Yunus takımyıldızı (Delphinus) nedir? Sualocin, Rotanev ve Job's Coffin
Yunus (Delphinus), Yaz Üçgeni'nin doğusunda duran küçük bir takımyıldızdır: Türkiye'den yaz sonu ve sonbaharda görülür; renkli çift yıldızı Gamma Delphini ve 2013 novası V339 Delphini burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey göğü, gök ekvatorunun hemen kuzeyinde; Tilkicik, Ok, Kartal, Kova, Küçükat ve Kanatlı At arasında
- Çap
- 189 derece kare (88 takımyıldız arasında 69.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Yunus takımyıldızı (Latince adıyla Delphinus, IAU kısaltması Del), kuzey yarım kürenin yaz ve sonbahar gökyüzünde görülen, küçük ama kolay seçilen bir takımyıldızdır. Adını Yunan mitolojisindeki yunustan alır; en belirgin özelliği, birbirine yakın dört yıldızın oluşturduğu eşkenar dörtgen biçimli ve "Job's Coffin" (Eyüp'ün Tabutu) diye anılan yıldız desenidir. Küçük boyutuna karşın içinde çift yıldızlar, çok uzaktaki küresel kümeler, gezegenimsi bulutsular ve yakın tarihte parlayan novalar vardır.
Genel bakış
Takımyıldızın Latince adı "yunus" anlamına gelir; Türkçede de Yunus takımyıldızı denir (burada kastedilen deniz memelisidir). Yunus, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda listelediği 48 takımyıldızdan biridir ve bugün Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldız arasında yer alır. IAU kısaltması 1922'de kabul edilen "Del"dir. Takımyıldızların ne olduğunu ve sınırlarının nasıl çizildiğini takımyıldızlar maddesinde ve sözlükteki tanımda anlattık.
Yunus gökyüzünde yaklaşık 189 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 69. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 20 sa 14 dk ile 21 sa 08 dk, dik açıklığı ise yaklaşık +2,4° ile +20,9° arasındadır; yani gök ekvatorunun hemen kuzeyinde durur. Komşuları Tilkicik (Vulpecula), Ok (Sagitta), Kartal (Aquila), Kova (Aquarius), Küçükat (Equuleus) ve Kanatlı At'tır (Pegasus).
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldız +90° ile −69° enlemleri arasındaki gözlem yerlerinden görülebilir; dik açıklığı gök ekvatorunun kuzeyinde kaldığı için Türkiye'de tamamı ufkun üstüne çıkar. Akşam saat 21 dolaylarında en iyi eylül ayında görülür.
Yunus'u bulmak için önce yaz gökyüzünün parlak yıldızlarından Vega, Deneb ve Altair'i bulun; bu üç yıldızın oluşturduğu geniş üçgene Yaz Üçgeni denir (Kuğu ve Kartal sayfalarına bakın). Altair'in doğusuna, Kanatlı At'a doğru bakın: orada küçük bir eşkenar dörtgen ve ona bağlı soluk bir kuyruk görürsünüz. Ok takımyıldızı bu desenin kuzeybatısında kalır. Aşağıdaki fotoğrafta takımyıldız ve çevresi IAU sınır çizgileriyle gösterilmiştir.

Job's Coffin: eşkenar dörtgen ve kuyruk
Takımyıldızın dört parlak yıldızı, yunusun gövdesini temsil eden eşkenar dörtgen biçimli bir desen çizer. Bu desene İngilizce kaynaklarda "Job's Coffin" denir; beşinci bir yıldız ise yunusun kuyruğunu belirler. Desen küçüktür, ama karanlık bir gökte bir bakışta tanınır.
Başlıca yıldızlar
Takımyıldızın yıldızları sönüktür; en parlak yıldızı 3,6 kadir dolayındadır. Kadir, bir cismin görünür parlaklığının ölçüsüdür ve sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır.
- Beta Delphini (Rotanev): takımyıldızın en parlak yıldızı, yaklaşık 3,6 kadir. Yaklaşık 97 ışık yılı uzaktadır, beyaz renklidir ve yaklaşık 27 yıllık yörünge dönemiyle bir çift yıldız sistemidir (çift yıldız).
- Alfa Delphini (Sualocin): yaklaşık 3,8 kadir, mavimsi beyaz; yaklaşık 241 ışık yılı uzaklıktadır. Tayf çizgilerinden çift olduğu anlaşılan bir "tayfsal çift"tir.
- Gamma Delphini: küçük teleskopta ikiye ayrılan, renkli bir çift yıldız. Aşağıda ayrıca anlatıyoruz.
- Delta Delphini: yaklaşık 4,4 kadir, A türü bir yıldız ve bir tayfsal çifttir.
- Epsilon Delphini (Deneb Dulfim, Aldulfin): yaklaşık 4,0 kadir, değişkenlik gösteren B türü bir dev. Geleneksel adı Arapçadan gelir ve "yunusun kuyruğu" anlamına gelir.
- Zeta Delphini: yaklaşık 4,6 kadirlik, A türü bir ana kol yıldızı; bir kahverengi cüce eşlikçisi olduğu belirlenmiştir (kütlesi yaklaşık 50 Jüpiter kütlesi, belirsizlik ±15).
Gamma Delphini: renkli çift
Gamma Delphini, mütevazı bir amatör teleskopla ikiye ayrılan bir çift yıldızdır. İki bileşenin birleşik parlaklığı yaklaşık 3,9 kadirdir. Parlak bileşen (4,36 kadir) turuncuya, sönük bileşen (5,03 kadir) sarımsı beyaza çalar; bu renk karşıtlığı onu gökyüzünün güzel çiftlerinden biri yapar. Çiftin tanınması 18. yüzyıla uzanır: Christian Mayer tarafından tanımlanmış, William Herschel de 27 Eylül 1779'da gözlemiştir.
İki yıldız arasındaki görünür ayrım zamanla azalmaktadır: ilk kayıtlarda yaklaşık 12,0 yay saniyesi olan ayrım, 2019'da yaklaşık 8,9 yay saniyesine inmiştir. Yörünge çözümlemeleri çiftin tamamlanması yaklaşık 3.250 yıl süren, oldukça basık (dış merkezlik 0,88) bir yörüngede döndüğünü gösterir. Sistemin uzaklığı kaynağa göre yaklaşık 115 ile 125 ışık yılı arasında verilir.
Derin gökyüzü cisimleri
Yunus'ta büyük bulutsular ve açık kümeler yoktur; bunun yerine uzak küresel kümeler ve küçük gezegenimsi bulutsular barındırır. Bunları görmek için teleskop gerekir.
- NGC 6934: yaklaşık 9,75 kadir parlaklığında bir küresel küme; yaklaşık 52.000 ışık yılı uzaktadır. Küresel kümeler, yüz binlerce yıldızın kütleçekimiyle bir arada tutulduğu çok yaşlı topluluklardır (yıldız kümesi).
- NGC 7006: Samanyolu'nun halesinin ücra bir köşesindeki küme; uzaklığı yaklaşık 135.000 ışık yılı olarak verilir, yani Güneş'in galaksi merkezine uzaklığının yaklaşık beş katıdır. Görünür parlaklığı yaklaşık 10,6 kadirdir, bu yüzden yalnız teleskopla görülür.
- NGC 6891 ve NGC 6905: iki gezegenimsi bulutsu. NGC 6891 yaklaşık 10,5 kadirdir; NGC 6905, merkezindeki çok sıcak yıldızın (WO2 tayf türü) yayduğu geniş emisyon çizgileriyle öne çıkan "Mavi Flaş Bulutsusu"dur.
Novalar: HR Delphini ve V339 Delphini
Nova, bir çift yıldız sisteminde beyaz cücenin yüzeyinde biriken maddenin termonükleer olarak tutuşması ve sistemin geçici olarak birkaç kat parlamasıdır. Yunus'ta 1967 ve 2013'te iki parlak nova görülmüştür.
HR Delphini, Aralık 1967'de yaklaşık 3,5 kadire kadar parlamış. V339 Delphini ise 14 Ağustos 2013'te Japonyalı amatör gökbilimci Kōichi Itagaki tarafından 6,8 kadirde bulundu ve 16 Ağustos 2013'te 4,3 kadir ile doruğa ulaştı. Klasik bir nova olan sistemde, yaklaşık 1,04 Güneş kütleli bir karbon-oksijen beyaz cüce bulunduğu tahmin edilir. Bu patlamayı özel kılan şey, fırlatılan maddede lityum üretimine ilk kez tanık olunmasıdır: berilyum-7'nin bozunmasıyla oluşan lityum-7 gözlenmiştir. Sistemin uzaklığı yaklaşık 2.130 parsek (yaklaşık 7 bin ışık yılı) olarak tahmin edilir ve bu değerin belirsizliği büyüktür.
Ötegezegen ve adlandırma: Musica ve Arion
Yunus'ta bir de ötegezegen sistemi vardır (ötegezegenler). 2015'te IAU'nun halk katılımıyla yürüttüğü NameExoWorlds çalışmasında 18 Delphini yıldızına "Musica", çevresindeki gezegen 18 Delphini b'ye ise "Arion" adı verildi. Gezegenin kütlesi en az yaklaşık 10,3 Jüpiter kütlesi olarak hesaplanmıştır. Arion adı, yunusun kurtardığı şair-müzisyene gönderme yapar (aşağıya bakın).
Efsanesi
Yunan anlatılarında takımyıldızla ilişkilendirilen iki hikâye vardır.
Poseidon ve Amphitrite. Deniz tanrısı Poseidon, güzel bir deniz perisi (Nereid) olan Amphitrite'yle evlenmek ister; ancak Amphitrite kaçıp Atlas Dağları'na saklanır. Poseidon onu aramaya birçok kişi gönderir; aralarındaki yunus Delphinus onu bulur ve Poseidon'un evlilik teklifini kabul etmeye ikna eder. Minnettar tanrı da yunusu gökyüzüne yerleştirir.
Arion. Eski Yunan'ın Lesbos'lu ünlü şairi ve çalgıcısı Arion, MÖ 7. yüzyılda Korinthos hükümdarı Periandros'un saray müzisyenidir. Sicilya ve İtalya yolculuklarında büyük servet edinen Arion, Tarentum'dan eve dönerken gemicilerin kendisini öldürmeyi planladığını anlar. Son bir dileği olarak bir ağıt söylemesine izin verilir; şarkısını bitirince denize atlar. Müziğine kapılan bir yunus onu sırtında Yunanistan kıyısına taşır.
Anlatıların ortak yanı yunusun insanın dostu olarak betimlenmesidir; iki hikâyede de yunus denizin elçisi ve müziğin dostudur.
Başka kültürlerde Yunus
Çin astronomisinde bu bölge, kuzeyi simgeleyen büyük gök bölgesi "Kuzeyin Kara Kaplumbağası" içinde yer alır. Polinezya kültürleri de bu yıldız grubunu bağımsız olarak tanımış, Pukapuka halkı "Te Toloa", Tuamotu halkı "Te Uru-o-tiki" demiştir. Hindu astrolojisinde ise Nakshatra adı verilen ay konaklarından Dhanishta ile ilişkilendirilir.
İlginç bilgiler
- Tersten yazılmış adlar: Alfa ve Beta Delphini'nin adları Sualocin ve Rotanev, "Nicolaus Venator" adının tersten yazılmasıyla oluşur. Venator, Palermo Gözlemevi müdürü Niccolò Cacciatore'nin (ö. 1841) Latinleştirilmiş adıdır; "cacciatore" İtalyancada avcı demektir. Adlar 1814 tarihli Palermo kataloğunda görülür.
- Küçük ama kalabalık: 189 derece karelik alanında iki nova, ötegezegenli bir yıldız, kahverengi cüceli bir yıldız ve iki küresel küme vardır.
- Yaklaşan çift: Gamma Delphini'nin iki bileşeni, kayıtların başladığı günden beri gökyüzünde birbirine yaklaşmaktadır; ayrım 12 yay saniyesinden 9 yay saniyesinin altına inmiştir.
- Yaz Üçgeni'nin yanında: Altair'e yakın durduğu için Yunus, parlak yaz yıldızlarından yola çıkılarak kolayca bulunur.

Verileri göster
| Alan | 189 derece kare |
|---|---|
| Boyut sırası | 69. / 88 |
| En parlak yıldız | Rotanev (3,6 kadir) |
| Rotanev'in uzaklığı | 97 ışık yılı |
| V339 Del novası | 2013 |
Kısaca
- Yunus (Delphinus), yaklaşık 189 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 69. sıradadır; Türkiye'den yaz sonu ve sonbahar akşamlarında yüksekte, Yaz Üçgeni'nin doğusunda görülür.
- Dört yıldızlı eşkenar dörtgen deseni ve kuyruk yıldızıyla kolay tanınır; en parlak yıldızı Beta Delphini (Rotanev, yaklaşık 3,6 kadir) olup 97 ışık yılı uzaktadır.
- Gamma Delphini küçük teleskopta ikiye ayrılan, turuncu ve sarımsı beyaz renkli çift bir yıldızdır; NGC 6934 ve NGC 7006 uzak küresel kümelerdir.
- 2013'teki V339 Delphini novası, bir novada lityum üretiminin ilk kez gözlenmesini sağladı.
- Efsanede yunus, ya Poseidon'un elçisi ya da şair Arion'un kurtarıcısı olarak anılır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















