21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

M15 küresel kümesi (Messier 15) nedir? Kanatlı At'ın yaşlı ve yoğun yıldız kümesi

M15, Kanatlı At takımyıldızındaki yaklaşık 12 milyar yıllık küresel kümedir; çekirdeği çökmüş, içinde Pease 1 gezegenimsi bulutsusu vardır. Nasıl bulunur, kara delik var mı?

Türü
Yıldız kümesi
Bulunduğu yer
Kanatlı At (Pegasus) takımyıldızı
Çap
yaklaşık 175 ışık yılı
Kütle
yaklaşık 520.000-560.000 Güneş kütlesi
Uzaklık
yaklaşık 35.000 ışık yılı
Keşif
1746, Jean-Dominique Maraldi

M15 (Messier 15, NGC 7078), Kanatlı At (Pegasus) takımyıldızındaki yaşlı bir küresel kümedir: Samanyolu'nun çevresinde dolanan, yaklaşık 35 bin ışık yılı uzaktaki, 100 bini aşkın yıldızı kütleçekimiyle bir arada tutan yoğun bir yıldız topluluğudur. Yaşı yaklaşık 12 milyar yıl olarak verilir; çekirdeği "çökmüş" sayılır, içinde Pease 1 adlı bir gezegenimsi bulutsu ve birkaç nötron yıldızı barındırır. Görünür parlaklığı 6,2 kadirdir; yani karanlık bir gökyüzünde çıplak gözün sınırında, dürbünde ise puslu bir yıldız gibi görünür.

M15 bir bakışta
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık~35.000 ışık yılı
Yaş~12 milyar yıl
Yıldız sayısı100.000'den fazla
Görünür parlaklık6,2 kadir
Bilinen değişen yıldız112
Çekirdek çapı~1,4 ışık yılı

Gökyüzünde M15'i nasıl buluruz?

M15, Kanatlı At'ın "burnunu" oluşturan Epsilon Pegasi'nin (Enif) yaklaşık 4 derece batı-kuzeybatısındadır. Ölçülü tarif şöyledir: Enif'ten yaklaşık 3,5 derece batıya ve 2,25 derece kuzeye gidin. Küme tam o noktada, çevresindeki sönük yıldızlardan ayırt edilebilen yuvarlak bir leke olarak durur. NASA'nın Hubble sayfası kümeyi gözlemek için en uygun ayın eylül olduğunu belirtir; Kümenin dik açıklığı yaklaşık +12 derece olduğundan, Türkiye'nin enlemlerinde meridyenden geçerken ufuktan kabaca 60-66 derece yükseğe çıkar (bu, enlem ve dik açıklıktan yapılan basit bir hesaptır), yani yaz sonu ve sonbahar akşamlarında rahatça izlenir.

6,2 kadirlik parlaklık, çok iyi koşullarda çıplak gözün sınırına denk gelir. Küçük bir dürbün ya da opera dürbünü kümeyi yuvarlak, bulanık bir cisim olarak gösterir. Yaklaşık 10 cm'lik (4 inç) bir teleskopta benekli bir top gibi görünür; en parlak yıldızlar zar zor seçilir. Yaklaşık 15 cm ve üzeri açıklıkta dış bölgeler tek tek yıldızlara ayrılmaya başlar; kümenin en parlak yıldızları yaklaşık 12,6 kadirdir. Buna karşılık yoğun çekirdek, büyük amatör teleskoplarda bile çözülmez. Fotoğraflarda kümenin görünür boyutu yaklaşık 18 yay dakikasıdır; amatör teleskopta ise göze yaklaşık 7 yay dakikası kadar görünür. Teleskop ya da dürbün seçmek için başlangıç rehberimize, karanlık gökyüzü arayanlar için Türkiye'deki gözlem noktaları yazımıza bakabilirsiniz.

Hubble'ın morötesi, görünür ve kızılötesi gözlemlerinden oluşan M15 görüntüsü. Çekirdeğe doğru yoğunlaşan mavi ve altın rengi yıldızlar görülüyor; çekirdeğin solundaki parlak mavi cisim Pease 1 gezegenimsi bulutsusudur.
NASA, ESA / ESA/Hubble (heic1321a), CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Keşif tarihi: Maraldi'den Herschel'e

M15'i 7 Eylül 1746'da, De Chéseaux kuyruklu yıldızını ararken gökbilimci Jean-Dominique Maraldi (Giovanni Domenico Maraldi) buldu. Maraldi kümeyi, oldukça parlak ve çok sayıda yıldızdan oluşmuş sisli bir yıldız olarak betimledi. Charles Messier ise kümeyi 3 Haziran 1764'te kataloğuna aldı; ancak Messier ve Johann Elert Bode kümeyi yıldızlara ayıramadı, "yıldızsız bulutsu" diye tanımladı. Kümenin yıldızlarını ilk kez 1783'te William Herschel ayırdı. Kataloğun ne olduğunu Messier kataloğu sayfamızda, kataloğu hazırlayan gökbilimciyi ise Charles Messier maddesinde okuyabilirsiniz.

Kümenin "Büyük Pegasus Kümesi" (Great Pegasus Cluster) diye anıldığı da olur; Türkçe kaynaklarda genellikle yalnızca "M15" ya da "NGC 7078" denir.

Fiziksel özellikler: yaşlı ve çok yoğun

Küresel küme, yüz binlerce yıldızın karşılıklı çekimle küre biçiminde bir arada kaldığı topluluktur. Açık kümelerden farkı, çok daha yaşlı, çok daha kalabalık olmaları ve Samanyolu'nun düzleminde değil, onu saran halede yer almalarıdır. Samanyolu'nda 150'den fazla küresel küme bilinir; M15 bunların en yaşlılarındandır. NASA ve ESA kümenin yaşını yaklaşık 12 milyar yıl olarak verir; farklı çalışmalar 12,0 ile 13,2 milyar yıl arasında değerler bulmuştur. 2023'te Gaia uydusunun konum ve hız verileriyle yapılan bir çalışmada ise yaş yaklaşık 12,7 milyar yıl, kütle yaklaşık 518 bin Güneş kütlesi çıkmıştır. Bu çalışmaya göre küme Galaksi merkezinden kabaca 12 bin ile 35 bin ışık yılı arasında değişen uzaklıkta, yaklaşık 140 milyon yılda bir tur atan elips biçimli bir yörüngede dolanır.

Uzaklık değeri kaynağa göre 33 bin ile 36 bin ışık yılı arasında oynar; çünkü ölçüm yöntemleri farklıdır. 2021'de kümedeki RR Lyrae türü değişen yıldızlar ve ikinci tür Cepheid değişenlerinin ışık ölçümlerinden yaklaşık 10,9 kiloparsek (yaklaşık 35.700 ışık yılı) bulunmuştur. Değişen yıldızların bu işe yaramasının nedeni, parlaklık değişim periyotlarından gerçek parlaklıklarının bilinebilmesidir. M15'te 112 değişen yıldız tanımlanmıştır; SEDS Messier kataloğuna göre bu, M3 ve Omega Centauri'den sonra üçüncü büyük sayıdır (sıralamada önde gelen M3'ü ayrı bir maddede anlattık). Kümenin toplam parlaklığı Güneş'inkinin yaklaşık 360 bin katıdır. Kümenin yıldızları ayrıca "metal" bakımından çok fakirdir; gökbilimde hidrojen ve helyum dışındaki her elemente metal denir ve bu kümenin demir bolluğu Güneş'inkinin yüzde birinin altındadır. Bu durum genellikle yıldızların, önceki kuşaklar ağır elementleri henüz yeterince biriktirmemişken doğduğunun işareti olarak yorumlanır.

Kümenin yarı kütle yarıçapı yaklaşık 10 ışık yılıdır: kütlenin yarısı bu küre içinde toplanmıştır. Çekirdek ise yalnızca yaklaşık 1,4 ışık yılı genişliğindedir. Bu da M15'i Samanyolu'ndaki en yoğun küresel kümelerden biri yapar. Karşılaştırma için Herkül Küresel Kümesi (M13) ve Yay'daki M22 maddelerine bakabilirsiniz.

Çekirdek çökmesi nedir?

Yoğun bir kümede yıldızlar birbirinin yanından sürekli geçer. Bu yakın geçişlerde kütleli yıldızlar hareket enerjisini hafif yıldızlara aktarır, kendileri merkeze doğru çöker; hafif yıldızlar ise dış bölgelere savrulur. Sonuçta çekirdek küçülür ve yoğunlaşır. Bu sürece "çekirdek çökmesi" denir; burada bir süpernovadaki gibi tek bir yıldızın çökmesi değil, kümenin merkezinin büzülmesi söz konusudur. İkili yıldızlar, enerjiyi kümeye geri vererek bu büzülmeyi geciktirebilir. SEDS'in aktardığına göre bilinen 157 küresel kümeden 21'inde çökmüş çekirdek saptanmıştır ve bunların arasında M15, M30 ve M70 vardır. M15'te çekirdeğe doğru yıldız yoğunluğu keskin bir yığılma ("cusp") gösterir. Hubble'ın 1993 tarihli çekirdek görüntüsünde ise merkezde yaklaşık 15 çok sıcak yıldızın toplandığı görüldü. NASA'nın açıklamasına göre bunlar, dış zarfları komşu yıldızlarca çekilip alınmış yıldızların "çıplak çekirdekleri" olabilir; bu, yıldızlar çok sıkışık olduğunda birbirlerinin evrimini etkileyebildiklerinin işaretidir.

Hubble'ın görüntüsünde M15: çekirdeğe doğru sıklaşan binlerce yıldız.
ESA/Hubble ve NASA (potw1107a), kamu malı, Wikimedia Commons

Çekirdekte ne var? Kara delik tartışması

M15'in çekirdeği bilimsel olarak tartışmalı bir bölgedir. 2002'de kümeyi Hubble ile inceleyen gökbilimciler, merkezde koyu ve gizemli bir şey bulunduğunu bildirdi. ESA'ya göre bu, ya karanlık nötron yıldızlarının bir toplamı ya da bir orta kütleli kara delikti; bu iki seçenekten kara delik daha olasıydı. Çalışmalarda yaklaşık 4.000 Güneş kütlesinde bir kara delik önerildi; NASA'nın sayfası bugün de bu değeri aktarır. Orta kütleli kara delikler, yıldız kütleli kara deliklerle (birkaç ila birkaç on Güneş kütlesi) galaksi merkezlerindeki süperkütleli olanlar arasındaki boşluğu doldurur; nasıl oluştukları (küçük kara deliklerin birleşmesi, kütleli yıldızların çarpışması ya da çok erken evren) hâlâ tartışmalıdır.

Ancak bu sonuç kesin kabul edilmez. Başka bir araştırma grubu, kütle-ışık oranının kara delik olmadan da merkeze doğru keskin biçimde artacağını göstermiştir. 2018'de yapılan gözlemler ise M15 dahil hiçbir küresel kümede orta kütleli kara delik kanıtı bulmamış, yine de 500-1000 Güneş kütlesine kadar bir kara deliği dışlayamamıştır. Yani M15'te kara delik "var" demek değil, "olabilir" demek doğrudur. Küresel kümelerde kara delik arayışının başka bir örneği olarak M22'yi yukarıdaki maddede bulabilirsiniz.

Nötron yıldızları, pulsarlar ve X-ışını kaynakları

Kümede çok sayıda ölü yıldız kalıntısı vardır. Kaynaklara göre sekiz ile dokuz arasında değişen sayıda pulsar (hızla dönen, radyo ışını demetleri yayan nötron yıldızı) bilinir. Bunların arasında PSR 2127+11C, iki nötron yıldızından oluşan bir çift sistemdir ve genel görelilik etkilerinin sınanabildiği "doğal laboratuvarlar"dan sayılır.

X-ışını gözlemleri de ilginç bir sürpriz verdi. Uhuru uydusu 1970'lerde kümede parlak bir X-ışını kaynağı bulmuştu. NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi, Ağustos 2000'de yaklaşık yedi saat süren gözlemle bu kaynağın tek bir sistem değil, birbirinden yalnızca 2,7 yay saniyesi uzakta iki nötron yıldızı ikilisi olduğunu gösterdi (2001'de duyuruldu). Birinde nötron yıldızı bir toplanma diskinin arkasında gizlenir, diğerinde ise ara sıra yaşanan patlamalar yıldızın yüzeyini ortaya çıkarır. Chandra ekibine göre bu, bir nötron yıldızı ile sıradan yıldızın oluşturduğu ikililerin küresel kümelerde yaygın olabileceğini düşündürür.

Pease 1: kümenin içindeki gezegenimsi bulutsu

M15, içinde gezegenimsi bulutsu (ömrünün sonundaki bir yıldızın dışarı attığı ve çıplak çekirdeğin morötesi ışığıyla parlayan gaz kabuğu; bkz. Halka Bulutsusu) bulunduğu anlaşılan ilk küresel kümedir. Pease 1, Francis G. Pease tarafından 1927'de Mount Wilson'da çekilen fotoğraf plakalarında tanındı ve 1928'de bildirildi. Pease 1, PN Ku 648 ya da K 648 olarak da bilinir. NASA'ya göre Samanyolu'ndaki küresel kümelerde bugüne dek yalnızca dört gezegenimsi bulutsu bilinir. Görünür parlaklığı yaklaşık 15,5 kadir ve boyutu yaklaşık 3 yay saniyesi olduğundan, gözle görmek için en az 30 cm açıklıklı bir teleskop gerekir; Hubble görüntülerinde ise çekirdeğin hemen yanında parlak mavi bir leke olarak seçilir.

Kanatlı At takımyıldızı ve efsanesi

M15'in bulunduğu takımyıldızın Türkçe adı Kanatlı At'tır; Latince adı Pegasus (tamlayan hâli Pegasi), Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) üç harfli kısaltması "Peg"dir. Kanatlı At, Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir ve bugünkü 88 takımyıldız içinde alan bakımından yedinci sıradadır (1121 kare derece). IAU kısaltmayı 1922'de benimsemiş, resmî sınırları 1930'da Eugène Delporte çizmiştir. Takımyıldızın en parlak yıldızı turuncu süperdev Epsilon Pegasi (Enif, yaklaşık 2,4 kadir); Markab, Scheat ve Algenib ile Andromeda'nın Alpheratz yıldızı birlikte, sonbahar gökyüzünün rehberi olan Büyük Kareyi oluşturur. Alpheratz'ın iki takımyıldızın sınırındaki konumunu kendi sayfasında anlattık. Takımyıldızlar hakkında genel bilgi için Takımyıldızlar maddesine bakılabilir.

Kanatlı At'ta dikkate değer bir yıldız da 51 Pegasi'dir: Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde keşfedilen ilk ötegezegen buradadır (51 Pegasi b). M15 ise takımyıldızdaki tek Messier cismidir.

Yunan mitolojisinde Pegasus, Perseus'un Medusa'nın başını kesmesiyle doğan kanatlı attır. Tırnağını yere vurduğunda Hippokrene (Atın Pınarı) kaynağının fışkırdığı, suyunu içenlere şiir yeteneği verdiği anlatılır. Athena, atı Korinthos kralının oğlu Bellerophon'a verir; Bellerophon onunla Kimera adlı canavarla savaşmaya gider. Sonradan Olympos'a çıkmak isteyince Zeus'un ya yıldırım fırlattığı ya da atı çıldırtacak bir at sineği gönderdiği, böylece Pegasus'un yere düştüğü anlatılır. Yunanlılardan önce Babil gökyüzünde "IKU" (tarla) adlı dört yıldızlı bir takımyıldız vardı ve bunların üçü sonradan Yunan Hippos (Pegasus) takımyıldızına katıldı. Gökbilimci es-Sufi 10. yüzyılda atı bütün hâliyle, doğuya bakar biçimde çizmiştir; çoğu çizimde ise atın yalnızca ön yarısı gösterilir. Çin gökbiliminde Epsilon ve Theta Pegasi, Kova'nın Alfa yıldızıyla birlikte "Wei" (çatı) adlı yıldız desenini oluşturur. Hint gökbiliminde ise Kanatlı At, 25. ay konağı Purva Bhadrapada'nın içinde yer alır ve Ay'ın dinlenme yeri olan bir yatağı temsil eder.

Bu takımyıldız için kaynaklarda belgelenmiş ayrı bir Türk ya da Anadolu gök anlatısına rastlamadık; Türkçedeki "Kanatlı At" adı, Yunan efsanesindeki atın tanımıdır. Türklerin gökyüzü anlayışını Türklerde gökyüzü yazımızda okuyabilirsiniz.

M15'in zaman çizelgesi

M15'in keşif ve araştırma tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1746Maraldi kümeyi buldu
1764Messier kataloğuna aldı
1783Herschel yıldızlarını ayırdı
1928Pease 1 bildirildi
2001Chandra iki X-ışını ikilisini ayırdı
2002Hubble çekirdekte kara delik ipucu buldu
2013Hubble'dan yeni M15 görüntüsü

Sık yapılan karışıklıklar

  • M15 bir bulutsu değildir. Messier'in "yıldızsız bulutsu" dediği şey, o dönemin teleskoplarında yıldızlarına ayrılamayan bir küme idi.
  • Çekirdek çökmesi bir patlama değildir. Yıldız kümesinin merkezinin uzun bir süreçte yoğunlaşmasıdır.
  • Kara delik kesin değildir. 4.000 Güneş kütlesi, 2002'deki yorumdan gelen bir tahmindir; sonraki gözlemler daha düşük kütleyi dışlamaz.
  • Uzaklık tek bir sayı değildir. Kaynaklara göre 33.600 ile 35.700 ışık yılı arasında verilir.

Kısaca

  • M15 (NGC 7078), Kanatlı At'taki yaklaşık 35 bin ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 12 milyar yıllık, 100 binden çok yıldızlı küresel kümedir.
  • 6,2 kadirdir: karanlık gökyüzünde çıplak gözün sınırında, dürbünde puslu bir yıldız gibi görünür; Enif'in yaklaşık 4 derece batısını arayın.
  • Çekirdeği çökmüş ve çok yoğundur; pulsarlar, nötron yıldızı ikilileri ve Pease 1 gezegenimsi bulutsusu barındırır.
  • Merkezde 4.000 Güneş kütlesinde bir kara delik önerilmiştir, fakat bu hâlâ tartışmalıdır.
  • Jean-Dominique Maraldi 1746'da buldu, Messier 1764'te kataloğuna aldı.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar