Yengeç takımyıldızı

Yengeç (Latince Cancer, "yengeç"), burçlar kuşağının en sönük takımyıldızıdır. Kuzey gök yarıküresinde, batısında İkizler, doğusunda Aslan; kuzeyinde Vaşak ve Küçük Aslan, güneyinde Suyılanı ve Küçük Köpek takımyıldızları bulunur. Yaklaşık 506 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 31. sıradadır; IAU kısaltması "Cnc"dir. En parlak yıldızı bile 3,5 kadirdir ve şehir ışıkları altında takımyıldız neredeyse hiç görünmez. Buna karşın tam ortasında amatör gökbilimcilerin en sevdiği hedeflerden biri, Arı Kovanı (Praesepe) kümesi durur. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Yengeç, Türkiye'den Ocak'tan Haziran'a kadar akşam gökyüzündedir. Ocak akşamlarında saat 21.00 sularında doğuda yükselmiş olur; Mart ve Nisan akşamlarında güneyde yüksekte, en iyi konumundadır. Haziran akşamlarında batıda alçalır, Ağustos-Ekim arasında akşamları görünmez.

Sönük olduğu için Yengeç'i doğrudan aramak yerine iki parlak komşusu arasındaki boşluğu hedeflemek gerekir: batıda İkizler'in Kastor ve Polluks yıldızları, doğuda Aslan'ın en parlak yıldızı Regulus. Bu ikisinin arasındaki görece yıldızsız alanın ortasında, karanlık bir gecede çıplak gözle sönük, bulutumsu bir leke seçilir. Bu leke Arı Kovanı kümesidir ve Yengeç'in göbeğini işaretler. Kümenin hemen kuzeyinde ve güneyinde duran iki sönük yıldız, Asellus Borealis ve Asellus Australis ("kuzey eşek" ve "güney eşek"), Yengeç'i tanımaya yardım eder. Takımyıldızın tamamını görmek için ışık kirliliğinden uzak bir yer şarttır.

En parlak yıldızları

Yengeç, dördüncü kadirden parlak yalnızca iki yıldızı olan, burç takımyıldızlarının en sönüğüdür. Sınırları içinde 6,5 kadirden parlak 104 yıldız bulunur.

• Tarf (Beta Cancri): Takımyıldızın en parlak yıldızı, yaklaşık 3,5 kadir. Turuncu renkli, K sınıfı yaşlı bir devdir: çapı Güneş'inkinin 50 katına ulaşmış, Güneş'ten 660 kat fazla ışık yayar. Uzaklığı yaklaşık 300 ışık yılı.
• Asellus Australis (Delta Cancri): 3,9 kadirlik turuncu dev, yaklaşık 137 ışık yılı uzakta. Adı Latince "güney eşek" demektir. Bu yıldızın bilinen en uzun yıldız adını taşıdığı da söylenir: Babil dilinden gelen "Arkushanangarushashutu", yani "Yengeç'in güneydoğusundaki yıldız".
• Asellus Borealis (Gama Cancri): 4,7 kadirlik beyaz bir yıldız, yaklaşık 181 ışık yılı uzakta. Adı "kuzey eşek" anlamına gelir.
• Acubens (Alfa Cancri): 4,3 kadirlik beyaz bir yıldız; adı Arapça "kıskaç" demektir. Teleskopla sönük bir eşi seçilir; sistem aslında dört yıldızdan oluşur.

Adı ve mitolojisi

Yengeç her dönemde suda yaşayan, kabuklu bir canlı olarak çizildi, ama hep aynı canlı değildi. Yaklaşık MÖ 2000'e ait Mısır kayıtlarında bu yıldızlar ölümsüzlüğün kutsal simgesi bok böceği (skarabe) olarak anılır. Babil'de takımyıldızın adı MUL.AL.LUL'du; bu ad hem yengeç hem de bir tür kaplumbağa anlamına gelebilir. Nitekim Babil sınır taşlarında düzenli olarak kaplumbağa figürü görülür; bugüne kadar bu anıtların hiçbirinde bilinen biçimde bir yengeç bulunamamıştır. Babil'de takımyıldızın ölüm ve yeraltı dünyasına geçiş düşüncesiyle bağı olduğu anlaşılıyor; bu bağ sonraki Yunan anlatılarının kaynağı olabilir.

Yunan mitolojisinde Yengeç, Herakles'in çok başlı Lerna Hydra'sıyla dövüştüğü sırada ortaya çıkan yengeçtir. Herakles'i ayağından ısıran yengeç kahraman tarafından öldürülür; Herakles'in düşmanı tanrıça Hera da onu gökyüzüne yerleştirir. Batlamyus Almagest'te takımyıldızı Yunanca adıyla Karkinos olarak kaydetti. Sönüklüğü yüzünden "karanlık burç" diye de anıldı; İtalyan şair Dante Cennet'te bu sönüklüğe gönderme yapar.

Güneş Yengeç'te ne zaman?

Antik çağda Haziran gündönümünde, Güneş'in gökyüzünde en kuzeye çıktığı günde, Güneş Yengeç takımyıldızındaydı. Dünya üzerinde Güneş'in öğle vakti tam tepeye geldiği en kuzey enlemin hâlâ Yengeç Dönencesi diye anılması bu yüzdendir. Presesyon nedeniyle bugün aynı nokta Boğa takımyıldızına düşer.

Astrolojide Yengeç burcu yaklaşık 22 Haziran – 23 Temmuz arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta Güneş 2026'da Yengeç takımyıldızına 21 Temmuz'da girdi, 11 Ağustos'ta Aslan'a geçti; takımyıldızda yalnızca 21 gün kaldı. Astrolojik Yengeç burcunun gökyüzündeki karşılığı bugün büyük ölçüde İkizler takımyıldızıdır. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmediği gibi, burçlara yüklenen anlamların da bilimsel bir dayanağı yoktur.

Verileri göster

Alan	506 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	21,0 gün (2026)
En parlak yıldız Tarf	3,5 kadir
Arı Kovanı'nın uzaklığı	yaklaşık 610 ışık yılı
55 Cancri'nin uzaklığı	41 ışık yılı
55 Cancri'deki gezegen sayısı	5

İlginç gök cisimleri

• Arı Kovanı ya da Praesepe (M44): Takımyıldızın tam ortasındaki bu açık yıldız kümesi, Güneş Sistemi'ne en yakın açık kümelerden biridir; uzaklığı yaklaşık 610 ışık yılı. Toplam parlaklığı 3,7 kadirdir ve gökyüzünde dolunayın yaklaşık üç katı alan kaplar; bu yüzden en iyi dürbünle görülür. Batlamyus onu "Yengeç'in göğsündeki bulutumsu kütle" diye tanımlamıştı. Galileo 1609'da teleskobunu ilk çevirdiği hedeflerden biri olarak bu kümede kırk yıldız saydı. Bugün kümenin yüksek olasılıkla üye olan yaklaşık 1.010 yıldızı biliniyor ve bunların çoğu kırmızı cücedir. Yunanlar ve Romalılar bu lekeyi, yanındaki iki "eşek" yıldızın yem yediği bir yemlik olarak görürdü.
• M67: Daha küçük ve yoğun bir açık küme; yaklaşık 2.600-2.900 ışık yılı uzakta. Dolunay büyüklüğünde bir alana yaklaşık 200 yıldız toplanmıştır; en parlakları 10. kadirdendir.
• 55 Cancri: Yaklaşık 41 ışık yılı uzaklıktaki bu yıldız sisteminde, sarı bir cüce ile ondan küçük bir kırmızı cüce bulunur. Sarı cücenin çevresinde beş gezegen dolanır: dördü gaz devi, biri de süper Dünya sınıfında, çok sıcak bir gezegen olan 55 Cancri e. Yıldız Copernicus adıyla da anılır. Yengeç'te gezegenli on yıldız sistemi bilinir.
• OJ 287: Yaklaşık 3,5 milyar ışık yılı uzaklıkta, 1891 tarihli fotoğraf plakalarından beri yaklaşık düzenli aralıklarla parlama gösteren etkin bir galaksi çekirdeği. Merkezindeki kara deliğin kütlesi Güneş'inkinin yaklaşık 18 milyar katı olarak hesaplanmıştır.

Tarihte Yengeç'le ilgili ilginç bir not da şudur: 1563'te Jüpiter ile Satürn'ün yakın kavuşumu Yengeç'te, Arı Kovanı'ndan çok uzakta olmayan bir noktada gerçekleşti. Bu olayı izleyen Tycho Brahe, dönemin gezegen tablolarının yanlışlığını fark etti ve kendi ölçüm programını başlattı.

Meteor yağmurları

Yengeç'le ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın en iyi izlendiği Mart-Nisan akşamlarında gökyüzünde ne olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan takip edebilirsiniz.

Kısaca

• Yengeç, İkizler ile Aslan arasında, burçlar kuşağının en sönük takımyıldızıdır; en parlak yıldızı Tarf yalnızca 3,5 kadirdir.
• Türkiye'den Ocak-Haziran akşamlarında görülür; en iyi zamanı Mart ve Nisan'dır.
• Tam ortasındaki Arı Kovanı (M44) kümesi karanlık gökte çıplak gözle, dürbünle ise kolayca görülür.
• Yengeç Dönencesi adını, antik çağda Haziran gündönümünde Güneş'in bu takımyıldızda bulunmasından alır.
• Güneş bugün Yengeç'te yaklaşık 21 Temmuz – 10 Ağustos arasında bulunur.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.