Regulus nedir? Aslan'ın kalbindeki hızlı dönen basık yıldız
Regulus, Aslan takımyıldızının en parlak yıldızı: 79 ışık yılı uzakta, dört yıldızlı, 15,9 saatte dönen basık bir mavi-beyaz yıldız; Ay ve Venüs örtmeleriyle de ünlüdür.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Aslan takımyıldızı (Alfa Leonis); ekliptiğe 0,465° uzaklıkta
- Çap
- Ekvator yarıçapı ≈ 4,21, kutup yarıçapı ≈ 3,22 Güneş yarıçapı
- Kütle
- ≈ 4,15 Güneş kütlesi
- Uzaklık
- ≈ 79,3 ışık yılı
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinir; IAU adı Regulus 2016'da onaylandı
Regulus nedir? Regulus (Alfa Aslan, Latince Alpha Leonis), Aslan takımyıldızının en parlak yıldızı mavi-beyaz bir yıldızdır; yaklaşık 79 ışık yılı uzaktadır. Tek bir yıldız değil dört yıldızlı bir sistemdir ve ana yıldızı saatte değil, yaklaşık 16 saatte bir kendi çevresinde dönecek kadar hızlı döndüğü için belirgin biçimde basıktır. Ekliptiğe yalnızca yarım derece kadar yakın durduğundan Ay tarafından sık sık örtülür.
Eski Arapça adıyla Kalbülesed (Kalb-ül-esed), yani "aslanın kalbi", Türkçede de "Aslan'ın Kalbi" diye anılır. Bu sayfada yıldızın adının hikâyesini, fiziksel özelliklerini, sistemindeki eşleri, Ay ve gezegen örtmelerini ve Türkiye'den nasıl bulunacağını anlatıyoruz. Yıldızın bulunduğu takımyıldızın tamamı için Aslan takımyıldızı sayfamıza bakabilirsiniz.
Adı ve kökeni
"Regulus" Latince bir sözcüktür ve "prens" ya da "küçük kral" anlamına gelir. Yıldızın Yunanca adı Basiliskos, yani yine "küçük kral"dır. Ortaçağ Latincesinde yıldız, Arapça adının çevirisiyle Cor Leonis ("Aslan'ın Kalbi") diye geçer. Arapça Qalb al-Asad da aynı anlama gelir; Türkçede kullanılan Kalbülesed bu Arapça adın Türkçeleşmiş biçimidir. Türkçe kaynaklarda yıldız çoğunlukla Latince adıyla, bazen de "Alfa Aslan" ve "Aslan'ın Kalbi" adlarıyla anılır; Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) de "Regulus" adını Temmuz 2016'da resmî yıldız adları listesine almıştır.
Yıldızın "kral" kimliği yalnızca Latince ve Yunancaya özgü değildir. Babil'in MUL.APIN adlı yıldız metinlerinde Regulus "Aslan'ın göğsündeki yıldız" olarak geçer; Babilliler ona ayrıca "Kral" anlamına gelen Sharru adını vermiştir. Eski İran'da dört "kraliyet yıldızı"ndan biri sayılmış, Miyan ("merkez") diye anılmıştır. Hint astronomisinde Magha adlı ay konağının (nakshatra) yıldızıdır; Çin'de ise "Xuanyuan'ın on dördüncü yıldızı" olarak bilinir. Ortaçağ astrolojisinde on beş "Behenian yıldız"ından biri sayılmıştır. Antik çağdan kalma bu pek çok adın ortak yanı, yıldızın hep kral, güç ve merkez imgeleriyle birlikte anılmasıdır; bu imge, gökyüzündeki konumundan, yani aslanın göğsünde durmasından gelir.
Aslan'ın mitolojisi, yani Herakles'in Nemea Aslanı'nı yenmesi ve burçlarla ilişkisi Aslan takımyıldızı ve Burçlar nereden geliyor? sayfalarında anlatılıyor; burada yalnız yıldızın kendisine odaklanıyoruz.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
Regulus, Aslan'ın "Orak" denen yıldız dizisinin, ters çevrilmiş bir soru işaretine benzeyen şeklin en altındaki parlak noktasıdır. Orak aslanın başını ve yelesini çizer; Regulus ise bu şeklin sapı, yani aslanın göğsüdür. Orak, ilkbahar akşamlarında güney yönünde kolayca seçilir. Yıldızın koordinatı yaklaşık +12° deklinasyondur (+11° 58′); bu da onu gök ekvatorunun biraz kuzeyine yerleştirir. Türkiye'nin enlemlerinde (36-42° kuzey) yıldız meridyendeyken ufkun yaklaşık 60 ila 66 derece üzerine çıkar; yani gökyüzünün güneyinde, alçak değil, rahat bir yükseklikte görülür.

Mevsimsel görünürlüğü şöyle özetlenebilir: Regulus şubat sonunda bütün gece boyunca gökyüzünde kalır; en iyi akşam görünümü geç kış ve ilkbahardadır. Yaz aylarında akşamları batıya yaklaşır. Güneş 22-23 Ağustos dolaylarında yıldızın yakınından geçtiği için Regulus yaklaşık bir ay boyunca, Güneş'in her iki yanında da gözlenemez. Yıldız eylül ayının ilk haftasının sonunda ya da ikinci haftasında Güneş doğmadan önce doğuda yeniden belirir; buna "heliyak doğuş" denir. Eski toplumlar yılın dönümlerini bu tür ilk görünüşlerle izlerdi. Türkiye'nin karanlık gözlem noktaları için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz; ama Regulus parlaklığı sayesinde şehir göğünde bile rahatça görülür.
Yıldızı tanımlamanın bir başka yolu, aynı bölgedeki diğer parlak yıldızlarla karşılaştırmaktır. Regulus'un görünür kadiri yaklaşık 1,35'tir; kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak anlamına gelir. Bu parlaklık sayesinde Orak'ın öteki yıldızlarının hepsinden belirgin biçimde öne çıkar ve gökyüzünde ilk bakışta seçilir.
Fiziksel özellikleri

Verileri göster
| Uzaklık | 79,3 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür kadir | 1,35 |
| Kütle | 4,15 Güneş |
| Parlaklık | 341 Güneş |
| Dönme süresi | 15,9 saat |
Regulus'un en parlak bileşeni olan Regulus A, B8 tayf türünde mavi-beyaz bir yıldızdır (tayf sınıfları için Tayf türü sözlük sayfasına bakın). Kütlesi Güneş'in yaklaşık 4,15 katı, parlaklığı yaklaşık 341 katıdır. Bu kadar parlak olmasına rağmen çok uzak değildir: uzaklığı yaklaşık 79 ışık yılıdır, yani bugün gözümüze ulaşan ışık yaklaşık 79 yıl önce yola çıkmıştır. Görünür kadiri yaklaşık 1,35 olan sistemin tek başına Regulus A'nın kadiri 1,40'tır.
Yıldızın yaşı konusunda ilginç bir bilmece vardır. Sıcaklığı, parlaklığı ve kütlesine bakılarak yapılan hesap yıldızı genç gösterir; 50 ile 100 milyon yaş arası. Oysa yakınındaki eşi bir beyaz cüce olma yolunda ilerleyen bir yıldızdır ve böyle bir yıldızın oluşması için en az bir milyar yıl gerekir. Çözüm, Regulus A'nın bu eşinden kütle almış olmasıdır: yıldız, kendi eski eşinin maddesiyle beslenerek olduğundan daha genç görünür hâle gelmiştir. Böyle yıldızlara gökbilimde "mavi serseri" (blue straggler) denir ve Regulus bu kategoride sayılır.
Çok hızlı dönen basık yıldız
Regulus'un ünlü olmasının asıl nedeni dönme hızıdır. Güneş kendi çevresinde yaklaşık 25 günde döner; Regulus A ise yalnızca 15,9 saatte. Yıldızın ekvatordaki yüzeyi saniyede yaklaşık 320 kilometre hızla akar. Bu, yıldızın parçalanma sınırı olan "kritik hızın" yaklaşık yüzde 96,5'ine karşılık gelir; yani Regulus A kendi hızıyla dağılmaya çok yakın dönen bir yıldızdır.
Bu hızın bedeli şekildir. Ekvator bölgesi dışarı doğru şişer; ekvator yarıçapı Güneş'in 4,21 katı, kutup yarıçapı ise 3,22 katıdır. Yıldız küre değil, belirgin biçimde basık bir elipsoittir. Bu şekil, dev teleskop dizilerinin birleştirilmesiyle çalışan interferometri gözlemleriyle, özellikle CHARA dizisiyle ölçülmüştür; yani yıldızın basıklığı kuramsal bir tahmin değil, doğrudan gözlenmiş bir sonuçtur.

Verileri göster
| Ekvator yarıçapı | 4,21 Güneş |
|---|---|
| Kutup yarıçapı | 3,22 Güneş |
| Ekvator sıcaklığı | 11.010 K |
| Kutup sıcaklığı | 14.520 K |
| Ekvator hızı | 320 km/s |
Basıklığın ikinci sonucu "kütleçekimsel kararma"dır (gravity darkening). Kutuplar yıldızın merkezine daha yakın olduğundan daha sıcak ve daha parlaktır; ekvator ise daha soğuk. Ölçümlere göre ekvatorda sıcaklık yaklaşık 11.000 kelvin, kutuplarda yaklaşık 14.500 kelvindir; kutup bölgesinin yüzey birimi başına parlaklığı ekvatorunkinin yaklaşık beş katıdır.
Dört yıldızlı bir sistem
Gözle tek nokta gibi görünen Regulus aslında bir çoklu yıldız sistemidir:
- Regulus A: Basık, hızlı dönen mavi-beyaz ana yıldız.
- Regulus Ab: A'nın çok yakınında dolanan sönük eşi. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,31 katı, yarıçapı yaklaşık 0,06 katıdır; sıcaklığı yaklaşık 20.000 kelvin olan bu yıldızın beyaz cücenin öncüsü olduğu düşünülür (beyaz cüceler için Beyaz cüceler sayfasına bakın). A'nın çevresini 40,1 günde dolanır; iki yıldız arasındaki mesafe yaklaşık 74 Güneş yarıçapıdır. Doğrudan görülemez, ancak tayf ölçümleriyle fark edilir.
- Regulus B: Turuncu bir cüce (K2V tayf türü). Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,79 katı, görünür kadiri 8,13'tür.
- Regulus C: Sönük bir kırmızı cüce (M4V). Kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,32 katıdır ve görünür kadiri 13,5'tir. B ve C birbirlerini yaklaşık 600 yılda dolanır (kırmızı cüceler için Kırmızı cüceler sayfamız var).
B-C çifti, A'dan yaklaşık 5.000 astronomik birim uzaktadır ve A ile arasındaki ortak yörüngenin yaklaşık 130.000 yıl sürdüğü hesaplanır. Yani Regulus A'nın "komşuları" gökyüzünde onunla birlikte yol alan, ama ona çok uzun bir yörüngeyle bağlı iki yıldızdır. Yakınında görünen on ikinci kadirden sönük bir başka yıldız (Regulus D) ise sistemle ilgisi olmayan bir fon yıldızıdır.
Ekliptiğe yakınlık ve Ay örtmeleri
Regulus, ekliptik enleminin yalnızca 0,465 derece olması sayesinde parlak yıldızlar arasında ekliptiğe en yakın olanıdır. Ekliptik, Güneş'in yıl boyunca gökyüzünde izlediği çizgidir; Ay ve gezegenler de bu çizginin yakınından geçer. Dolayısıyla Regulus'un önünden Ay'ın geçmesi şaşırtıcı değildir: bu olaya okültasyon (örtülme) denir ve Regulus'un Ay tarafından örtülmesi sık sık yaşanır.

Ay örtmeleri rastgele dağılmaz; "dizi" hâlinde gelir. Ay'ın yörüngesi yavaş yavaş döndüğü için Regulus'un Ay yolu üzerinde kaldığı dönemler yaklaşık 9,3 yılda bir yinelenir. Son dizi 2026'da yaşandı. Bir örtülmenin görüldüğü yer Dünya üzerinde dar bir kuşakla sınırlıdır; yani her örtülme her yerden görülmez ve Türkiye'den görünüp görünmeyeceği olaydan olaya değişir. Bu yüzden belirli bir örtülme için Ay'ın konumunu ve yerel saatini gösteren bir gökyüzü programı ya da rasat takvimine bakmak gerekir. Genel Ay hareketlerini Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları sayfamızda bulabilirsiniz.
Gezegenler için durum daha seyrektir. Regulus'u son kez Venüs örttü; olay 7 Temmuz 1959'da gerçekleşti, bir sonraki Venüs örtülmesi 1 Ekim 2044 için öngörülüyor. Diğer gezegenler, yörünge düğümlerinin konumu nedeniyle önümüzdeki binlerce yıl içinde Regulus'u örtmeyecek; Merkür'ün örtmesi ise mümkün ama çok nadirdir. Venüs ise her sekiz yılda bir, yıldızın heliyak doğuşuna yakın bir tarihte ona çok yaklaşır; 5 Eylül 2022 bunun son örneğiydi (Venüs'ün kendisi için Venüs sayfasına bakın).
Küçük cisimler de Regulus'u örter. 19 Ekim 2005'te 166 Rhodope asteroidi İtalya'dan görülen bir örtülmede yıldızın önünden geçti; bu olayda yıldız ışığının asteroidin yakınında hafifçe sapması ölçüldü ve sonuç genel görelilikle uyumluydu. 163 Erigone'nin 20 Mart 2014'te yaptığı örtülmenin gölge yolu New York ve doğu Ontario'dan geçti, ancak bulutlar yüzünden gözlenemedi.
Presesyon ve Regulus'un geleceği
Dünya'nın ekseni çok yavaş sallandığı için yıldızların gökyüzündeki koordinatları yüzyıllar boyunca kayar; buna presesyon denir. Regulus'un ekliptiğe bu denli yakın olması da bu çağın bir özelliğidir ve sonsuza dek aynı kalmaz. Aynı kayma, astrolojideki burç tarihleriyle bugünkü takımyıldız sınırlarının örtüşmemesinin de nedenidir.
Regulus A'nın kütlesi Güneş'in dört katından fazladır; böyle yıldızlar yakıtlarını Güneş'ten çok daha hızlı tüketir. Yıldızların yaşam basamakları için Yıldızların yaşam döngüsü sayfasına bakabilirsiniz. Eşi Regulus Ab'nin zaten beyaz cüceye dönüşme yolunda olması, bu sistemin geleceğine dair bir ipucu verir.
Ekliptikteki öteki parlak yıldızlar
Regulus, Ay'ın ve gezegenlerin yoluna yakın duran birkaç parlak yıldızdan biridir. Zodyak kuşağının bir başka parlak yıldızı olan kırmızı süperdevi Antares'in sayfasına da göz atabilirsiniz.
Kısaca
- Regulus (Alfa Aslan), Aslan takımyıldızının en parlak yıldızı; Arapça adıyla Kalbülesed, yani "Aslan'ın Kalbi"; uzaklığı yaklaşık 79 ışık yılı.
- Dört yıldızlı bir sistemin parçasıdır; ana yıldız Regulus A, yakınındaki eşinden kütle aldığı için olduğundan genç görünür.
- Regulus A 15,9 saatte bir döner; ekvator hızı kritik hızın yaklaşık yüzde 96,5'idir, bu yüzden belirgin biçimde basıktır ve kutupları ekvatorundan daha sıcaktır.
- Ekliptiğe yalnızca 0,465 derece uzaklıkta olduğundan Ay tarafından yaklaşık 9,3 yıllık dizilerle örtülür; Venüs örtmesi 1959'da oldu, bir sonrakisi 2044'te.
- Türkiye'den şubat sonunda bütün gece, ilkbahar akşamlarında güneyde görülür; yaklaşık bir ay boyunca ağustos sonunda Güneş'in yakınında kaybolur.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















