Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksi
Güney Fırıldak Galaksisi (M83), Su Yılanı'nda yaklaşık 15 milyon ışık yılı uzaktaki çubuklu sarmal galaksidir; altı süpernova barındırır ve Türkiye'den alçakta görünür.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Su Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 Grubu
- Çap
- Yaklaşık 40.000 ışık yılı (ESO); izofot ölçüsüyle yaklaşık 118.000 ışık yılı
- Uzaklık
- Yaklaşık 15 milyon ışık yılı
- Keşif
- 1752, Nicolas-Louis de Lacaille
Güney Fırıldak Galaksisi (M83, Messier 83, NGC 5236), Su Yılanı (Hydra) takımyıldızının güneydoğu ucunda, yaklaşık 15 milyon ışık yılı uzaklıkta duran çubuklu bir sarmal galaksidir; Türkçede "gökada" da denir. ESA/Hubble'a göre bize en yakın ve en büyük çubuklu sarmal galaksilerden biridir. Adını, kuzey göğündeki Fırıldak Galaksisi (M101) ile benzerliğinden alır.
M83, Messier kataloğunda yer alan güney göğü galaksilerinden biridir. Aşağıda onu gökyüzünde nasıl arayacağınızı, içinde altı süpernova patlamasının nasıl kayda geçtiğini ve yıldız oluşumunun galaksinin dış sınırlarına kadar uzandığını bulacaksınız. Bu sayfa kalıcı bir başvuru maddesidir; güncel görüntü haberi için M83 haberimize bakabilirsiniz.
Kimlik kartı ve adları
Galaksi, çubuklu sarmal galaksiler için kullanılan SAB(s)c sınıfına girer. Bu gösterim, merkezde orta kuvvette bir yıldız çubuğu bulunduğunu ve kolların gevşek sarıldığını anlatır. Gök koordinatları yaklaşık sağ açıklık 13 saat 37 dakika, dik açıklık −29°52′'dir. Görünür parlaklığı (V bandında) 7,6, görünür boyutu ise yaklaşık 12,9 × 11,5 yay dakikasıdır. Bu, dolunayın çapının yarısından küçük bir alandır.
Güney Fırıldak (İngilizcede Southern Pinwheel) adı, kolların M101'e benzeyen dönüşünden gelir. Katalog adı M83'tür; NGC 5236 numarasıyla da anılır. ESO, çubuğun Samanyolu'nda da bulunan bir özellik olduğunu vurgular: iki galaksi de merkezlerinden geçen bir yıldız çubuğuna sahiptir.
Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?
M83'ün dik açıklığı yaklaşık −29,9 derecedir, yani gök ekvatorunun hayli güneyindedir. Bu yüzden Türkiye'den alçakta görünür. Enlemi 36 ile 42 derece arasında değişen bir gözlemci için güney meridyenden geçtiği anda ufkun yaklaşık 18-24 derece üstüne çıkabilir (enlem ve dik açıklıktan hesaplanmıştır). Bu yükseklikte yeryüzünün atmosferi ve ışık kirliliği galaksiyi belirgin biçimde sönükleştirir. Güney ufku açık ve karanlık bir yer şarttır; Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberi işinize yarar.
Galaksi, Hydra'nın Centaurus (Erboğa) sınırına yakın bölgesindedir. Başak'ın parlak yıldızı Spica'nın yaklaşık 19 derece güneyinde ve hafifçe doğusunda yer alır (iki cismin koordinatlarından hesaplanmıştır). Sağ açıklığından hesaplandığında nisan ortasında gece yarısı güney meridyenindedir; ilkbahar sonu ve yaz başında ise akşam saatlerinde güneyde yükselir. Kaynaklar M83'ün dürbünle görülebildiğini belirtir; yine de çıplak gözle seçilmez ve fotoğraflardaki kırmızı yıldız oluşum bölgeleri gözle görülmez. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberimizden yararlanabilirsiniz.
Bulunduğu takımyıldız: Su Yılanı (Hydra)
M83'ün yurdu olan Hydra, 88 modern takımyıldızın en büyüğüdür. Yaklaşık 1303 kare derecelik alan kaplar ve gökyüzünde 100 dereceden uzun bir şerit oluşturur. Türkçede "Su Yılanı" olarak bilinir; "Suyılanı" yazımına da rastlanır. Batlamyus'un 2. yüzyılda listelediği 48 kadim takımyıldız arasındadır. En parlak yıldızı, yaklaşık 177 ışık yılı uzaklıktaki turuncu dev Alphard'dır (Alfa Hydrae, 1,98 kadir). Takımyıldızda üç Messier cismi vardır: açık küme M48, küresel küme M68 ve galaksi M83. NGC 4993 galaksisi de buradadır; 2017'de kütleçekim dalgası olayı GW170817'nin kaynağı olmuştur.
Yunan anlatısında Hydra, Lerna Gölü'nde yaşayan çok başlı yılan canavardır. Herakles'in ikinci görevi bu canavarı yenmekti. Başı sayısı kaynağa göre değişir: erken betimlemelerde altı, sonraki yazarlarda dokuz ya da elli baştan söz edilir; belirsiz bırakanlar da vardır. Kesilen her başın yerine iki baş çıktığı anlatılır. Yeğeni Iolaos, boyun yaralarını ateşle dağlayarak Herakles'e yardım eder; Hera da canavara yardım etsin diye dev bir yengeç gönderir. Yenilen Hydra ile yengecin gökyüzüne yerleştirildiği, Yunan ve Roma geleneğinde anlatılır.

Fiziksel özellikleri
M83'ün uzaklığı kaynaktan kaynağa küçük farklarla verilir: ESA ve NASA yaklaşık 15 milyon ışık yılı der; ayrıntılı kataloglarda 14,7 milyon ışık yılı (4,50 megaparsek) görülür. Galaksinin çapı ise hangi ölçütün kullanıldığına bağlıdır. ESO'nun 2008 açıklaması galaksiyi yaklaşık 40 bin ışık yılı genişliğinde ve Samanyolu'ndan yaklaşık 2,5 kat küçük olarak anlatır. Parlaklık sınırı (izofot) ölçüsü ise yaklaşık 118 bin ışık yılı (36,24 kiloparsek) verir. İki değer çelişmez; biri parlak disk, öteki ışığın ölçülebildiği en dış sınırdır. Bu ayrım, aşağıda anlatılan morötesi uzantılar sayesinde daha da anlam kazanır.
Galaksi bize yüzü dönük göründüğü için sarmal kolları tüm açıklığıyla seçilir; bu, onu yıldız oluşumunu incelemek için elverişli bir hedef yapar. ESA/Hubble'ın 2014'te yayımladığı görüntü, galaksinin çekirdeğinde "çift çekirdek" izlenimi verdiğini ve çok sayıda süpernova barındırdığını belirtir. NASA ve ESA ekibi gözlemi Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3 (WFC3) ile yaptı.
Yıldız fabrikası: kollar, çekirdek ve dış bölgeler
Hubble ve ESO görüntülerindeki kırmızımsı lekeler, genç ve sıcak yıldızların ışınımıyla parlayan hidrojen bulutlarıdır; yani yıldız oluşum bölgeleridir. Bu bölgelerin kollar boyunca dizilmesi, kolların yoğunluk dalgaları olarak anlaşılmasıyla uyumludur: gaz bu dalgalara girince sıkışır ve yıldız doğurur.
Galaksinin çekirdeği özellikle etkindir. NASA'nın Chandra X-ışını gözlemevi, çekirdekte yaklaşık 20 milyon yıl önce başladığı tahmin edilen bir yıldız oluşumu patlaması gösterdi. Bu bölgeyi 7 milyon derece sıcaklıkta, karbon, neon, magnezyum, silisyum ve kükürt atomlarından oluşan bir gaz bulutu sarar ve burada nötron yıldızı ve kara delik kaynakları galaksinin geri kalanına göre çok daha yoğundur. Sarmal kollar boyunca ise yaklaşık 4 milyon derecelik daha serin gaz bulunur; bu, kollardaki yıldız oluşumunun daha ılımlı olduğunu düşündürür.
Bazı çalışmalar bu yoğun yıldız oluşumunu, M83'ün son bir milyar yıl içinde cüce galaksi NGC 5253 ile yaşadığı bir etkileşime bağlar. Bu yorum kesin değildir; NGC 5253 yaklaşık 10,9 milyon ışık yılı uzakta, aynı grubun içinde yer alır. Nisan 2025'te yayımlanan bir çalışma ise M83'ün merkezinde olası bir süper kütleli kara delik için ilk ipuçlarını bildirdi. Bu bulgu doğrulanmayı bekleyen bir ilk ipucudur.

Disk beklenenden çok daha geniş
16 Nisan 2008'de NASA, Galaxy Evolution Explorer (GALEX) uydusunun M83'ün dış bölgelerinde çok sayıda yeni yıldız bulduğunu duyurdu. Bu yıldızlar merkezden yaklaşık 20 kiloparsek (yaklaşık 65 bin ışık yılı) uzaklığa kadar uzanıyordu. Bu keşif, yıldız oluşumunun yalnızca parlak optik diskle sınırlı olmadığını gösterdi. 2005'te yayımlanan NASA GALEX görüntüsü de M83'te ana sarmal kollardan uzakta, birbirinden büyük mesafelerle ayrılmış alışılmadık yıldız oluşum kesecikleri bulunduğunu gösteriyordu. Morötesi gözlem, bu soluk yıldız oluşumunu görebilmenin anahtarıdır.
Altı süpernovanın evi
M83, 20. yüzyılda kaydedilen çok sayıda süpernova ile bilinir. Bugüne kadar galaksinin içinde altı süpernova gözlendi:
| Ad | Tür | Doruk parlaklık (kadir) |
|---|---|---|
| SN 1923A | Bilinmiyor | 14 |
| SN 1945B | Bilinmiyor | 14,2 |
| SN 1950B | Bilinmiyor | 14,5 |
| SN 1957D | Bilinmiyor | 15 |
| SN 1968L | Tip II-P | 11,9 |
| SN 1983N | Tip I (sonradan Tip Ib prototipi) | yaklaşık 12 |
SN 1983N, radyo ışıması saptanan ilk Tip I süpernova olarak tarihe geçti. Çok Büyük Dizi (VLA) ile 6 Temmuz 1983'te yapılan gözlem bunu gösterdi. Süpernova sonradan hidrojeni olmayan Tip Ib süpernovaların modern prototipi sayıldı. Eski dört süpernovanın türü ise kayıtlarda bilinmiyor olarak geçer.

Verileri göster
| 1923 | SN 1923A |
|---|---|
| 1945 | SN 1945B |
| 1950 | SN 1950B |
| 1957 | SN 1957D |
| 1968 | SN 1968L (Tip II-P) |
| 1983 | SN 1983N (radyoda ilk Tip I) |
Centaurus A/M83 Grubu
M83, Centaurus A/M83 Grubu'nun iki alt grubundan birinin merkezindedir. Grup, Hydra, Centaurus ve Başak (Virgo) takımyıldızlarına yayılan yaklaşık 44 galaksiden oluşur. Centaurus A alt grubu yaklaşık 11,9 milyon ışık yılı uzaktadır ve en az 8 üye içerir; M83 alt grubu 14,9 milyon ışık yılı uzaktadır ve en az 4 doğrulanmış üyesi vardır (NGC 5253 bunlardan biridir). Gökbilimciler bazen tek grup, bazen iki ayrı grup olarak ele alır, ama iki alt grubun birbirine göre hareket etmediği görülür; bu, onları kütleçekimiyle bağlı bir yapıya işaret eder. Grup daha büyük Başak Üstkümesi'nin içindedir.
Keşif ve gözlem tarihi
M83'ü 17 Şubat 1752'de Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille, Ümit Burnu'ndaki gözlemleri sırasında buldu. Charles Messier onu Mart 1781'de kataloğuna ekledi. O dönemde bu cisimlere "bulutsu" deniyordu; galaksilerin Samanyolu'nun dışındaki ayrı yıldız adaları olduğu çok sonra anlaşıldı. Günümüzde M83'ü Hubble (2014 görüntüsü 11.405 × 7.419 piksel çözünürlüktedir), ESO'nun La Silla'daki gözlemevi, Chandra, GALEX ve NASA'nın WISE kızılötesi uzay teleskobu gibi gözlemevleri inceledi.

Sık karıştırılanlar
- M83 ile M101: İkisine de "Fırıldak" denir; ama M101 kuzey göğünde, Büyükayı'dadır; M83 güney göğünde, Hydra'dadır.
- M83 ile Centaurus A: Komşu ve aynı gruba üyedirler, ama Centaurus A bir radyo galaksisidir; M83 bir sarmal galaksidir.
- Çap tartışması: 40 bin ve 118 bin ışık yılı farklı ölçütlere aittir; galaksilerin keskin bir kenarı olmadığı için "gerçek çap" tek bir sayı değildir.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 15 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 7,6 kadir |
| Görünür boyut | 12,9′ × 11,5′ |
| Kayıtlı süpernova | 6 |
| Keşif | 1752, Lacaille |
| Alt grup uzaklığı | 14,9 milyon ışık yılı |
Kısaca
- M83 (Güney Fırıldak Galaksisi), Hydra'daki yaklaşık 15 milyon ışık yıllık çubuklu bir sarmal galaksidir.
- Türkiye'den ufkun yaklaşık 18-24 derece üstünde görünür; karanlık, açık güney ufku ve dürbün ya da teleskop gerekir.
- Galaksinin içinde 1923-1983 arasında altı süpernova kaydedildi; SN 1983N radyoda saptanan ilk Tip I süpernovadır.
- GALEX, yıldız oluşumunun merkezden yaklaşık 20 kiloparsek uzağa kadar sürdüğünü gösterdi; Chandra çekirdekte yaklaşık 20 milyon yıl önce başlayan bir patlama buldu.
- Centaurus A/M83 Grubu'nun merkezlerinden biridir; Lacaille 1752'de, Messier 1781'de kaydetti.
Aynı türdenTümü →
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı
M87 galaksisi (Messier 87, Virgo A) nedir? Başak Kümesi'nin dev eliptik galaksisiBaşak (Virgo) takımyıldızı; Başak Kümesi'nin merkezine yakın
















