Vaşak takımyıldızı (Lynx) nedir? Alfa Lyncis, NGC 2419 ve NGC 2683
Vaşak (Lynx), Büyükayı ile Arabacı arasındaki sönük bir takımyıldızdır; NGC 2419, UFO Gökadası NGC 2683 ve NGC 2770'e ev sahipliği yapar, Türkiye'nin her yerinden görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök yarımküresi; Büyükayı, Arabacı, İkizler ve Yengeç arasında, dik açıklık yaklaşık +33° ile +62°
- Çap
- Yaklaşık 545 derece kare (88 takımyıldız arasında 28.)
- Keşif
- Johannes Hevelius tarafından 1687'de tanımlandı
Vaşak (Latince adıyla Lynx, IAU kısaltması Lyn), kuzey gök yarımküresinde Büyükayı ile Arabacı arasındaki geniş ve çok sönük bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) 88 resmî takımyıldızından biridir; en parlak yıldızı bile ancak 3,14 kadir parlaklığındadır. Türkiye'nin her yerinden görülür, ama parlak yıldızı olmadığı için karanlık bir gökte ve haritayla aranması gerekir.

Genel bakış
Vaşak yaklaşık 545 derece karelik bir alan kaplar ve bu büyüklükle 88 takımyıldız arasında 28. sıradadır. Dik açıklığı kabaca +33° ile +62° arasındadır. Komşuları Büyükayı, Zürafa, Arabacı, İkizler, Yengeç, Küçük Aslan ve bir köşesiyle Aslan takımyıldızlarıdır. Takımyıldızların ne olduğunu ve nasıl sınırlandırıldığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Takımyıldız gözle sönük görünür, ama teleskopla bakıldığında çok uzaktaki gökadalara, Samanyolu'nun en uzak küresel kümelerinden birine ve merceklenmiş bir kuasara ev sahipliği yaptığı anlaşılır. Aşağıda bunların hepsini sırayla ele alıyoruz.

Verileri göster
| Alan | 545 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 28. |
| En parlak yıldız | 3,14 kadir |
| Bayer adlı yıldız | 1 |
| Tanımlanma | 1687 |
Adı ve tarihi
Türkçede Vaşak denen takımyıldızın Latince adı Lynx, "vaşak" demektir; Latince tamlama biçimi Lyncis olduğundan yıldızlar "Alfa Lyncis" gibi adlandırılır. Eski Yunan ve Roma yıldız haritalarında bu bölgede bir figür yoktur. Lehçe gökbilimci Johannes Hevelius takımyıldızı 1687'de, Büyükayı ile Arabacı arasında kalan 19 sönük yıldızdan oluşturdu. Bu yıldızların bir kısmı daha önce, artık kullanılmayan Jordanus Fluvius (Ürdün Nehri) takımyıldızına aitti.
Hevelius'un adı seçme gerekçesi bellidir: takımyıldız o kadar sönüktü ki ancak "vaşak gözlü" biri, yani gözü çok keskin olan biri onu seçebilirdi. Hevelius bunu bizzat belirtmiştir. John Flamsteed 1712'de kataloğuna bu takımyıldızı da aldı ve böylece yerleşti.
Nerede ve ne zaman görülür?
Vaşak +90° ile −55° enlemleri arasında görülebilir; yani Türkiye'nin bütün enlemlerinden (yaklaşık 36° ile 42° kuzey) takımyıldızın tamamı ufkun üstüne çıkar. Basit bir geometri hesabıyla: bir yıldızın hiç batmaması için dik açıklığının 90° eksi gözlem enleminden büyük olması gerekir. Bu yüzden Türkiye'nin kuzeyinde takımyıldızın kuzey kısmı hiç batmaz, güneyinde ise yalnızca en kuzeydeki yıldızları sürekli ufkun üstündedir. En parlak yıldız Alfa Lyncis (dik açıklık yaklaşık +34°), Türkiye enlemlerinde meridyenden geçerken başucuna çok yakın yükselir.
En iyi gözlem dönemi kış sonu ve ilkbahar başıdır: takımyıldız Şubat ayında akşam saat 21'de gökyüzünün yüksek bölgesinde olur, 20 Ocak civarında ise gece yarısı meridyenden geçer.
Vaşak'ı bulmak için önce Büyükayı'nın Çömçelek'ini ve Arabacı'nın parlak yıldızı Capella'yı bulun; ikisinin arasındaki, İkizler ve Yengeç'in kuzeyinde kalan sönük bölge Vaşak'tır. En parlak yıldızları kabaca bir zikzak çizer; bu desen şehir ışığında kaybolduğu için dürbün ve karanlık gök gerekir. Gökyüzündeki konumunu önceden görmek isterseniz gökyüzü haritası sayfasından yararlanabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
| Yıldız | Parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Lyncis | 3,14 | Yaklaşık 200-220 | Turuncu dev (K7 III) |
| 10 Ursae Majoris | 3,97 | 52,4 | İkili sistem (F4 V + G5 V) |
| 38 Lyncis | 3,8 | - | İkili sistem (mavi-beyaz bileşenler) |
| 31 Lyncis (Alsciaukat) | 4,25 | Yaklaşık 380 | Dev yıldız |
| Y Lyncis | 6,2-8,9 | - | Yarı düzenli değişen kırmızı üstdev |
Kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak anlamına gelir; ölçeğin ne olduğunu görünür parlaklık sayfasında bulabilirsiniz.
Alfa Lyncis, takımyıldızın en parlak yıldızı ve Bayer adı taşıyan tek yıldızıdır (Flamsteed adı 40 Lyncis). Bir kırmızı dev olduğundan rengi turuncuya çalar. Yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 55-58 katı, ışıması yaklaşık 620-670 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.880 K olarak ölçülmüştür; ölçümler kaynağa göre biraz değişir. Parlaklığı çok küçük bir aralıkta, 3,12 ile 3,17 kadir arasında oynadığı için değişen yıldız olduğundan şüphelenilir.
10 Ursae Majoris ilginç bir istisnadır: adı Büyükayı'yı andırır, çünkü eskiden o takımyıldızdaydı; bugünkü sınırlara göre ise Vaşak'ın içindedir. Güneş'e 52,4 ışık yılı uzaklıktaki bu yıldız, 21,78 yılda dolanan iki yıldızdan oluşur. 38 Lyncis küçük teleskoplarla ayrışabilen bir çifttir. 31 Lyncis (Alsciaukat adıyla da anılır) yaklaşık 380 ışık yılda bir devdir. 12 Lyncis üçlü, 15 Lyncis ise 262 yılda dolanan yakın bir çifttir. Y Lyncis ise 110 gün ve 1.400 gün dolayında iki döngüyle parlaklığı değişen bir kırmızı üstdevdir; amatör gözlemcilerin ilgisini çeker.
Derin gökyüzü cisimleri
NGC 2419: "Gökadalararası Gezgin"
William Herschel'in 31 Aralık 1788'de bulduğu bu küresel küme, Samanyolu'nun bilinen en uzak kümelerinden biridir: Güneş'ten yaklaşık 275.000, gökada merkezinden yaklaşık 300.000 ışık yılı uzaktadır. Görünür parlaklığı yaklaşık 10 kadirdir; ama bu uzaklıkta olması için gerçekte çok parlak ve kütleli, Güneş'in yaklaşık 900.000 katı kütlededir. Yaşı yaklaşık 12,3 milyar yıl olarak tahmin edilir. Adı, bir dönem Samanyolu'na bağlı olmadığı sanıldığı için "Intergalactic Wanderer" (gökadalararası gezgin) olmuştur; bugün Samanyolu'na kütleçekimle bağlı olduğu, ama bir turunu yaklaşık üç milyar yılda tamamladığı biliniyor. Kümede helyum oranları farklı iki yıldız topluluğu bulunması da küresel kümelerin oluşum modellerini zorlayan bir bulgudur.
NGC 2683: UFO Gökadası
Herschel'in 5 Şubat 1788'de bulduğu NGC 2683, neredeyse tam yandan göründüğü için uzay gemisine benzeyen bir sarmal gökadadır; Hubble Uzay Teleskobu'nun görüntüsü bu sayfanın kapağındadır. ESA'nın verdiği uzaklık yaklaşık 35 milyon ışık yılıdır. "UFO Gökadası" lakabını Astronaut Memorial Planetarium ve Gözlemevi'ndeki gökbilimciler takmıştır. ESA/Hubble, takımyıldızın sönüklüğüne değinerek onu seçebilmek için "kedi gözü" gerektiğini, ama bulunca bu gibi hazinelerle karşılaşıldığını yazar.
NGC 2770: süpernova fabrikası
Yaklaşık 77-88 milyon ışık yılı uzaktaki sarmal gökada NGC 2770'de 20 yıl içinde dört süpernova patladı: SN 1999eh (12 Ekim 1999), SN 2007uy (31 Aralık 2007), SN 2008D (9 Ocak 2008) ve SN 2015bh (7 Şubat 2015; süpernova mı, parlak mavi değişen yıldız patlaması mı olduğu belirsizdir). Bilimin en çok ilgilendiği SN 2008D'dir: NASA'nın Swift uydusu onu ilk kez optik ışıkta değil, patlamanın erken evresinde yayılan X ışınlarıyla yakaladı. Böylece süpernovanın en başlangıç anı gözlenebildi. Araştırmacılar bu yüksek hızı, gökadanın yakın zamanda bir eşle etkileşmesi sonucu yıldız oluşumunun hızlanmasına bağlar.
Diğer gökadalar ve uzak cisimler
NGC 2537, "Ayı Pençesi Gökadası" (Bear's Paw) adıyla bilinen, 17-30 milyon ışık yılı uzaklıktaki mavi bir cüce gökadadır. UGC 4904 gökadasında 20 Ekim 2004'te Kōichi Itagaki bir "süpernova taklitçisi" patlaması kaydetti; aynı yıldız 11 Ekim 2006'da SN 2006jc olarak asıl patlamasını yaptı. NGC 2841 grubunun üç üyesi (NGC 2500, NGC 2541, NGC 2552) de Vaşak sınırları içindedir. Bunlar yaklaşık 40 milyon ışık yılı uzaktadır.
Daha uzağa gidince Vaşak'ın en egzotik nesneleri başlar. APM 08279+5255 1998'de keşfedilen, kırmızıya kayması 3,911 olan bir kuasardır; kütleçekimsel merceklenme ışığını büyütmüş ve çoklu görüntü oluşturmuştur; merkezindeki süper kütleli kara deliğin kütlesinin yaklaşık 23 milyar Güneş kütlesi olduğu tahmin edilir. Vaşak Üstkümesi, 1999'da keşfedildiğinde bilinen en uzak üstkümeydi (kırmızıya kayma 1,26-1,27); RX J0849+4452 ve RX J0848+4453 kümelerinden oluşur. Vaşak Yayı ise yaklaşık 12 milyar ışık yılı uzaktaki, yüzey sıcaklığı 80.000-100.000 K olan genç, sıcak yıldızlarla dolu bir bölgedir; ancak kütleçekimsel merceklenmeyle büyütüldüğü için görülebilir.
Ötegezegenler
Vaşak'ta altı yıldız sisteminde doğrulanmış ötegezegen vardır: 6 Lyncis, HD 75898, XO-2 (çift yıldızın bileşenlerinde toplam üç gezegen), XO-4, XO-5 ve WASP-13. 6 Lyncis'in gezegeni Doppler yöntemiyle bulunmuştur; kütlesi en az Jüpiter'in 2,4 katıdır ve yörünge süresi 899 gündür. XO-4, XO-5 ve WASP-13'ün "sıcak Jüpiter"leri yaklaşık 4,1 ile 4,35 günde yıldızlarını dolanır. Bu cisimlerin çoğu, yıldızlarının önünden geçtiği için bulunmuştur; yöntemi ayrıntılı olarak geçiş yöntemi sayfasında bulabilirsiniz.
Meteor yağmurları
Vaşak'ta iki küçük yağmur vardır. Eylül Lyncid'leri 6 Eylül dolayında etkindir; Çinli gözlemcilerin 1037 ve 1063'te, Koreli gökbilimcilerin 1560'ta bu yağmuru öne çıkan bir olay olarak kaydettiği bildirilir. Alfa Lyncid'leri ise 1971'de Malcolm Currie tarafından bulunmuş ve 10 Aralık ile 3 Ocak arasında görülmüştür. İkisi de zayıf yağmurlardır.
Mitolojisi ve başka kültürlerde Vaşak
Vaşak'ın klasik bir mitolojisi yoktur; takımyıldızı 17. yüzyılda bir gökbilimci tanımlamıştır. Yine de adı eski bir inanca dayanır: antik çağda vaşağın olağanüstü keskin gözleri olduğuna inanılırdı. Yunan mitolojisinde Argonaut'ların gözcüsü Lynkeus'un (Latince Lynceus) adı da "vaşak gibi" anlamına gelir; efsaneye göre duvarların ve toprağın altını bile görebiliyordu. Hevelius'un "ancak vaşak gözlü biri seçebilir" sözü bu geleneği hatırlatır, ama takımyıldızın doğrudan bu efsaneyle ilişkili olduğunu söyleyen bir kayıt yoktur.
Türk ve Anadolu gök anlatılarında bu sönük bölgeye bağlı ayrı bir öykü ise doğruladığımız kaynaklarda yoktur; Türk gökyüzü geleneğini Türklerde gökyüzü maddesinde bulabilirsiniz. Bu bölgenin iki önemli cismini, NGC 2419 ve NGC 2683'ü, William Herschel 1788'de keşfetmiştir.

İlginç bilgiler
- Vaşak, adını gökyüzündeki sönüklüğünden alan nadir takımyıldızlardandır: Hevelius onu ancak keskin gözlü birinin görebileceğini yazmıştır.
- Takımyıldızdaki NGC 2770'de 20 yıl içinde dört süpernova gözlenmiştir; SN 2008D, patlamanın başlangıcında X ışınıyla yakalanan ilk süpernovadır.
- NGC 2419, Samanyolu'nun en uzak küresel kümelerindendir; adı "Gökadalararası Gezgin" olsa da gökadamıza bağlıdır.
- Vaşak Yayı, kütleçekimsel merceklenme sayesinde 12 milyar ışık yılı öteden görülebilen genç yıldızlarla doludur.
Kısaca
- Vaşak (Lynx), Hevelius'un 1687'de tanımladığı, Büyükayı ile Arabacı arasındaki sönük bir takımyıldızdır; alanı yaklaşık 545 derece karedir ve 88 takımyıldız arasında 28.'dir.
- Türkiye'nin her yerinden görülür; en iyi kış sonu ve ilkbahar başı akşamlarında, karanlık bir gökte aranır.
- En parlak yıldızı turuncu dev Alfa Lyncis'tir (3,14 kadir); takımyıldızda Bayer adlı başka yıldız yoktur.
- NGC 2419 (uzak küresel küme), NGC 2683 (UFO Gökadası), NGC 2770 (süpernova fabrikası) ve APM 08279+5255 kuasarı en bilinen derin gökyüzü cisimleridir.
- Altı yıldız sisteminde ötegezegen bulunmuştur; takımyıldızın klasik bir mitolojisi yoktur, adı vaşağın keskin görüşü inancına dayanır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















