzü maddesinde, eski haritaların nasıl çizildiğini ise antik gökyüzü haritaları maddesinde bulabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- 1946 patlamasını bağımsız olarak fark edenlerden biri, Galli bir okul çocuğuydu.
- T CrB'nin parlaklığı patlamada yaklaşık 3.300 kat artar; kayıtlı iki patlama arasında ise yaklaşık 80 yıl vardır.
- Kuzey Tacı'nın en parlak yıldızı Alphecca, Büyükayı Hareketli Grubu adlı yıldız topluluğunun da üyesidir.
- Takımyıldızın 179 derece karelik alanı, 594 derece kareyle yer kaplayan Avcı'nın yaklaşık üçte biri kadardır.
Kısaca
- Kuzey Tacı (Corona Borealis), Çoban ile Herkül arasında yer alan, yarım daire biçimli küçük bir takımyıldızdır; 179 derece karelik alanıyla 73. sıradadır.
- En parlak yıldızı, yaklaşık 75 ışık yıl uzaktaki ve 17,4 günde bir parlaklığı değişen Alphecca'dır.
- T Coronae Borealis, 1866 ve 1946'da yaklaşık 2. kadire kadar parlamış tekrarlayan bir novadır; Kasım 2026 itibarıyla yeni patlama henüz gözlenmedi.
- Yunan anlatısında takımyıldız, Dionysos'un Ariadne'ye armağan ettiği taçtır; Araplar ona "ayrılmış, dağılmış" anlamında el-Fakka demiştir.
- Türkiye'den ilkbahar sonundan yaz sonuna kadar akşam gökyüzünde rahatça izlenir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














