21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kupa takımyıldızı (Crater) nedir? Alkes, NGC 3981 ve Crater 2

Kupa (Crater), Su Yılanı'nın sırtındaki kadehi simgeleyen sönük bir güney takımyıldızı: Alkes, NGC 3981, Crater 2 ve Apollon'un cezası; Türkiye'den en iyi Nisan akşamlarında görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Güney gökyüzünde; Aslan, Başak, Karga, Su Yılanı ve Sekstant arasında
Çap
282 derece kare (88 takımyıldız arasında 53.)
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930

Kupa (Latince adıyla Crater, IAU kısaltması Crt), güney yarımkürenin gökyüzünde Aslan, Başak, Karga, Su Yılanı ve Sekstant takımyıldızlarıyla çevrili küçük bir takımyıldızdır. Adını, antik Yunan'da şarabı suyla karıştırmak için kullanılan geniş ağızlı kaba verilen krater sözcüğünden alır; gökyüzünde Su Yılanı'nın sırtında duran bir kadehi simgeler. Türkiye'nin her yerinden görülür, ancak içinde üçüncü kadirden parlak yıldız bulunmadığı ve güneyde alçakta kaldığı için karanlık bir gökyüzü ister.

Küçük ve sönük olması Kupa'yı sıkıcı yapmaz: içinde Samanyolu'nun en büyük uydu gökadalarından biri (Crater 2), 6 milyar ışık yılı uzaklıkta bir kuasar, ev sahipliği ettiği gezegenlerle ünlenmiş yıldızlar ve Yunan mitolojisinin Apollon'a bağlanan cezası vardır. Bu madde, adı Crater olan takımyıldızı anlatır; Ay ve Mars'taki "krater" yapılarıyla karıştırılmamalıdır.

Türkçe ve Latince ad, boyut ve sınırlar

Takımyıldızın Latince adı Crater, tamlayan (genitif) hali Crateris'tir; yıldızlar bu yüzden "Delta Crateris", "Alfa Crateris" gibi anılır. Türkçedeki adı Kupa'dır; Türkçe takımyıldız adları listelerinde "Fincan, kupa" sembolizmiyle verilir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) üç harfli kısaltmayı (Crt) 1922'de kabul etmiş, bugünkü sınırları 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte altı kenarlı bir çokgen olarak çizmiştir.

Kupa, yaklaşık 282 derece karelik alanıyla gökyüzünün yüzde 0,685'ini kaplar ve 88 takımyıldız arasında 53. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 10 sa 51 dk ile 11 sa 56 dk, dik açıklığı yaklaşık −6,66° ile −25,20° arasındadır (bu iki koordinat için bkz. sağ açıklık ve dik açıklık). Kuzeyinde Aslan ve Başak, doğusunda Karga, güneyinde ve batısında Su Yılanı, kuzeybatısında Sekstant bulunur. Takımyıldızların genel tarihi için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz.

Kupa takımyıldızının IAU haritası: çizgilerle birleştirilmiş yıldız deseni ve takımyıldız sınırları.
IAU ve Sky & Telescope (Roger Sinnott, Rick Fienberg), CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Kupa takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan282 derece kare
Büyüklük sırası88 içinde 53.
En parlak yıldızDelta Crateris (3,56)
Messier cismi0
Görüldüğü enlemler+65° ile −90° arası

Türkiye'den görülür mü, hangi ay akşam gökyüzünde?

Kupa güney gökyüzündedir; takımyıldızın tamamı +65° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilerden görülür. Türkiye 36°-42° kuzey enlemleri arasında olduğundan takımyıldız ülkenin her yerinde ufkun üzerine çıkar.

Bir yıldızın güneyden geçerken (meridyen geçişi) ufuktan yüksekliği yaklaşık "90° − enlem + dik açıklık" kadardır. Bu hesapla, dik açıklığı yaklaşık −18,3° olan Alfa Crateris güneyden geçerken İstanbul'da yaklaşık 31°, Ankara'da yaklaşık 32°, Antalya'da yaklaşık 35° yükselir; yani ufuktan üç yumruk kadar yukarıdadır. Takımyıldızın güney ucu (−25,2°) ise İstanbul'da yaklaşık 24°, Ankara'da yaklaşık 25°, Antalya'da yaklaşık 28° yüksekliğe çıkar. Bu rakamlar bizim hesabımızdır; güney ufku tepe ya da binayla kapalıysa ve şehir ışığı varsa Kupa'nın soluk yıldızları kolayca kaybolur.Gözlem yeri için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklarda takımyıldızın en iyi Nisan ayında, saat 21.00'de görüldüğü belirtilir. Bu nedenle Kupa bir bahar takımyıldızı sayılır: Mart sonundan Mayıs'a kadar akşam saatlerinde güney-güneydoğu göğünde izlenir. Yıldızlar her gece yaklaşık dört dakika erken doğduğu için Haziran-Temmuz akşamlarında batıya kayar. Ağustos sonu ile Eylül ortası arasında Güneş'in yakınında bulunduğu için görülmez. Bugünlerde (Kasım) ise gün doğmadan önce doğu-güneydoğu ufkunda yükselmeye başlar. Bu gecenin gökyüzünü kendi saatiniz ve yeriniz için görmek için gökyüzü haritası sayfasını kullanabilirsiniz.

Kupa nasıl bulunur?

Kupa'yı doğrudan bulmak zordur, çünkü parlak bir yıldızı yoktur. En kolay yol komşularından geçer. Önce bahar akşamlarında güney göğünde Karga'nın çarpık dörtgenini bulun; Kupa bu dörtgenin hemen batısında (gökyüzüne güneye bakarak bakıldığında sağında) yer alır. Kuzeyinde Aslan'ın arka gövdesi, doğu tarafında Başak bulunur. Gökyüzünün en uzun takımyıldızı olan Su Yılanı'nın gövdesi Kupa'nın altından geçer; kadeh bu yılanın sırtına oturmuş biçimde çizilir.

Takımyıldızın en parlak üç yıldızı olan Delta, Alfa ve Gamma Crateris, Su Yılanı'ndaki daha parlak Nü Hydrae'nin yakınında küçük bir üçgen oluşturur.

Parlak yıldızları

Kupa sınırları içinde 6,5 kadire kadar yaklaşık 33 yıldız bulunur; hiçbiri 3,0 kadirden parlak değildir. Parlaklıklar kadir cinsindendir; küçük sayı daha parlak demektir. Değerler yayımlanmış ölçümlere dayanır.

YıldızAdKadirUzaklık (ışık yılı)Türü
Delta Crateris—3,56yaklaşık 192Turuncu dev (K0 III)
Alfa CraterisAlkes4,07yaklaşık 160Turuncu dev (K1 III)
Beta Crateris—4,5yaklaşık 296Beyaz dev (A1 III) + beyaz cüce
Zeta Crateris—4,95yaklaşık 326Çift sistem; ana bileşen G8 III dev

Delta Crateris takımyıldızın en parlak yıldızıdır. Yaşlanmış bir turuncu devdir: Güneş'ten yaklaşık 1,5 kat kütleli, yaklaşık 20 kat geniş ve yaklaşık 170 kat ışıklıdır; çekirdeğinde helyum kaynaştırır. Uzaklığı için kaynaklarda 163 ile 192 ışık yılı arasında değişen değerler görülür; daha yeni parallaks ölçümü 192 ışık yılına işaret eder.

Alfa Crateris (Alkes) kadehin tabanını gösterir. Adı Arapça "kupa" anlamına gelen el-ke's sözcüğündendir; IAU yıldız adları çalışma grubu bu adı 12 Eylül 2016'da onaylamıştır. Kütlesi yaklaşık 1,8 Güneş, ışıklılığı yaklaşık 66 Güneş'tir.

Beta Crateris görünür tek bir yıldız gibidir, ama gerçekte bir beyaz dev ile bir beyaz cüceden oluşan ikili sistemdir. Cüce, Hubble Uzay Teleskobu'yla bile ayrı bir cisim olarak seçilemeyecek kadar sönük ve ana yıldıza yakındır.

Gamma Crateris küçük amatör teleskoplarda ayrılabilen bir çift yıldızdır: beyaz bir ana yıldız (A7 V) ve yaklaşık 9,6 kadirlik, büyük olasılıkla turuncu cüce bir eşten oluşur. İkili, birbiri çevresinde dönmesi için en az 1150 yıl harcar. Epsilon Crateris ise çıplak gözle görülen en büyük yıldızdır: yaklaşık 45 Güneş yarıçapında bir K5 devidir ve Güneş'in yaklaşık 391 katı ışıldar. Epsilon ile Zeta, kadehin kenarını belirler.

Değişen yıldızlar da gözlemcilere iş çıkarır. R Crateris, 160 günlük bir döngüyle yaklaşık 9,8 ile 11,2 kadir arasında parlaklığını değiştirir. TT Crateris ise bir beyaz cüce ile turuncu cücenin her 6 saat 26 dakikada bir birbirini dolandığı kataklizmik değişen sistemdir; sakin hâlde 15,9 kadir, patlama sırasında 12,7 kadire kadar parlar.

Derin gökyüzü cisimleri

Kupa'da Messier kataloğundan tek bir cisim yoktur. Yine de gökada meraklıları için ilginç hedefler barındırır.

NGC 3981, William Herschel'in 7 Şubat 1785'te keşfettiği büyük bir sarmal gökadadır. Parlaklığı yaklaşık 11,75 kadirdir; yani göz için değil, teleskop ve kamera için bir hedeftir. Uzaklığı yönteme göre değişir: kırmızıya kaymadan hesaplanan 14 ölçümün ortalaması yaklaşık 67 milyon ışık yılı verirken, kırmızıya kaymaya dayalı Hubble uzaklığı yaklaşık 100 milyon ışık yılıdır. ESO'nun Çok Büyük Teleskop'taki FORS2 aygıtıyla çektiği görüntüsü, bozulmuş iki geniş sarmal kolunu ayrıntılı gösterir (bkz. sarmal galaksi). Gökada, NGC 4038 grubunun bir üyesidir; bu grup NGC 3672 ve NGC 3887 ile birlikte "Kupa Bulutu" olarak anılan, Başak Üstkümesi içindeki yaklaşık 45 gökadalık topluluğun parçasıdır.

Kupa takımyıldızındaki sarmal gökada NGC 3981, ESO'nun Çok Büyük Teleskop'undaki FORS2 aygıtıyla.
ESO, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Beta Crateris'in yaklaşık 2° batısında, kenardan görünen bir sarmal olan NGC 3511 (11 kadir) ile yalnızca 11 yay dakikası ötesindeki çubuklu sarmal NGC 3513 bir arada izlenebilir.

Crater 2 ise başka bir uç örneğidir: Samanyolu'nun yaklaşık 380 bin ışık yılı ötesindeki cüce uydu gökadasıdır ve 2016'da VST ATLAS gökyüzü taramasının verilerinde bulunmuştur. Yarı ışık yarıçapı yaklaşık 1100 parsek olduğundan Samanyolu'nun dördüncü büyük uydusudur; gökyüzündeki görünür boyutu Ay'ın yaklaşık iki katıdır. Buna karşın yüzey parlaklığı o kadar düşüktür ki yıllarca fark edilmemiştir. Yıldızlarının hız dağılımı çok düşük çıkmıştır; araştırmacılar bunu karanlık madde yoğunluğu düşük bir haleyle ya da Samanyolu ve Büyük Macellan Bulutu'nun gelgit etkileriyle açıklamaya çalışır, bu konu hâlâ tartışmalıdır. Değiştirilmiş Newton dinamiği (MOND) kuramının savunucuları ise bu düşük hız dağılımının önceden öngörüldüğünü belirtir.

RX J1131−1231, yaklaşık 6 milyar ışık yılı uzaktaki bir kuasardır. Önüne denk gelen dev bir eliptik gökada, ışığını kütleçekimsel mercek gibi dörde bölüp büyütür. 2014'te Chandra ve XMM-Newton verileriyle yapılan çalışma (Rubens Reis'in yönettiği ekip), merkezdeki kara deliğin dönüş hızının doğrudan ölçüldüğü ilk durum oldu; sonuç, kara deliğin çok hızlı döndüğünü gösterdi. Ayrıca bu bölgede, 11 Aralık 2001'de yakalanan GRB 011211 gamma ışını patlaması da bulunur; 270 saniye sürmesiyle BeppoSAX uydusunun o zamana kadar saptadığı en uzun patlamaydı.

Gezegen barındıran yıldızlar

Kupa'da en az yedi yıldız sisteminde gezegen bulunmuştur. Bunların en dikkat çekeni LP 791-18'dir: yaklaşık 87 ışık yılı uzaktaki küçük bir kırmızı cüce yıldız, bilinen en küçük gezegen sahibi yıldızlardan biridir. TESS 2019'da iki gezegenini (b: süper-Dünya, c: alt-Neptün) duyurdu; Spitzer verilerinde 2023'te Dünya kütlesinde üçüncü gezegen (d) saptandı. Bu gezegenin, c ile etkileşimin yarattığı gelgit ısınmasıyla Jüpiter'in uydusu Io gibi volkanik olabileceği öne sürülmüştür. 2025'te James Webb Uzay Teleskobu, c gezegeninin atmosferinin sis ve metan bakımından zengin olduğunu gösterdi (bkz. ötegezegenler).

Güneş benzeri WASP-34 (428 ışık yılı), 2011'de keşfedilen yaklaşık 4,3 günde dönen bir sıcak Jüpiter'e sahiptir. IAU'nun 2019'daki NameExoWorlds yarışmasında Filipinli okul çocuklarının seçimiyle yıldızın adı Amansinaya, gezegenin adı Haik oldu. HD 98219 ise Honduras'ın seçtiği Maya mitolojisi adıyla Hunahpú, gezegeni Ixbalanqué diye anılır.

Mitolojisi ve başka kültürlerde Kupa

Kupa, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda listelediği 48 takımyıldızdan biridir (bkz. Batlamyus). Yunan mitolojisindeki en bilinen anlatıma göre Apollon, bir kargayı (Corvus) kaynaktan su getirmesi için gönderir. Karga yolda incir ağacını görür ve meyvelerin olgunlaşmasını bekler; geç kalınca bir su yılanını (Hydra) yakalayıp suyu onun içtiğini ileri sürerek kupayla birlikte Apollon'a döner. Apollon yalanı anlar, öfkeyle karga, kupa ve yılanı göğe fırlatır. Üç takımyıldız, kargayı kupadan su içemeyecek biçimde dizilmiştir; hikâye tanrılara karşı işlenen suça karşı bir uyarı olarak okunur.

Yazar Phylarchus'a bağlanan farklı bir anlatıma göre Truva yakınlarındaki Eleusa kenti veba ile kırılır; kâhin her yıl bir genç kızın kurban edilmesini ister. Kral Demophon kurayla seçim yapacağını söyler ama kendi kızlarını kuraya sokmaz. Soylu Mastusius buna karşı çıkar ve kralı kızını feda etmeye zorlar; sonra kralın kızlarını öldürüp kanlarını şarapla karıştırarak krala içirir. Gerçeği öğrenen kral, Mastusius'u ve kupayı denize attırır; gökteki Kupa bu kadehi simgeler.

Daha eski izler Babil'e uzanır. En az MÖ 1100'den kalma Babil yıldız kataloglarında Kupa'nın yıldızları büyük olasılıkla Karga'yla birlikte "Babil Kuzgunu" (MULUGAMUSHEN) içinde sayılmıştır. İngiliz bilim insanı John H. Rogers, Su Yılanı'nın MUL.APIN'deki yeraltı tanrısı Ningishzida'yı temsil ettiğini, Karga ve Kupa'nın da onunla birlikte ölüm simgeleri ve yeraltı dünyasının kapısı olduğunu önermiştir. Karga ve Kupa, Mithra dininin imgelerinde de yer alır. Çin gökyüzünde Kupa'nın yıldızları, Su Yılanı'ndan bazı yıldızlarla birlikte "Güney'in Kızıl Kuşu"nun kanatlarını (Yì) oluşturur; Yì aynı zamanda 27. ay konağıdır. Fransız Polinezyası'ndaki Toplum Adaları'nda ise takımyıldız "Moana-'ohu-noa-'ei-ha'a-moe-hara" ("suçun kaybolduğu girdaplı okyanus") adıyla bilinir.

Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Kupa'ya özgü, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir halk anlatısı bulunmuyor; Türkçedeki "Kupa" adı Latince Crater'in karşılığı olarak yerleşmiştir.

İlginç bilgiler

  • John Flamsteed, Kupa'nın ve altındaki Su Yılanı parçasının yıldızlarına birlikte numara verip bu bölgeyi "Hydra et Crater" diye adlandırdı; bu numaraların çoğu Su Yılanı'ndaki yıldızlara düşer.
  • Kupa'nın tek meteor yağmuru Eta Craterid'lerdir: zayıf bir yağmurdur, 11-22 Ocak arasında etkindir ve 16-17 Ocak civarında tepe yapar.

Kısaca

  • Kupa (Crater), Su Yılanı'nın sırtında duran bir kadehi simgeleyen, 88 takımyıldız arasında 53. sıradaki küçük bir güney takımyıldızıdır.
  • Türkiye'nin her yerinden görülür ama güneyde alçak ve sönüktür; en iyi Nisan akşamlarında, karanlık bir gökte bakılmalıdır.
  • En parlak yıldızları Delta Crateris (3,56 kadir) ve Alkes'tir; Messier cismi yoktur ama NGC 3981, Crater 2 ve RX J1131−1231 gibi ilginç gök cisimleri barındırır.
  • LP 791-18, WASP-34 ve HD 98219 gibi gezegen sahibi yıldızlar buradadır.
  • Mitolojide Apollon'un karga, kupa ve su yılanını göğe fırlattığı hikâyeyle anılır; Türk halk anlatısına dair doğrulanmış bir kayıt bulunamamıştır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar