23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Tay takımyıldızı (Equuleus) nedir? Kitalpha ve Kanatlı At'ın yanındaki küçük at

Tay (Equuleus), gökyüzünün Güney Haçı'ndan sonra ikinci en küçük takımyıldızı: Kitalpha, çift yıldızlar ve mitolojisiyle; Türkiye'den eylül akşamlarında görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Gök ekvatorunun hemen kuzeyi; Yunus, Kanatlı At ve Kova arasında
Çap
72 derece kare (88 takımyıldız arasında 87.)
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930

Tay (Latince adıyla Equuleus), kuzey gök yarımkürede, gök ekvatorunun hemen kuzeyinde yer alan soluk bir takımyıldızdır. Adı Latincede "küçük at", yani tay anlamına gelir. Yalnızca 72 derece karelik bir alan kaplar; Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanımladığı 88 takımyıldız arasında Güney Haçı'ndan sonra ikinci en küçüğüdür.

Tay'ın tek sıra dışı yanı küçüklüğüdür: içindeki hiçbir yıldız dördüncü kadirden parlak değildir ve çıplak gözle seçilebilen derin gökyüzü cismi yoktur. Buna karşılık Antik Çağ'dan beri tanınan 48 takımyıldızdan biri olması, çift ve üçlü yıldızlarıyla dürbünle bakanlara küçük sürprizler sunması ve Türkiye'nin her yerinden rahatça görülebilmesi onu keşfetmeye değer kılar. Tay'ı bulmak için komşularını bilmek yeter: Yunus ile Kanatlı At arasındaki dar boşluk.

Genel bakış: IAU'nun ikinci en küçük takımyıldızı

Tay'ın IAU kısaltması "Equ", tamlayan hâli (yani yıldızların adlarında kullanılan biçim) "Equulei"dir; bu yüzden yıldızlara "Alfa Equulei", "Delta Equulei" gibi adlar verilir. Türkçedeki adı Vikipedi'de de "Tay takımyıldızı" olarak geçer ve Latince karşılığı Equuleus'tur.

Takımyıldız sağ açıklık olarak yaklaşık 20 sa 56 dk ile 21 sa 26 dk, dik açıklık (yani gökyüzündeki "enlem") olarak ise yaklaşık +2,5° ile +13° arasında kalır. Başka bir deyişle gök ekvatoruna yapışık, ince ve kısa bir şerittir. Komşuları kuzeybatıda Yunus, doğuda Kanatlı At ve güneyde Kova'dır.

IAU bu takımyıldız için çizilmiş resmî bir yıldız deseni de yayımlar. Aşağıdaki haritada, çıplak gözle iyi koşullarda görülebilen yıldızlar ve takımyıldız sınırları işaretlidir.

Tay takımyıldızının IAU ve Sky & Telescope haritası: takımyıldız sınırları ve çıplak gözle görülebilen yıldızlar.
IAU ve Sky & Telescope (CC BY 4.0)

Nerede ve ne zaman görülür?

Tay, kuzey yarımkürede gözlem yapan biri için gökyüzünde yaz sonu ve sonbahar akşamlarının takımyıldızıdır. Takımyıldızın en yüksek noktasına akşam saatlerinde ulaştığı ay, standart kaynaklarda eylül olarak verilir. Yıldızlar her gece bir öncekine göre yaklaşık dört dakika erken doğduğundan Tay temmuzda akşam karanlığında doğudan yükselir, eylülde güneyde en yüksek konumuna çıkar, kasımda ise batıya kayar. Kış sonunda Güneş'le aynı yönde kaldığı için görünmez.

IAU'nun tanımına göre takımyıldız +90° ile −80° enlemleri arasında görülebilir; yani Güney Kutbu'nun çevresindeki dar bir bölge dışında dünyanın her yerinden izlenir. Türkiye 36°-42° kuzey enlemleri arasında yer aldığı için Tay'ın tamamı ülkenin her noktasından, ufkun rahatça üstünde görülür. Basit bir hesapla, bir takımyıldızın güneyde en yüksek konumuna çıktığındaki ufuk yüksekliği "90° − gözlemcinin enlemi + takımyıldızın dik açıklığı" ile bulunur. Tay'ın orta kesimi yaklaşık +8°'de olduğundan bu hesap, 42° kuzeydeki bir gözlemci için yaklaşık 56°, 36° kuzeydeki biri için yaklaşık 62° verir. Yani ufuk engeli sorun olmaz; asıl engel takımyıldızın sönüklüğüdür.

Tay'ı gökyüzünde nasıl bulursunuz?

Tay'ı bulmanın en kolay yolu iki tanıdık deseni kılavuz almaktır. Önce yaz akşamlarında tanıdığınız Yunus takımyıldızının küçük, elmas biçimli yıldız grubunu bulun. Sonra doğuya doğru, Kanatlı At'ın "burnu" sayılan Enif yıldızına bakın. Tay, bu ikisinin arasındaki boşluğa sıkışmış, küçük ve sönük bir yıldız öbeğidir. Tay gökyüzünde Kanatlı At'tan önce doğar; bu yüzden geleneksel olarak Latince "Equus Primus", yani "Birinci At" adıyla da anılır.

Gözleminiz için ışık kirliliğinden uzak, ay ışığının olmadığı bir gece seçin. Şehir ışığında Tay'ın birkaç yıldızından çoğu kaybolur; dürbünle ise desen rahatça seçilir. Tay'ı ararken gökyüzü haritası sayfamızı açıp aynı tarih ve saati seçmek, komşu desenlerle birlikte konumunu görmenizi kolaylaştırır.

Başlıca yıldızları

Tay'ın yıldızları daha çok Bayer harfleriyle (alfa, beta, gama…) anılır. Johann Bayer atlasında dört yıldıza alfadan deltaya harf vermiştir; 1801'de Johann Bode daha fazla yıldıza lambdaya kadar harf eklemiştir, ancak eklenenlerden bugün yalnızca epsilon yaygın kullanımdadır.

Alfa Equulei (Kitalpha)

Takımyıldızın en parlak yıldızı olan Alfa Equulei'nin görünür parlaklığı 3,92 kadir kadardır ve Dünya'dan yaklaşık 186 ışık yılı uzaktadır. IAU'nun yıldız adları çalışma grubu "Kitalpha" adını 2016'da resmen onaylamıştır. Ad, Arapçada "atın bir parçası" anlamına gelen qiṭʿat al-faras ifadesinden gelir.

Kitalpha tek yıldız gibi görünse de aslında çift yıldız bir sistemdir ve iki yıldız birbirinin çevresinde 98,8 günde döner. Yıldızlardan biri G7 tayf türünde bir devdir: Güneş'in yaklaşık 9,2 katı yarıçapa ve elli kat kadar ışınım gücüne sahiptir. Eşi ise Güneş'in yaklaşık 27 katı ışınım gücünde, daha sıcak bir A türü yıldızdır. Yörüngeden hesaplanan kütleleri Güneş'in 2,20 ve 1,88 katıdır. İki yıldız arasındaki açı o kadar küçüktür ki çıplak gözle ya da teleskopla ayrı ayrı görülemezler.

Delta Equulei

Delta Equulei ("Tepennekhet" adıyla da bilinir) Tay'ın ikinci parlak yıldızıdır. İkisinin birleşik parlaklığı 4,47 kadirdir; sistem yaklaşık 60 ışık yılı uzaktadır. İki yıldızın birbirinin çevresindeki dönüşü 5,7 yıl sürer ve aralarındaki açı hiçbir zaman 0,35 yay saniyesini geçmez. Bu açı amatör teleskopların ayırma gücünün çok altındadır; iki yıldız görsel olarak ayrılamaz, ancak yörüngeleri hassas ölçümlerle bilinir.

Gama ve Epsilon Equulei

Gama Equulei, 115 ışık yılı uzaktaki beyaz bir yıldızdır ve 4,58 ile 4,77 kadir arasında, yaklaşık 12,5 dakikalık bir düzenle çok hafif parlaklık değiştiren değişen yıldız türüne girer. Aynı doğrultuda duran 6,1 kadirlik 6 Equulei ile birlikte dürbünde ikili gibi görünür; bu eş, Gama'ya fiziksel olarak bağlı olmayan "optik" bir eştir. Epsilon Equulei ise 5,2 kadir dolayında, yaklaşık 180-197 ışık yılı uzaktaki üçlü bir sistemdir. Ana yıldız kendi içinde de ikilidir ve 101 yıllık bir dönemle dolanır; ayrık üçüncü yıldız (7,4 kadir) küçük teleskoplarla seçilebilir.

Değişen yıldızlar

Tay'da yaklaşık 25 değişen yıldız bilinir ve çoğu sönüktür. R Equulei, parlaklığı yaklaşık 261 günlük bir dönemle 8,0 ile 15,7 kadir arasında inip çıkan, M tayf türünde, kırmızı bir "Mira türü" değişen yıldızdır. Maksimumda bile ancak küçük teleskoplarla görülebilir.

Tay takımyıldızı: Eckhard Slawik'in astrofotoğrafı üzerine yıldız deseni, IAU sınırları ve en parlak yıldızların adları işlenmiş.
E. Slawik/NOIRLab/NSF/AURA/M. Zamani (CC BY 4.0)

Derin gökyüzü cisimleri: sönük bir bölge

Tay küçüktür ve bulutsular ile yıldız kümelerinin yoğunlaştığı Samanyolu düzleminden uzaktır. Bu yüzden Messier kataloğunda tek bir nesnesi yoktur. NGC kataloğunda NGC 7015, NGC 7040 ve NGC 7046 gibi 13-15 kadir arasındaki çok sönük gökadalar bulunur; bunları ancak büyük amatör teleskoplar ya da astrofotoğraf ortaya çıkarabilir. NGC 7045'in hikâyesi ise ilginçtir: John Herschel bu nesneyi bulutsu sanmış, sonradan bir üçlü yıldız olduğu anlaşılmıştır. Derin gökyüzü merakı olanlar için komşu Kanatlı At'taki M15 küresel kümesi çok daha elverişli bir hedeftir.

Efsanesi ve tarihi

Tay'ı Antik Çağ'da tanımlayan kişi olarak genellikle Hipparkhos gösterilir; Batlamyus da onu MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldız arasına almıştır. Takımyıldız, Kanatlı At'ın aksine, atın tamamı değil yalnızca başı olarak çizilir.

Yunan mitolojisinde Tay'la ilgili birkaç anlatım dolaşır. Birine göre bu, Pegasos'un yavrusu ya da kardeşi olan Celeris'tir (Latincede "çabukluk, hız"); Merkür (Yunan karşılığıyla Hermes) onu Kastor'a armağan etmiştir. Başka bir anlatıma göre gökteki at, Poseidon'un Atina'yla şehre sahip olma yarışında üç dişli yabasını yere vurunca çıkan attır. Bir üçüncü anlatım Tay'ı Philyra ile Saturnus'un hikâyesine bağlar. Bu çeşitlilik, takımyıldızın sönük ve kaynağı belirsiz olmasının bir sonucudur: Tek bir kesin efsane yerine birkaç farklı açıklama yan yana yaşamıştır.

Çin gökbiliminde Tay'ın yıldızları "Kuzeyin Kara Kaplumbağası"nın içinde yer alır. Alfa Equulei ile Beta Aquarii birlikte "Xū" (Boşluk) takımını oluşturur. Türk ve Anadolu gök anlatılarında Tay'a ayrılmış, kaynaklarda doğrulanabilir bir anlatı bulamadık; bu nedenle buraya Tay'a özgü bir Türk efsanesi yazmıyoruz. Türk gök kültürünün genel çerçevesi için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Haritacılık tarihinde bu çizimlerin nasıl şekillendiğini antik gökyüzü haritaları maddesinde anlattık.

Bu sayfanın kapağındaki çizim, Bayer'in 1603 tarihli Uranometria atlasındaki Tay levhasıdır. Bayer'in atın boynunun kökü yakınına koyduğu epsilon, bugünkü Epsilon Equulei değil, Kanatlı At'ın Epsilon'udur (Enif); bu karışıklık adlandırma tarihinin hatırlatıcı bir örneğidir.

Tay takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan72 derece kare
Boyut sırası87. (88 içinde)
En parlak yıldız3,92 kadir
Kitalpha'nın uzaklığı186 ışık yılı
Kitalpha'nın dönemi98,8 gün

İlginç bilgiler

  • Tay, Güney Haçı'ndan sonra ikinci en küçük modern takımyıldızdır; sınırları içinde 4. kadirden parlak yıldız yoktur.
  • Delta Equulei'nin iki yıldızı en fazla 0,35 yay saniyesi aralıklıdır; yörüngeleri 5,7 yılda tamamlanır.
  • Kitalpha'nın adı Arapçada "atın bir parçası" demektir; IAU 2016'da adı resmen onaylamıştır.
  • Başlıca yıldızlarının uzaklığı yaklaşık 60 (Delta) ile 190 ışık yılı (Epsilon) arasındadır.

Kısaca

  • Tay (Equuleus), 72 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında Güney Haçı'ndan sonra ikinci en küçüğüdür; Latince adı "küçük at" demektir.
  • Türkiye'nin her yerinden görülür; eylül akşamlarında güneyde, Yunus ile Kanatlı At arasında, ufkun yaklaşık 56°-62° üstünde bulunur.
  • En parlak yıldızı 3,92 kadirlik Kitalpha'dır; aslında 98,8 günde dolanan bir çift yıldızdır.
  • Çıplak gözle görülen derin gökyüzü cismi yoktur; Gama ve Epsilon Equulei dürbünle, çift ve üçlü yıldızlarıyla ilgi çeker.
  • Mitolojide Pegasos'un yavrusu Celeris ya da Poseidon'un yarattığı at olarak anlatılır; Tay'a özgü doğrulanmış bir Türk gök anlatısı bulunmaz.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar