Antik gökyüzü haritaları: Dendera Zodyağı'ndan Uluğ Bey'e

Teleskoptan, fotoğraftan ve uydu ölçümlerinden önce gökyüzünün haritası kil tabletlere, taş tavanlara, mermer kürelere ve el yazması kitaplara çizildi. Bu eserlerin her biri, kendi dönemindeki gökbilim bilgisinin bir anlık görüntüsüdür: hangi takımyıldızların bilindiğini, yıldızların nasıl ölçüldüğünü ve gökyüzünün nasıl hayal edildiğini gösterir. Bu yazı, bugün müzelerde ve kütüphanelerde görülebilen beş önemli örneği, yaklaşık iki bin beş yüz yıllık bir zaman çizgisi üzerinde izliyor.

MUL.APIN: kil tabletlerde Babil gökyüzü

Bilinen en eski kapsamlı yıldız listelerinden biri, Babil gökbiliminin derlemesi olan MUL.APIN'dir. Adını, tabletteki ilk yıldız adından alır. Metin iki ana tablet hâlinde korunmuştur ve yaklaşık 66 yıldız ile takımyıldızı sıralar. Araştırmacıların çoğu metnin MÖ 1000 dolayında derlendiğini düşünür; bilinen en eski kopya MÖ 687-686 yıllarına tarihlenir, en geç kopyalar ise MÖ 300 dolayına aittir. Bu kopyalardan biri bugün Londra'daki British Museum'dadır.

MUL.APIN bir resim değil, bir listedir, ama gökyüzünü sistemli biçimde bölen bir harita gibi işler. Gökyüzü üç "yola" ayrılır: kuzeyde tanrı Enlil'in yolu (33 yıldız ve takımyıldız), ortada Anu'nun yolu (23) ve güneyde Ea'nın yolu (15). Ayrıca Ay'ın yolu üzerinde 17 takımyıldız sayılır; bunlar sonradan on iki burç takımyıldızına dönüşecek grubun atalarıdır. Ay'ın yolu listesi Ülker (MUL.MUL) ile başlar. Tabletler yıldızların sabah ufkunda ilk kez göründüğü tarihleri, aynı anda doğan ve batan yıldızları ve takvime ek ay ekleme kurallarını da içerir. Gökbilimci Bradley Schaefer'in hesabına göre gözlemler en iyi, Asur bölgesinde MÖ 1370 ± 100 yılları için uyuşur.

Farnese Atlas: Yunan takımyıldızlarının en eski resmi

Yunan takımyıldızlarını gösteren günümüze ulaşmış en eski görüntü, sırtında bir gök küresi taşıyan Atlas'ın mermer heykelidir. Papa III. Paulus'un torunu Kardinal Alessandro Farnese heykeli 1562'de satın alıp Roma'daki sarayında sergilediği için Farnese Atlas diye anılır; bugün Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi'ndedir. Ian Ridpath'in aktardığına göre heykel MS 150 dolayında Roma'da yapılmıştır, ama Batlamyus'tan önceye, belki de MÖ 2. yüzyılda yaşayan Hipparkos'un dönemine uzanan bir Yunan orijinalinin kopyası olduğu düşünülür.

Yaklaşık 65 santimetre çapındaki kürede tek bir yıldız yoktur; yalnızca kabartma takımyıldız figürleri ile gök ekvatoru ve ekliptik gibi temel daireler işlenmiştir. Figürler bir kürenin dışından bakılıyormuş gibi, gökyüzündeki görünüşlerinin tersine çizilmiştir. Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldızdan yalnızca üçü (Küçükat, Ok ve Üçgen) kürede yoktur. Büyükayı, Küçükayı ve Ejderha'nın bir bölümü kuzey kutbu çevresindeki hasarlı alanda kaybolmuştur. Küre bilimsel bir başvuru aracı olarak yapılmamıştı, ama Yunanların gökte gördüğü resimlerin en eski bütünlüklü görüntüsünü sunar. Kürede Terazi bir çift kefe olarak çizilmiştir; oysa Yunan yazarlar bu bölgeyi Akrep'in kıskaçları sayıyordu.

Dendera Zodyağı: Mısır tapınağının tavanındaki gökyüzü

Paris'teki Louvre Müzesi'nin Mısır bölümünde sergilenen Dendera Zodyağı, Mısır'daki Dendera'da bulunan Hathor Tapınağı'ndaki, Osiris'e adanmış bir şapelin giriş bölümünün tavanından çıkarılmış yuvarlak bir taş kabartmadır. Gökyüzünü bir disk olarak gösterir. Diski dört kadın figürü ile dört çift şahin başlı figür taşır; bunlar birbirlerinden 45 derece aralıklarla yerleştirilmiştir. En dış halkada, eski Mısır'da zamanı ölçmek ve takvimi bölmek için kullanılan 36 yıldız grubunu, yani dekanları temsil eden 36 figür bulunur. İç kısımda ise burç takımyıldızları ve Mısırlıların bildiği beş gezegen yer alır.

Kabartmanın tarihlenmesi, üzerindeki iki tutulma işaretine dayanır: 7 Mart MÖ 51'deki bir Güneş tutulmasını ve 25 Eylül MÖ 52'deki bir Ay tutulmasını gösterdiği kabul edilir. Buna göre eser MÖ 50 dolayına tarihlenir. 19. yüzyılda ise yaşı büyük bir tartışma konusuydu: Joseph Fourier onu MÖ 2500'e, Champollion MS 4. yüzyıla, Georges Cuvier MS 123-147 arasına tarihlemişti.

Zodyak, Napolyon'un Mısır seferi sırasında Vivant Denon tarafından çizilmiş ve 1802'de yayımlanmıştı. Antika tüccarı Sébastien Louis Saulnier'nin görevlendirdiği Claude Lelorrain, kabartmayı testereler, krikolar ve barutla tavandan söktü. Taş 1821'de Paris'e getirildi, 1822'de Kral XVIII. Louis tarafından Kraliyet Kütüphanesi'ne yerleştirildi ve 1922'de Louvre'a taşındı. Kabartmadaki burçların bir kısmı Yunan-Roma biçimindedir (Koç, Boğa, Akrep, Oğlak), Kova ise iki vazodan su döken Nil taşkını tanrısı Hapi olarak gösterilmiştir. Bazı araştırmacılar zodyağı, Yunan-Mısır eklemeleri yapılmış bir Babil yıldız haritası olarak yorumlar.

Batlamyus'un Almagest'i: resimsiz bir katalog

Antik gökbilimin en etkili eseri, Batlamyus'un MS 150 dolayında yazdığı Almagest'tir. Eserin yıldız kataloğu 48 takımyıldızı ve onlara ait yıldızları konumları ve parlaklıklarıyla listeler. Bu 48 takımyıldız, bugün kullandığımız 88 takımyıldızın çekirdeğini oluşturur (ayrıntılar Takımyıldızlar maddesinde). Ancak Almagest'in kendisinde takımyıldız resimleri yoktu. Bu boşluğu yaklaşık sekiz yüz yıl sonra İranlı bir gökbilimci dolduracaktı.

Sufi'nin Sabit Yıldızlar Kitabı: resimli gökyüzü

Abdurrahman es-Sufi (903-986), bugün İran'daki Şiraz kentinde bir gözlemevi yönetiyordu. Almagest'in yıldız kataloğunu temel alarak Arapça Kitâbü Suveri'l-kevâkibi's-sâbite'yi (Sabit Yıldızların Suretleri Kitabı) yazdı; eser 964'te ya da hemen sonrasında ortaya çıktı. Almagest'in ilk güncellenmiş biçimi olan bu kitap, yüzyıllar boyunca standart takımyıldız el kitabı oldu.

Kitabın en dikkat çekici yanı resimleridir. Sufi her takımyıldızı iki kez çizdi: bir kez gök küresinin üzerindeki gibi ayna görüntüsü olarak, bir kez de gökyüzünde görüldüğü gibi. Resimlerin yanında Batlamyus'un yıldız tabloları yer alır; Sufi bu tablolara bildiği Arapça yıldız adlarını ekledi ve yıldızların yaklaşık yarısının parlaklığını kendi gözlemleriyle düzeltti. Tablolardaki koordinatlar, Batlamyus'un değerlerinin presesyon için hesaplanan bir miktar kadar kaydırılmasıyla 964 yılına uyarlanmıştı. Kitap, Batlamyus'un sözünü etmediği üç bulanık cismin bilinen ilk kaydını da içerir; bunlardan biri Andromeda galaksisidir.

Kitabın bugün dünyanın dört bir yanındaki müze ve kütüphanelerde 90'dan fazla yazma nüshası bulunur ve her biri kopyacının kendi üslubunu taşır. Bunlardan biri Türkiye'dedir: İstanbul'daki Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde (A. 3493) korunan nüsha, 1131'de Artuklular döneminde Mardin'de istinsah edilmiştir. Bilinen en eski nüsha olarak anılan ve 1009-1010'a tarihlenen kopya ise Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'ndedir (Marsh 144). Paris'teki Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde bulunan bir başka ünlü nüsha (Arabe 5036), 1430'larda yapılmış ve Uluğ Bey'e ait olmuştur.

Uluğ Bey'in yıldız kataloğu: gözle yapılmış en hassas ölçümler

Semerkant'ta kendi gözlemevini kuran Uluğ Bey, Batlamyus'un yıldızlarını kopyalamak yerine yeniden gözlemletti. Sonuçlar Farsça yazılan Zîc-i Uluğ Bey'de toplandı; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre eser 1437-1440 arasında hazırlandı. Zîc'in üçüncü kitabındaki katalog, 48 takımyıldızdaki 1018 yıldızın ekliptik enlem ve boylamlarını verir. Ian Ridpath bu kataloğu, Tycho Brahe'ninkinden önce hazırlanmış en doğru yıldız kataloğu olarak niteler.

Ölçümlerin doğruluğu modern çalışmalarla da sınanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aktardığına göre M. Shevchenko'nun analizinde Uluğ Bey kataloğunun hata payı enlemde ±20, boylamda ±17 yay dakikası çıkmıştır; Batlamyus kataloğu için bu değerler ±21 ve ±17 yay dakikasıdır. Zîc'te yıllık presesyon 51,4 yay saniyesi olarak hesaplanmıştır (bugünkü değer 50,27). Katalog, Thomas Hyde tarafından 1665'te Oxford'da Farsça ve Latince yıldız adlarıyla yayımlandı; Greenwich Gözlemevi'nin kurucusu John Flamsteed de kendi kataloğunu hazırlarken Batlamyus ve Tycho Brahe'nin yanında Uluğ Bey'in kataloğundan yararlandı. Zîc, 15-18. yüzyıllar arasında Osmanlı Devleti'nde resmen kullanıldı. Ayrıntılar Zîc-i Uluğ Bey maddesinde ve Uluğ Bey Gözlemevi sayfasında.

Verileri göster

MÖ 1000 dolayı	MUL.APIN derleniyor
MÖ 687-686	MUL.APIN'in en eski kopyası
MÖ 50 dolayı	Dendera Zodyağı
MS 150 dolayı	Almagest ve Farnese Atlas
964	Sufi'nin kitabı
1131	Mardin nüshası (Topkapı)
1437-1440	Zîc-i Uluğ Bey

Bu haritalar neden önemli?

Antik gök haritaları, bugünkü takımyıldız sisteminin nereden geldiğini adım adım gösterir. MUL.APIN'deki "Ay'ın yolu" burçlar kuşağının ilk biçimidir. Farnese Atlas, Yunanların gökte gördüğü figürleri resim olarak saklar. Dendera, Mısır'ın kendi zaman ölçme geleneği olan dekanlarla Mezopotamya kökenli burçları aynı taşta birleştirir. Sufi'nin kitabı Yunan bilgisini Arapça yıldız adlarıyla birleştirip Avrupa'ya geri taşıdı; Albrecht Dürer'in 1515'te bastığı ilk Avrupa yıldız haritalarında Sufi, adı anılan dört eski otoriteden biridir. Uluğ Bey'in kataloğu ise teleskop öncesi çağın en hassas ölçümlerini bıraktı. Bugün gökyüzündeki takımyıldızları gökyüzü haritasında, burç takımyıldızlarını da Burçların gökyüzü bölümünde bulabilirsiniz.

Kısaca

• MUL.APIN, MÖ 1000 dolayında derlenen ve yaklaşık 66 yıldız ve takımyıldızı sıralayan Babil metnidir; en eski kopyası MÖ 687-686'ya aittir.
• Farnese Atlas'ın taşıdığı 65 santimetrelik küre, Yunan takımyıldızlarının günümüze ulaşmış en eski resmidir; Napoli'de sergilenir.
• Louvre'daki Dendera Zodyağı, iki tutulma kaydına göre MÖ 50 dolayına tarihlenir ve 36 dekan ile burçları birlikte gösterir.
• Sufi'nin 964 tarihli kitabı, takımyıldızları ilk kez sistemli olarak resimledi; 1131 tarihli Mardin nüshası Topkapı Sarayı'ndadır.
• Uluğ Bey'in 1018 yıldızlık kataloğu, Tycho Brahe öncesinin en doğru yıldız kataloğu olarak kabul edilir.

Doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında görebilirsiniz.