Sekstant takımyıldızı (Sextans) nedir? NGC 3115, Sextans A ve Hevelius'un kayıp aleti
Sekstant (Sextans), Aslan'ın güneyindeki soluk takımyıldız: NGC 3115, Sextans A ve B galaksileri ile Hubble'ın COSMOS alanı burada; adı Hevelius'un yanan sekstantından gelir, Türkiye'den görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Gök ekvatoru üzerinde; Aslan, Su Yılanı ve Kupa arasında
- Çap
- 314 derece kare (88 takımyıldız arasında 47. sıra)
- Keşif
- Johannes Hevelius, 1687 (Sextans Uraniae); IAU 1922
Sekstant (Latince adıyla Sextans, IAU kısaltması Sex), gök ekvatorunun hemen üzerinde yer alan, soluk yıldızlı bir takımyıldızdır. Adını Polonyalı gökbilimci Johannes Hevelius'un 17. yüzyılda, yangında yitirdiği gökbilimsel ölçü aleti olan sekstantı anmak için verdiği bir figürden alır; yani mitolojiden değil, bir bilim insanının kayıp aletinden doğmuş bir gök adıdır. En parlak yıldızı bile ancak 4,49 kadirdir ve kentte çıplak gözle zor seçilir, ama sınırları içinde lenticular (mercek biçimli) bir galaksi, iki komşu cüce galaksi ve Hubble'ın en çok taradığı gökyüzü alanlarından biri bulunur.
Sekstant, Türkiye'nin her yerinden görülür; ilkbahar akşamlarında Aslan'ın güneyinde aranır. Bu maddede takımyıldızın gökteki yeri, adının hikâyesi, yıldızları ve derin gökyüzü cisimleri anlatılıyor.
Genel bakış
Sekstant gökyüzünde 314 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 47. sıradadır. Sağ açıklık bakımından yaklaşık 9 sa 41 dk ile 10 sa 51 dk arasında, dik açıklık bakımından yaklaşık +6,4° ile −11,7° arasında uzanır. Komşuları kuzeyde Aslan, güneybatıda Su Yılanı ve güneydoğuda Kupa'dır. IAU üç harfli kısaltmasını 1922'de kabul etti; tamlama hâli (genitif) Sextantis olduğundan yıldızlar "Alfa Sextantis", "Beta Sextantis" gibi anılır. Kaynaklar, çıplak gözle görülebilen (6,5 kadire kadar) 38 yıldızını sayar.
Türkçe adı konusunda kaynaklar arasında küçük bir ayrılık vardır: takımyıldız aletin adıyla Sekstant diye anıldığı gibi, Latince sextans ("altıda bir") sözcüğünün karşılığı olarak "Altılık" da denir; sitedeki 88 takımyıldız listesinde "Altılık" adı kullanılıyor. Bu maddede, aranan biçim olan Sekstant adı öne çıkarılıyor.
Türkiye'den ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldızın sınırları gök ekvatorunun iki yanına yayıldığı için hem kuzey hem güney yarımküreden görülür; kaynaklarda görülebildiği enlemler +78° ile −84° arasında verilir. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığından Sekstant ülkenin her yerinden tamamen görünür. Meridyende, yani güneyde en yüksek konuma çıktığında, ufkun yaklaşık 36 ile 60 derece üzerinde bulunur. En iyi gözlem zamanı ilkbahardır; Nisan ayında saat 21.00 civarında gökyüzünün güney yarısında yüksekte durur.
Sekstant'ı bulmak için parlak komşuları kullanılır. Aslan'ın en parlak yıldızı Regulus'u bulun; takımyıldızın bulunduğu bölge Regulus'un güneyinde, Su Yılanı'nın uzun gövdesinin doğusunda kalır. Orada parlak yıldız yoktur: figür, birkaç 4. ve 5. kadir yıldızın oluşturduğu sönük bir gruptur. Bu yüzden şehir ışıklarında çıplak gözle bulmak zordur; ışık kirliliğinden uzak, ay ışığı olmayan bir gecede dürbünle taramak çok daha iyi sonuç verir. Konum doğrulaması için gökyüzü haritasına bakabilirsiniz.

Başlıca yıldızları
Sekstant'ın yıldızları sönüktür; en parlak üçü şunlardır:
- Alfa Sextantis: 4,49 kadirlik A0 III tayf türünde bir devdir (tayf türü sınıflandırması). Yaklaşık 280 ışık yılı uzaktadır; kütlesinin Güneş'in yaklaşık 2,5 katı, yarıçapının yaklaşık 3 katı, ışıtmasının ise yaklaşık 90 katı olduğu hesaplanır. Yaşı yaklaşık 385 milyon yıldır ve ana kol evresinin sonuna yaklaşan bir yıldız olarak tanımlanır.
- Gama Sextantis: 5,05 kadirlik ikili sistemdir. İki A türü yıldız 77,55 yılda birbirinin çevresini dolanır; sistem yaklaşık 280 ışık yılı uzaktadır.
- Beta Sextantis: 5,07 kadirlik B6 V türünde bir ana kol yıldızıdır, yaklaşık 364 ışık yılı uzaktadır ve MK tayf sınıflandırmasında standart yıldız olarak kullanılır.
Takımyıldızdaki değişen yıldızlar arasında 23 Sextantis, 25 Sextantis ve LHS 292 sayılır. Delta ve Epsilon Sextantis de Benjamin Apthorp Gould'un Yunan harfiyle adlandırdığı yıldızlardandır. Takımyıldızda Messier kataloğundan hiçbir nesne yoktur; bu da Sekstant'ı gözlemcilerin pek uğramadığı bir bölge yapar. Oysa asıl ilginç olanlar yıldızlar değil, daha uzaktakilerdir.
Derin gökyüzü cisimleri
NGC 3115: İğ Galaksisi
Takımyıldızın en bilinen nesnesi, William Herschel'in 22 Şubat 1787'de bulduğu NGC 3115'tir (Caldwell 53). Görünür parlaklığı 9,1 kadir, uzaklığı yaklaşık 31,6 milyon ışık yılıdır; kenardan göründüğü için ince bir iğe benzer ve "İğ Galaksisi" (Spindle Galaxy) diye anılır. Bir disk ve merkezi bombeden oluşan, sarmal kolu olmayan bir lenticular (S0) galaksidir; kenardan bakıldığı için bir dönem eliptik sanılmıştır. Genel galaksi türleri için galaksiler maddesine bakabilirsiniz.
NGC 3115'i ünlü yapan, merkezindeki süper kütleli kara deliktir: kütlesinin 1-2 milyar Güneş kütlesi olduğu hesaplanır. NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi ve ESO'nun Çok Büyük Teleskopu'nun (VLT) verileriyle, kara deliğe doğru akan sıcak gaz görüntülendi; bu, böyle bir akışın bir kara delik çevresinde net biçimde gözlendiği ilk durum olarak anılır.

Sextans A ve Sextans B
Sekstant'ta iki cüce düzensiz galaksi vardır. Sextans A yaklaşık 4,6 milyon ışık yılı uzaktadır, görünür parlaklığı 11,9 kadir, çapı yaklaşık 8.000 ışık yılıdır. Gökbilimciler, şeklinin neredeyse kare görünmesini yıldız patlamalarına bağlar: kısa ömürlü kütleli yıldızların süpernovaları yeni yıldız oluşumunu tetikler, bu da yeni patlamalar doğurur ve kenarlarda genç mavi yıldız kümeleri çıkar. Galaksi James Webb Uzay Teleskobu ile de görüntülenmiştir.
Sextans B yaklaşık 4,44 milyon ışık yılı uzaktadır, görünür parlaklığı 11,9 kadir, çapı yaklaşık 8.900 ışık yılıdır. Edison Pettit onu 1954'te belgelemiş ve başlangıçta "Wilson Cücesi" demiştir. İçinde beş gezegenimsi bulutsu ve kütleli bir küresel küme saptanmıştır. İkisinin de Yerel Grup'a ait olup olmadığı belirsizdir: kaynaklar Sextans A için üyeliğin kesin olmadığını, Sextans B için de galaksinin Yerel Grup'un sınırında ya da hemen dışında kaldığını yazar. Bu iki galaksi, Yerel Grup sınırının nerede bittiği tartışmasını gösteren iyi örneklerdir.
Sextans cüce küresel galaksisi
Adı benzer ama ayrı bir nesne olan Sextans Cüce Küresel Galaksisi, 1990'da Mike Irwin, Peter Bunclark, Mick Bridgeland ve Richard McMahon tarafından bulundu ve Samanyolu'nun bilinen sekizinci uydu galaksisi olarak tanımlandı. Yaklaşık 290.000 ışık yılı uzaktadır, ana ekseni boyunca yaklaşık 8.400 ışık yılı yayılır ve görünür parlaklığı yaklaşık 10,4 kadirdir. Yıldızlarının çoğu yaşlı ve metalce fakirdir; bu yüzden erken evrenin kimyasını araştıran gökbilimciler için ilgi çekicidir. Kendi galaksimizin yapısı için Samanyolu maddesine bakılabilir.
COSMOS alanı: Hubble'ın derin bakışı
Sekstant'ın gökbilim tarihindeki asıl ağırlığı, gök ekvatoru boyunca uzanan ve yaklaşık iki derece kare kaplayan COSMOS (Kozmik Evrim Taraması) alanından gelir. Hubble Uzay Teleskobu'nun ACS kamerası bu alanı derinlemesine taradı; Very Large Array, XMM-Newton, Subaru ve James Webb gibi başka gözlemevleri de aynı alana baktı. Amaç, evrenin büyük ölçekli yapısı ile karanlık madde arasındaki ilişkiyi, galaksilerin oluşumunu ve galaksi çekirdeklerindeki etkinliği incelemektir. Proje 2007'de ilk üç boyutlu karanlık madde haritasını yayımladı; dünya genelinde 150'den fazla gökbilimcinin katkıda bulunduğu ve Hubble'ın şimdiye kadar üstlendiği en büyük tarama olduğu belirtilir.
Alanın ünlü bir nesnesi CR7 (COSMOS Redshift 7) galaksisidir. Kırmızıya kayması z = 6,60 olan bu galaksi, çok erken evrenden gelen ışığıyla bilinir ve ilk kuşak (III. nüfus) yıldızlarının izlerini taşıdığı öne sürülmüştür. Sekstant yönünde ayrıca CL J1001+0220 galaksi kümesi (z = 2,506) vardır; ışığı, 2016 tarihli ölçüme göre yaklaşık 11,1 milyar yıl önce yola çıkmıştır. Bu nesneler çıplak gözle değil, yalnızca büyük teleskoplarla görülür.
Adının hikâyesi: Hevelius'un yanan sekstantı
Danzig'li (bugünkü Gdańsk) gökbilimci Johannes Hevelius (1611-1687), teleskopsuz gözlem yapan son büyük gökbilimci olarak anılır; Ay yüzeyini ayrıntılı haritalayan Selenographia (1647) adlı eseriyle de tanınır. Gözlemlerini, birbirine bağlı evlerinin çatısına kurduğu "Sternenburg" (Yıldız Kalesi) adlı gözlemevinde yapıyordu. 26 Eylül 1679'da çıkan yangın gözlemevini, aletlerini ve el yazmalarını yok etti. Hevelius'un yitirdiği aletler arasında gökbilimsel bir sekstant vardı. Yangından sonra çalışmayı sürdürdü ve Aralık 1680'in büyük kuyruklu yıldızını gözlemledi.
Hevelius toplam on yeni takımyıldız tanıttı; bunlardan yedisi bugün de kullanılıyor. Sekstant, ilk adıyla Sextans Uraniae ("Urania'nın sekstantı", gök ilham perisinin aleti) bunlardan biridir ve kaynaklarda 1687 tarihiyle anılır. Aynı kökenden gelen Kalkan, Vaşak, Küçük Aslan ve Av Köpekleri de kardeş takımyıldızlardır. IAU, Sekstant'ı 1922'de resmî listeye aldı.
Bir ayrım önemlidir: Hevelius'un yitirdiği alet gökbilimsel bir sekstanttı. Denizcilikte kullanılan, çift yansıtmalı yapıdaki modern sekstant ise 1731 dolaylarında John Hadley ve Thomas Godfrey tarafından geliştirildi; Isaac Newton'un yayımlanmamış çalışmalarında da benzer bir fikir bulunur. Alet, bir dairenin yaklaşık altıda biri (60°) olan bir yaydan adını alır; Latince sextans, sextantis "altıda bir" demektir. Denizci, bir gök cismi ile ufuk arasındaki açıyı ölçüp bunu hassas saatle birleştirerek konumunu hesaplar. GPS'e rağmen sekstant yedek alet olarak değerini korur: Buzz Aldrin gibi astronotlar uzay görevlerinde sekstant kullanmış, NASA acil durum için Artemis II'de de sekstant bulundurmuştur.
Başka kültürlerde Sekstant
Sekstant, Yunan mitolojisinden gelmeyen modern bir takımyıldız olduğu için klasik bir efsanesi yoktur. Bölgenin soluk yıldızları, Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında yer almaz; çevresindeki parlak figürler (Aslan, Su Yılanı, Kupa) antik çağdan beri anlatılan hikâyelere bağlanır. Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu sönük yıldız grubuna ait ayrı bir anlatıyı bu maddede doğrulayabildiğimiz bir kaynakta bulamadık; Türk gök geleneğinin bilinen örnekleri için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir.
İlginç bilgiler
- Sekstant, ekliptik üzerinde bulunan Aslan'ın hemen güneyindedir; ama kendisi burçlar kuşağında yer almaz.
- Takımyıldızda hiç Messier nesnesi olmamasına rağmen, COSMOS alanı sayesinde bilim literatüründe en çok anılan bölgelerden biridir.
- Hevelius'un kendi sekstantının yok oluşu, takımyıldız olarak gökyüzüne yazılmasına yol açtı: kayıp bir alet, kalıcı bir gök adına dönüştü.
- Sextans B'deki ilk doğrulanmış nova (AT 2024aawe), 10 Kasım 2024'te ATLAS taramasıyla bulundu.
- Sextans A'nın kareye yakın biçimi, süpernova patlamalarının bir galaksiye biçim verebildiğinin örneği olarak gösterilir.
Kısaca
- Sekstant (Sextans, Sex), gök ekvatoru üzerinde 314 derece karelik, 88 takımyıldız arasında 47. büyüklükte, soluk yıldızlı bir takımyıldızdır; Türkiye'nin her yerinden görülür.
- Adını, Johannes Hevelius'un 26 Eylül 1679 yangınında yitirdiği gökbilimsel sekstanttan alır; IAU 1922'de kısaltmasını (Sex) kabul etti.
- En parlak yıldızı Alfa Sextantis 4,49 kadirdir; Messier nesnesi yoktur. En bilinen nesnesi, merkezinde 1-2 milyar Güneş kütleli kara delik barındıran NGC 3115 (İğ Galaksisi) galaksisidir.
- Sextans A ve Sextans B cüce galaksileri Yerel Grup'un sınırında yer alır; üyelikleri tartışmalıdır.
- İçindeki COSMOS alanı, Hubble'ın en büyük taramasının hedefidir ve evrenin yapısı ile karanlık madde araştırmalarında kullanılır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














