21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksi

Güney Fırıldak Galaksisi (M83), Su Yılanı'nda yaklaşık 15 milyon ışık yılı uzaktaki çubuklu sarmal galaksidir; altı süpernova barındırır ve Türkiye'den alçakta görünür.

Türü
Galaksi
Bulunduğu yer
Su Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 Grubu
Çap
Yaklaşık 40.000 ışık yılı (ESO); izofot ölçüsüyle yaklaşık 118.000 ışık yılı
Uzaklık
Yaklaşık 15 milyon ışık yılı
Keşif
1752, Nicolas-Louis de Lacaille

Güney Fırıldak Galaksisi (M83, Messier 83, NGC 5236), Su Yılanı (Hydra) takımyıldızının güneydoğu ucunda, yaklaşık 15 milyon ışık yılı uzaklıkta duran çubuklu bir sarmal galaksidir; Türkçede "gökada" da denir. ESA/Hubble'a göre bize en yakın ve en büyük çubuklu sarmal galaksilerden biridir. Adını, kuzey göğündeki Fırıldak Galaksisi (M101) ile benzerliğinden alır.

M83, Messier kataloğunda yer alan güney göğü galaksilerinden biridir. Aşağıda onu gökyüzünde nasıl arayacağınızı, içinde altı süpernova patlamasının nasıl kayda geçtiğini ve yıldız oluşumunun galaksinin dış sınırlarına kadar uzandığını bulacaksınız. Bu sayfa kalıcı bir başvuru maddesidir; güncel görüntü haberi için M83 haberimize bakabilirsiniz.

Kimlik kartı ve adları

Galaksi, çubuklu sarmal galaksiler için kullanılan SAB(s)c sınıfına girer. Bu gösterim, merkezde orta kuvvette bir yıldız çubuğu bulunduğunu ve kolların gevşek sarıldığını anlatır. Gök koordinatları yaklaşık sağ açıklık 13 saat 37 dakika, dik açıklık −29°52′'dir. Görünür parlaklığı (V bandında) 7,6, görünür boyutu ise yaklaşık 12,9 × 11,5 yay dakikasıdır. Bu, dolunayın çapının yarısından küçük bir alandır.

Güney Fırıldak (İngilizcede Southern Pinwheel) adı, kolların M101'e benzeyen dönüşünden gelir. Katalog adı M83'tür; NGC 5236 numarasıyla da anılır. ESO, çubuğun Samanyolu'nda da bulunan bir özellik olduğunu vurgular: iki galaksi de merkezlerinden geçen bir yıldız çubuğuna sahiptir.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

M83'ün dik açıklığı yaklaşık −29,9 derecedir, yani gök ekvatorunun hayli güneyindedir. Bu yüzden Türkiye'den alçakta görünür. Enlemi 36 ile 42 derece arasında değişen bir gözlemci için güney meridyenden geçtiği anda ufkun yaklaşık 18-24 derece üstüne çıkabilir (enlem ve dik açıklıktan hesaplanmıştır). Bu yükseklikte yeryüzünün atmosferi ve ışık kirliliği galaksiyi belirgin biçimde sönükleştirir. Güney ufku açık ve karanlık bir yer şarttır; Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberi işinize yarar.

Galaksi, Hydra'nın Centaurus (Erboğa) sınırına yakın bölgesindedir. Başak'ın parlak yıldızı Spica'nın yaklaşık 19 derece güneyinde ve hafifçe doğusunda yer alır (iki cismin koordinatlarından hesaplanmıştır). Sağ açıklığından hesaplandığında nisan ortasında gece yarısı güney meridyenindedir; ilkbahar sonu ve yaz başında ise akşam saatlerinde güneyde yükselir. Kaynaklar M83'ün dürbünle görülebildiğini belirtir; yine de çıplak gözle seçilmez ve fotoğraflardaki kırmızı yıldız oluşum bölgeleri gözle görülmez. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberimizden yararlanabilirsiniz.

Bulunduğu takımyıldız: Su Yılanı (Hydra)

M83'ün yurdu olan Hydra, 88 modern takımyıldızın en büyüğüdür. Yaklaşık 1303 kare derecelik alan kaplar ve gökyüzünde 100 dereceden uzun bir şerit oluşturur. Türkçede "Su Yılanı" olarak bilinir; "Suyılanı" yazımına da rastlanır. Batlamyus'un 2. yüzyılda listelediği 48 kadim takımyıldız arasındadır. En parlak yıldızı, yaklaşık 177 ışık yılı uzaklıktaki turuncu dev Alphard'dır (Alfa Hydrae, 1,98 kadir). Takımyıldızda üç Messier cismi vardır: açık küme M48, küresel küme M68 ve galaksi M83. NGC 4993 galaksisi de buradadır; 2017'de kütleçekim dalgası olayı GW170817'nin kaynağı olmuştur.

Yunan anlatısında Hydra, Lerna Gölü'nde yaşayan çok başlı yılan canavardır. Herakles'in ikinci görevi bu canavarı yenmekti. Başı sayısı kaynağa göre değişir: erken betimlemelerde altı, sonraki yazarlarda dokuz ya da elli baştan söz edilir; belirsiz bırakanlar da vardır. Kesilen her başın yerine iki baş çıktığı anlatılır. Yeğeni Iolaos, boyun yaralarını ateşle dağlayarak Herakles'e yardım eder; Hera da canavara yardım etsin diye dev bir yengeç gönderir. Yenilen Hydra ile yengecin gökyüzüne yerleştirildiği, Yunan ve Roma geleneğinde anlatılır.

ESO'nun La Silla'daki 2,2 metrelik teleskobuna bağlı Geniş Alan Kamerası (WFI) ile görüntülenen Messier 83.
ESO

Fiziksel özellikleri

M83'ün uzaklığı kaynaktan kaynağa küçük farklarla verilir: ESA ve NASA yaklaşık 15 milyon ışık yılı der; ayrıntılı kataloglarda 14,7 milyon ışık yılı (4,50 megaparsek) görülür. Galaksinin çapı ise hangi ölçütün kullanıldığına bağlıdır. ESO'nun 2008 açıklaması galaksiyi yaklaşık 40 bin ışık yılı genişliğinde ve Samanyolu'ndan yaklaşık 2,5 kat küçük olarak anlatır. Parlaklık sınırı (izofot) ölçüsü ise yaklaşık 118 bin ışık yılı (36,24 kiloparsek) verir. İki değer çelişmez; biri parlak disk, öteki ışığın ölçülebildiği en dış sınırdır. Bu ayrım, aşağıda anlatılan morötesi uzantılar sayesinde daha da anlam kazanır.

Galaksi bize yüzü dönük göründüğü için sarmal kolları tüm açıklığıyla seçilir; bu, onu yıldız oluşumunu incelemek için elverişli bir hedef yapar. ESA/Hubble'ın 2014'te yayımladığı görüntü, galaksinin çekirdeğinde "çift çekirdek" izlenimi verdiğini ve çok sayıda süpernova barındırdığını belirtir. NASA ve ESA ekibi gözlemi Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3 (WFC3) ile yaptı.

Yıldız fabrikası: kollar, çekirdek ve dış bölgeler

Hubble ve ESO görüntülerindeki kırmızımsı lekeler, genç ve sıcak yıldızların ışınımıyla parlayan hidrojen bulutlarıdır; yani yıldız oluşum bölgeleridir. Bu bölgelerin kollar boyunca dizilmesi, kolların yoğunluk dalgaları olarak anlaşılmasıyla uyumludur: gaz bu dalgalara girince sıkışır ve yıldız doğurur.

Galaksinin çekirdeği özellikle etkindir. NASA'nın Chandra X-ışını gözlemevi, çekirdekte yaklaşık 20 milyon yıl önce başladığı tahmin edilen bir yıldız oluşumu patlaması gösterdi. Bu bölgeyi 7 milyon derece sıcaklıkta, karbon, neon, magnezyum, silisyum ve kükürt atomlarından oluşan bir gaz bulutu sarar ve burada nötron yıldızı ve kara delik kaynakları galaksinin geri kalanına göre çok daha yoğundur. Sarmal kollar boyunca ise yaklaşık 4 milyon derecelik daha serin gaz bulunur; bu, kollardaki yıldız oluşumunun daha ılımlı olduğunu düşündürür.

Bazı çalışmalar bu yoğun yıldız oluşumunu, M83'ün son bir milyar yıl içinde cüce galaksi NGC 5253 ile yaşadığı bir etkileşime bağlar. Bu yorum kesin değildir; NGC 5253 yaklaşık 10,9 milyon ışık yılı uzakta, aynı grubun içinde yer alır. Nisan 2025'te yayımlanan bir çalışma ise M83'ün merkezinde olası bir süper kütleli kara delik için ilk ipuçlarını bildirdi. Bu bulgu doğrulanmayı bekleyen bir ilk ipucudur.

GALEX morötesi görüntüsü ile Çok Büyük Dizi (VLA) gözleminin birleşimi: M83'ün dış bölgeleri.
NASA/JPL-Caltech/GALEX; NSF/VLA

Disk beklenenden çok daha geniş

16 Nisan 2008'de NASA, Galaxy Evolution Explorer (GALEX) uydusunun M83'ün dış bölgelerinde çok sayıda yeni yıldız bulduğunu duyurdu. Bu yıldızlar merkezden yaklaşık 20 kiloparsek (yaklaşık 65 bin ışık yılı) uzaklığa kadar uzanıyordu. Bu keşif, yıldız oluşumunun yalnızca parlak optik diskle sınırlı olmadığını gösterdi. 2005'te yayımlanan NASA GALEX görüntüsü de M83'te ana sarmal kollardan uzakta, birbirinden büyük mesafelerle ayrılmış alışılmadık yıldız oluşum kesecikleri bulunduğunu gösteriyordu. Morötesi gözlem, bu soluk yıldız oluşumunu görebilmenin anahtarıdır.

Altı süpernovanın evi

M83, 20. yüzyılda kaydedilen çok sayıda süpernova ile bilinir. Bugüne kadar galaksinin içinde altı süpernova gözlendi:

AdTürDoruk parlaklık (kadir)
SN 1923ABilinmiyor14
SN 1945BBilinmiyor14,2
SN 1950BBilinmiyor14,5
SN 1957DBilinmiyor15
SN 1968LTip II-P11,9
SN 1983NTip I (sonradan Tip Ib prototipi)yaklaşık 12

SN 1983N, radyo ışıması saptanan ilk Tip I süpernova olarak tarihe geçti. Çok Büyük Dizi (VLA) ile 6 Temmuz 1983'te yapılan gözlem bunu gösterdi. Süpernova sonradan hidrojeni olmayan Tip Ib süpernovaların modern prototipi sayıldı. Eski dört süpernovanın türü ise kayıtlarda bilinmiyor olarak geçer.

M83'te kaydedilen altı süpernova
Uzay Gündem
Verileri göster
1923SN 1923A
1945SN 1945B
1950SN 1950B
1957SN 1957D
1968SN 1968L (Tip II-P)
1983SN 1983N (radyoda ilk Tip I)

Centaurus A/M83 Grubu

M83, Centaurus A/M83 Grubu'nun iki alt grubundan birinin merkezindedir. Grup, Hydra, Centaurus ve Başak (Virgo) takımyıldızlarına yayılan yaklaşık 44 galaksiden oluşur. Centaurus A alt grubu yaklaşık 11,9 milyon ışık yılı uzaktadır ve en az 8 üye içerir; M83 alt grubu 14,9 milyon ışık yılı uzaktadır ve en az 4 doğrulanmış üyesi vardır (NGC 5253 bunlardan biridir). Gökbilimciler bazen tek grup, bazen iki ayrı grup olarak ele alır, ama iki alt grubun birbirine göre hareket etmediği görülür; bu, onları kütleçekimiyle bağlı bir yapıya işaret eder. Grup daha büyük Başak Üstkümesi'nin içindedir.

Keşif ve gözlem tarihi

M83'ü 17 Şubat 1752'de Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille, Ümit Burnu'ndaki gözlemleri sırasında buldu. Charles Messier onu Mart 1781'de kataloğuna ekledi. O dönemde bu cisimlere "bulutsu" deniyordu; galaksilerin Samanyolu'nun dışındaki ayrı yıldız adaları olduğu çok sonra anlaşıldı. Günümüzde M83'ü Hubble (2014 görüntüsü 11.405 × 7.419 piksel çözünürlüktedir), ESO'nun La Silla'daki gözlemevi, Chandra, GALEX ve NASA'nın WISE kızılötesi uzay teleskobu gibi gözlemevleri inceledi.

NASA'nın WISE uzay teleskobunun kızılötesi görüntüsünde M83.
NASA/JPL-Caltech/UCLA

Sık karıştırılanlar

  • M83 ile M101: İkisine de "Fırıldak" denir; ama M101 kuzey göğünde, Büyükayı'dadır; M83 güney göğünde, Hydra'dadır.
  • M83 ile Centaurus A: Komşu ve aynı gruba üyedirler, ama Centaurus A bir radyo galaksisidir; M83 bir sarmal galaksidir.
  • Çap tartışması: 40 bin ve 118 bin ışık yılı farklı ölçütlere aittir; galaksilerin keskin bir kenarı olmadığı için "gerçek çap" tek bir sayı değildir.
M83 rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklıkyaklaşık 15 milyon ışık yılı
Görünür parlaklık7,6 kadir
Görünür boyut12,9′ × 11,5′
Kayıtlı süpernova6
Keşif1752, Lacaille
Alt grup uzaklığı14,9 milyon ışık yılı

Kısaca

  • M83 (Güney Fırıldak Galaksisi), Hydra'daki yaklaşık 15 milyon ışık yıllık çubuklu bir sarmal galaksidir.
  • Türkiye'den ufkun yaklaşık 18-24 derece üstünde görünür; karanlık, açık güney ufku ve dürbün ya da teleskop gerekir.
  • Galaksinin içinde 1923-1983 arasında altı süpernova kaydedildi; SN 1983N radyoda saptanan ilk Tip I süpernovadır.
  • GALEX, yıldız oluşumunun merkezden yaklaşık 20 kiloparsek uzağa kadar sürdüğünü gösterdi; Chandra çekirdekte yaklaşık 20 milyon yıl önce başlayan bir patlama buldu.
  • Centaurus A/M83 Grubu'nun merkezlerinden biridir; Lacaille 1752'de, Messier 1781'de kaydetti.

Aynı türdenTümü →

Bu konudaki haberler

  1. M83: Altı süpernovaya ev sahipliği yapan Güney Fırıldak GalaksisiM83: Altı süpernovaya ev sahipliği yapan Güney Fırıldak Galaksisi11 Eylül 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar