Işık kirliliği nedir, karanlık gökyüzü nasıl bulunur?
Türkiye nüfusunun yaklaşık yarısı Samanyolu'nun görünmediği bir gökyüzü altında yaşıyor; karanlık gökyüzü için kentten 30-50 km uzaklaşmak, Ay'sız geceyi seçmek ve göze yarım saat tanımak gerekiyor.
- Konu
- Dünya
- Kaynak
- Science Advances (Yeni Dünya Atlası), NASA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/sozluk/isik-kirliligi
Işık kirliliği, yapay ışığın aşırı, yanlış yöne ya da gereksiz kullanılmasıyla gece gökyüzünün doğal karanlığının kaybolmasıdır. Kentlerin üzerindeki aydınlık pus sönük yıldızları ve Samanyolu'nu siler. Karanlık bir gökyüzü bulmak için kent sınırlarından en az 30-50 kilometre uzaklaşmak, Ay'ın parlak olmadığı geceleri seçmek ve gözlere karanlığa alışmaları için en az yarım saat tanımak gerekir. Terimin kısa tanımı için sözlük sayfamıza bakabilirsiniz; bu yazı işin pratik yanına odaklanıyor.
Işık kirliliğinin türleri
- Gök parlaması: Aşırı yapay aydınlatmanın kentlerin üzerinde yarattığı aydınlık pus. Gökyüzü gözlemini en çok etkileyen tür budur.
- Işık taşması: İstenmeyen ışığın dışarıdan bir eve ya da araziye girmesi.
- Kamaşma: Aşırı parlaklığın görmeyi bozması.
- Aşırı aydınlatma ve ışık karmaşası: Gereğinden fazla ışık kullanımı ve kafa karıştıran yoğun ışık kümeleri.
Rakamlarla dünya ve Türkiye
Fabio Falchi ve ekibinin 2016'da Science Advances dergisinde yayımladığı Yeni Dünya Yapay Gece Gökyüzü Parlaklığı Atlası'na göre dünya nüfusunun yüzde 80'inden fazlası, ABD ve Avrupa nüfusunun ise yüzde 99'undan fazlası ışık kirliliği olan gökyüzü altında yaşıyor. Samanyolu insanlığın üçte birinden fazlasına görünmüyor; bu oran Avrupalılarda yüzde 60, Kuzey Amerikalılarda yaklaşık yüzde 80.
Atlasın ülke tablosunda Türkiye'nin durumu da var. Nüfusumuzun yüzde 97,8'i, yapay ışığın gökyüzünü doğal hâlinden yüzde 8'den fazla aydınlattığı, yani ışık kirliliği eşiğini aşan yerlerde yaşıyor. Yüzde 49,9'u ise Samanyolu'nun artık görünmediği kadar parlak bir gökyüzü altında. İşin umut veren yanı yüzölçümünde: Samanyolu'nu silen bu düzey, Türkiye topraklarının yalnızca yüzde 2,2'sinde görülüyor. Kentli gözlemci için karanlık gökyüzü çoğu zaman kısa bir yolculuk uzaklığında.
Verileri göster
| Kirli gökyüzü altındaki dünya nüfusu | %80'den fazla |
|---|---|
| Samanyolu'nu göremeyen insanlık | Üçte birden fazla |
| Kirli gökyüzü altındaki Türkiye nüfusu | %97,8 |
| Samanyolu'nu göremeyen Türkiye nüfusu | %49,9 |
| Samanyolu'nun görünmediği Türkiye toprağı | %2,2 |
Gökyüzünüz ne kadar karanlık? Bortle ölçeği
Amatör gökbilimci John E. Bortle'ın Şubat 2001'de Sky & Telescope dergisinde yayımladığı ölçek, gökyüzünü 1'den (en karanlık) 9'a (kent merkezi) kadar dokuz sınıfa ayırır. 1. sınıfta çıplak gözle 7,6-8,0 kadire kadar yıldız görülür, zodyak ışığı renkli seçilir ve Samanyolu'nun Akrep-Yay bölgesi yere belirgin gölge düşürür. 9. sınıfta bu sınır 4,0 kadire iner; birçok takımyıldızı görünmez olur. Samanyolu 5. sınıfta (banliyö) ufka yakın kaybolmaya başlar, 7. sınıfta neredeyse tamamen silinir; zodyak ışığı 6. sınıfta kaybolur. NASA'ya göre çoğumuz için 3. ya da 4. sınıf bir yere ulaşmak harika bir gözlem gecesine yeter.
Karanlık gökyüzü nasıl bulunur?
- Kentten uzaklaşın: NASA kent sınırlarından en az 20-30 mil (yaklaşık 30-50 km) uzaklaşmayı öneriyor; gök parlaması nüfus merkezinden uzaklaştıkça azalır.
- Haritaya bakın: Uydu verisine dayanan ışık kirliliği haritaları ve uygulamalar, bir yerin Bortle sınıfını önceden tahmin etmeye yardım eder.
- Yükseğe çıkın: Yüksek rakımda pus, sis ve dumanın yoğunlaştığı alçak hava katmanlarının üstünde kalırsınız. Türkiye'nin büyük araştırma gözlemevlerinin dağ başlarında kurulması da bu yüzden (bkz. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Doğu Anadolu Gözlemevi).
- Ay'ı hesaba katın: NASA'ya göre parlak Ay, tıpkı yapay ışık gibi gök parlaması yaratır; sönük cisimler için yeni Ay'a yakın geceler en iyisidir. Ay takvimimize bakabilirsiniz.
- Ufku açık bir yer seçin: Derin vadi ya da sık orman yerine her yöne, en azından bakacağınız yöne açık bir alan.
- Güvenliği unutmayın: Yeri gündüz keşfedin, oraya girmenin serbest olduğundan emin olun, hava ve rüzgâr durumuna bakın.
Gözünüzü karanlığa alıştırın
NASA'ya göre gözün düşük ışığa tam duyarlı hâle gelmesi yarım saat ya da daha uzun sürebilir. Retinadaki koni hücreleri en yüksek duyarlılığa 9-10 dakikada ulaşırken, sönük ışığı algılayan çubuk hücreler bunun için çok daha uzun süreye ihtiyaç duyar. Telefon ekranı gibi parlak bir ışığa kısa bir bakış bile bu uyumu bozar. Çubuk hücreler uzun dalga boylarına duyarsız olduğu için gözlemde yalnızca kırmızı ışıklı bir fener kullanmak gece görüşünü korur. Gözünüz hazır olduğunda neye bakacağınızı Bu akşam gökyüzü sayfamızda bulabilirsiniz.
Yalnızca gökbilimcilerin sorunu değil
Araştırmalar ışık kirliliğini uyku ve biyolojik saat bozukluklarıyla ilişkilendiriyor. Gece yaşayan hayvanların yön bulması, kuş göçleri, ateşböcekleri ve denize ulaşmaya çalışan deniz kaplumbağası yavruları da etkileniyor. Atlası hazırlayan ekibin önerdiği çözümler basit: ışığı yalnızca aşağıya yönlendiren tam kalkanlı armatürler, mavi ışığı az olan lambalar ve gereksiz aydınlatmanın kısılması.
