21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kalkan takımyıldızı (Scutum) nedir? UY Scuti, M11 ve M26

Kalkan (Scutum), Kartal'ın güneybatısındaki küçük takımyıldız: M11 ve M26 kümeleri, dev yıldız UY Scuti ve Hevelius'un Sobieski'ye adadığı kalkan burada; Türkiye'den yaz akşamlarında görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Gök ekvatorunun hemen güneyi, Samanyolu şeridi üzerinde; Kartal, Yay ve Yılan'ın kuyruğu arasında
Çap
109 kare derece (88 takımyıldız arasında 84. sıra)
Keşif
Johannes Hevelius, 1684 (Scutum Sobiescianum); IAU 1922

Kalkan (Latince adıyla Scutum, IAU kısaltması Sct), gök ekvatorunun hemen güneyinde yer alan, Samanyolu'nun şeridi üzerindeki küçük bir takımyıldızdır. Adını 17. yüzyılda Johannes Hevelius'un, Polonya Kralı III. Jan Sobieski'nin 1683'teki Viyana zaferini anmak için çizdiği kalkan figüründen alır; mitolojiden değil, tarihten gelen nadir bir gök adıdır. En parlak yıldızı bile ancak 3,8 kadirdir, ama içinde iki Messier kümesi, dev bir kırmızı süperdev ve Samanyolu'nun iç bölgesine açılan zengin bir yıldız alanı bulunur.

Kalkan, Türkiye'nin her yerinden görülür; yaz akşamlarında Kartal takımyıldızının güneybatısında aranır. Bu madde takımyıldızın gökteki yerini, adının hikâyesini, yıldızlarını ve derin gökyüzü cisimlerini anlatıyor.

Genel bakış

Kalkan, gökyüzünde yaklaşık 109 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 84. sıradadır. Sınırları, sağ açıklık bakımından yaklaşık 18 sa 21,6 dk ile 18 sa 59,3 dk arasında, dik açıklık bakımından ise yaklaşık −3,8° ile −15,9° arasında uzanan bir dörtgendir. Komşuları Kartal (Aquila), Yay (Sagittarius) ve Yılan'ın kuyruk bölümüdür (Serpens Cauda). Takımyıldızların genel tarihini ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Dört parlak yıldızı, gökte dar bir baklava biçimi çizer. Kalkan'ın beş yıldızı (α, β, δ, ε ve η Sct) eskiden Kartal takımyıldızının içinde sayılıyordu: John Flamsteed bunları sırasıyla 1, 6, 2, 3 ve 9 Aquilae diye numaralamıştı. IAU, 1922'de Kalkan'ı 88 takımyıldızdan biri olarak kabul etti.

Kalkan takımyıldızının IAU haritası: dört parlak yıldızın baklavası, M11 ve M26 kümeleri ve komşu takımyıldızlar.
IAU ve Sky & Telescope dergisi (Roger Sinnott, Rick Fienberg), CC BY 3.0

Nerede ve ne zaman görülür?

Takımyıldız yaklaşık 74° kuzey enleminin güneyindeki her yerden görülebilir; Türkiye bu bölgenin içindedir ve Kalkan ülkenin her köşesinden izlenir. Gök ekvatorunun yalnızca biraz güneyinde bulunduğu için Türkiye'den ufka yapışık görünmez: Türkiye'nin enlemlerinde (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) güney meridyeninden geçerken ufkun yaklaşık 32° ile 50° üstüne çıkar; yükseklik, gözlem yerine ve takımyıldızın hangi köşesine baktığınıza göre değişir.

Akşam gökyüzünde saat 21.00 dolaylarında en iyi görüldüğü ay Ağustos'tur; genel olarak yaz ve erken sonbahar akşamlarının takımyıldızıdır. Aralık ayı dolaylarında Güneş'le aynı yönde kaldığından o dönemde görülmez; ilkbaharda şafaktan önce doğudan yükselir.

Bulmak için önce yaz göğünün parlak yıldızlarından Altair'i bulun; Altair, Kartal takımyıldızının en parlak yıldızıdır. Kalkan, Altair'in batısında ve biraz güneyinde, Samanyolu'nun parlak şeridinin içinde durur. En parlak yıldızı 3,8 kadir civarında olduğundan, ışık kirliliği olan bir kentten desen seçilemez; karanlık bir gökte önce Samanyolu'nun sıklaşan yıldız bulutunu, sonra baklava biçimini aramak gerekir. Yerini gökyüzünde görmek için gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.

Parlak ve dikkat çeken yıldızları

Kalkan'ın yıldızları sönüktür, ama bazıları astronomi tarihinde ya da yıldız fiziğinde önemli bir yer tutar.

  • Alfa Scuti (α Sct): takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı yaklaşık 3,8 kadir. Yaklaşık 199 ışık yılı uzaktaki yıldız, K3 III tayf türünde turuncu bir devdir (soğuk bir dev); Güneş'in yaklaşık 1,3 katı kütleye, 20 katı yarıçapa ve 186 katı ışımaya sahiptir. Çin gök bilgisindeki Tiān Biàn (Göksel Başlık) takımyıldızından esinlenen "Tianbian" adı, IAU Yıldız Adları Çalışma Grubu tarafından 18 Haziran 2026'da kabul edilmiştir.
  • Beta Scuti (β Sct): 4,22 kadirle ikinci en parlak yıldızdır ve bir çift yıldız sistemidir.
  • Delta Scuti (δ Sct): yaklaşık 200 ışık yılı uzaktaki, 4,6 ile 4,8 kadir arasında değişen bir F tayf türü devdir. Yaklaşık 0,19 günde (4,65 saatte) bir tam bir titreşim yapar. Bu yıldız, aynı biçimde hızlı titreşen "Delta Scuti türü" değişen yıldızların adını vermiştir. Radyal hızının değiştiğini 1900'de William Campbell ve William Wright Lick Gözlemevi'nde saptadı; değişimin yıldızın kendi içinden geldiği, ikili yıldız etkisi olmadığı ise 1935'te anlaşıldı. Yıldız, Güneş'e yaklaşmaktadır: hareketi sürerse yaklaşık 1,2 milyon yıl sonra Güneş'e 10 ışık yılı kadar yaklaşıp Sirius'tan daha parlak görünecektir.
  • R Scuti (R Sct): 1795'te Edward Pigott'ın bulduğu, sarı bir süperdev olan RV Tauri türü değişen yıldızdır. Parlaklığı 4,2 ile 8,6 kadir arasında oynar; yani en parlak döneminde çıplak gözle, sönükken ancak dürbünle görülür. AAVSO arşivinde bu yıldıza ilişkin 110.000'den fazla gözlem bulunur ve gökte M11'in yaklaşık 1° kuzeybatısındadır.

UY Scuti: en büyük yıldız mı?

Kalkan'ın en ünlü yıldızı, çıplak gözle görülmeyen UY Scuti'dir. Yaklaşık 1.800 parsek (5.900 ışık yılı) uzaktaki bu yıldız, M tayf türünde bir kırmızı süperdevdir; parlaklığı yaklaşık 740 günlük düzensiz bir döngüyle 8,29 ile 10,56 kadir arasında değişir. İlk kez 1860'ta Bonn Gözlemevi'nde Bonner Durchmusterung kataloğu için yapılan taramada kaydedildi; ikinci taramada parlaklığının değiştiği görülünce değişen yıldızlara verilen UY Scuti adını aldı; bu ad, onun Kalkan'daki 38. değişen yıldız olduğunu gösterir.

Yıldızın boyutu konusunda dürüst bir not gerekir. 2012'de Çok Büyük Teleskop'un (VLT) AMBER girişimölçeriyle yapılan çalışma yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 1.708 katı bulmuş, bu yüzden uzun süre "bilinen en büyük yıldız" diye anılmıştı. Sonraki Gaia uzaklık ölçümleriyle birlikte yapılan 2023 tarihli bir ölçüm ise yarıçapı yaklaşık 909 Güneş yarıçapı olarak verir; bu değerde bile yıldız Güneş Sistemi'nin merkezine konsa, fotosferi Mars'ın yörüngesinin ötesine, hatta asteroit kuşağına uzanırdı. Yani UY Scuti çok büyük bir yıldızdır; ama "en büyük" unvanı uzaklık belirsizliği yüzünden tartışmalıdır ve VY Canis Majoris gibi başka adaylar da anılır. Yıldızın ileride bir çekirdek çökmesi süpernovasıyla ömrünü tamamlaması beklenir.

Derin gökyüzü cisimleri

Kalkan'ın içinde ve çevresinde Samanyolu'nun düzlemine ait çok sayıda yıldız kümesi vardır. İki tanesi Messier kataloğunda yer alır.

M11: Yaban Ördeği Kümesi

Takımyıldızın en bilinen cismi, yaklaşık 6.200 ışık yılı uzaktaki M11'dir. Yaklaşık 3.000 yıldız içeren, 20 ışık yılı çapında zengin bir açık kümedir; adını William Henry Smyth'in 1844'te, mercekte görünüşünü uçan ördek sürüsüne benzetmesinden alır. Ayrıntıları kendi sayfasında anlattık: Yaban Ördeği Kümesi (M11).

M26: çekirdeğinde boşluk olan küme

M26 (NGC 6694), Charles Messier'nin 1764'te kataloğuna eklediği, yaklaşık 8 kadirlik bir açık kümedir. Yaklaşık 5.160 ışık yılı uzaktaki küme 22 ışık yılı kadar genişliktedir; yaşı yaklaşık 85 milyon yıl olarak hesaplanmıştır. Dürbünle bulmak zordur, 6-8 inçlik bir teleskopta yaklaşık 25 yıldızı seçilir. Kümenin ilginç bir özelliği, çekirdeğinin yakınında yıldız yoğunluğunun düşük olduğu bir kabuk bölgesidir; bunun için önerilen bir toz bulutu açıklaması geçerli bulunmamış, Nottingham Üniversitesi'nden Michael Merrifield 2015'te hâlâ kesin bir açıklama olmadığını belirtmiştir.

M26 açık kümesi: Samanyolu'nun zengin yıldız alanında yaklaşık 85 milyon yaşında bir küme.
Hillary Mathis, Vanessa Harvey, REU programı/NOIRLab/NSF/AURA, CC BY 4.0

NGC 6712 ve IC 1295

Takımyıldızın doğu bölümünde, birbirinden yalnızca 24 yay dakikası uzakta iki cisim daha bulunur. NGC 6712, yaklaşık 26.400 ışık yılı uzaktaki, 8,7 kadirlik bir küresel kümedir; yaşı yaklaşık 10-12 milyar yıl tahmin edilir. Muhtemelen 1749'da Guillaume Le Gentil tarafından görülmüş, John Herschel 1830'larda onu bir küresel küme olarak tanımlamıştır. Kümenin içinde, eşini yavaş yavaş buharlaştıran, hızlı dönen "Kara Dul" türü bir pulsarı (PSR J1853−0842A) bulunur. Yakınındaki IC 1295, 1867'de Truman Safford'un bulduğu, yaklaşık 4.700 ışık yılı uzaktaki sönük bir gezegenimsi bulutsudur; ESO'nun çektiği ayrıntılı bir görüntüsü vardır.

Samanyolu'nun iç bölgesine açılan pencere

Kalkan, Samanyolu'nun iç bölgesine bakan yönde yer aldığı için yıldız bakımından çok zengindir. Yönü, galaksinin sarmal kollarından biri olan Kalkan-Erboğa (Scutum–Centaurus) Kolu'nun, merkezî çubuğun ucuna bağlandığı bölgeye bakar. Bu bölge yıldız oluşumunun ve genç, kütleli kümelerin yoğun olduğu yerdir. 2006'da burada 14 kırmızı süperdev içeren RSGC1 kümesi, 2007'de ise yaklaşık 50.000 genç yıldızı olan ve 26 kırmızı süperdevle bu türün bilinen en büyük topluluğu olan Stephenson 2 (RSGC2) kümesi saptandı; ikincisi yaklaşık 19.000 ışık yılı uzaktadır. Bu kümeler çıplak gözle değil, kızılötesi gözlemlerle görülür.

Gökyüzünde ise bu bolluk, Samanyolu'nun yıldız bulutlarından biri olan Kalkan Yıldız Bulutu olarak görünür; M11 bu bulutun kenarında seçilir. Bu yöndeki cisimlerin çoğu sönük görünür: UY Scuti çok ışıyan bir yıldız olduğu hâlde, uzaklığı ve araya giren toz yüzünden en parlak döneminde bile yalnızca 8,3 kadirdir. UY Scuti'nin güneybatısında, takımyıldızın batı sınırının dışında ise Kartal Bulutsusu yer alır.

Adı ve hikâyesi

Latince scutum "kalkan" demektir ve Türkçedeki ad bunun karşılığıdır. Eski Yunan ve Roma gök anlatılarında Kalkan'a ait bir mit yoktur: Batlamyus'un MS 2. yüzyıldaki 48 takımyıldızı arasında yer almaz. Takımyıldızı, Gdańsk'lı (Danzig) gökbilimci Johannes Hevelius 1684'te tanımladı ve ona Scutum Sobiescianum, yani "Sobieski'nin Kalkanı" adını verdi.

Bu adın arkasındaki olay, 12 Eylül 1683'teki Viyana Muharebesi'dir. Türkiye'de İkinci Viyana Kuşatması diye bilinen olayda, Osmanlı ordusu Kara Mustafa Paşa komutasında Viyana'yı kuşatmıştı; Polonya Kralı III. Jan Sobieski'nin başında bulunduğu Hıristiyan Avrupa kuvvetleri savaşı kazandı. Hevelius bu zaferi göğe yazarak anmak istedi. Hevelius 1687'de öldü; çizimi içeren yıldız atlası Firmamentum Sobiescianum 1690'da yayımlandı. Atlastaki levhada kalkanın içinde bir haç görülür ve levhanın üstünde kral III. Jan'a ithaf yazısı yer alır. Zamanla ad kısaltılarak yalnızca Scutum oldu.

Hevelius'un yıldız atlasında (1690) Sobieski'nin Kalkanı: ortada haçlı kalkan, üstte Kral III. Jan'a ithaf yazısı, çevrede Kartal, Antinous, Yılan ve Yılancı figürleri.
Johannes Hevelius, Prodromus astronomiae (1690); Polonya Ulusal Kütüphanesi (Polona) arşivi; kamu malı

Türk ve Anadolu gök anlatıları konusunda dürüst olmak gerekir: Kalkan'a özgü, kaynaklarda belgelenmiş bir Türk ya da Anadolu halk anlatısı bulamadık; Türkçe ad Latince adın çevirisidir ve uydurma bir hikâye eklemedik. Türk gök bilgisinin ilgili örnekleri için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Çin gök kültüründe ise Kalkan'ın yıldızları, savaş zırhına benzetilerek Tiān Biàn adlı daha büyük bir yıldız kümesinin parçası sayılmıştı; adın "Göksel Başlık" ya da "miğfer" diye çevrildiği görülür.

İlginç bilgiler

  • Kalkan'ın adı mitolojik bir figüre değil, 1683'teki bir savaşın zaferine dayanır.
  • NASA'nın Pioneer 11 uzay aracı bu takımyıldızın yönünde ilerlemektedir; ancak mevcut hızıyla buradaki en yakın yıldızın yakınına ulaşması bir milyon yıldan uzun sürer ve o zamana kadar pilleri çoktan bitmiş olacaktır.
  • Delta Scuti tek bir ritimle değil, birden çok titreşim kipiyle zonklar: yıldızın ışığındaki değişim sekiz ayrı frekansla modellenmiştir.
Kalkan takımyıldızı rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan109 kare derece
Alan sıralaması84. (88 arasında)
IAU kısaltmasıSct
En parlak yıldızAlfa Sct, yaklaşık 3,8 kadir
M11'e uzaklıkyaklaşık 6.200 ışık yılı
M26'ya uzaklıkyaklaşık 5.160 ışık yılı
UY Sct yarıçapıyaklaşık 909 Güneş yarıçapı

Kısaca

  • Kalkan (Scutum, Sct), 88 takımyıldız arasında 84. sıradadır; yaklaşık 109 derece karelik küçük bir alandır.
  • Türkiye'nin her yerinden görülür; yaz ve erken sonbahar akşamlarında, en iyi Ağustos'ta, Altair'in batısında ve güneyinde aranır.
  • En parlak yıldızı turuncu dev Alfa Scuti'dir (yaklaşık 3,8 kadir); Delta Scuti ve R Scuti önemli değişen yıldızlardır, UY Scuti ise en büyük yıldız adaylarından biridir.
  • İçinde Yaban Ördeği Kümesi (M11) ve M26 açık kümeleri, NGC 6712 küresel kümesi ve IC 1295 gezegenimsi bulutsusu bulunur.
  • Adı mitolojiden değil, Hevelius'un 1684'te Kral III. Jan Sobieski'nin Viyana zaferine ithaf ettiği "Sobieski'nin Kalkanı"ndan gelir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar