Tavşan takımyıldızı (Lepus) nedir? Arneb, Hind'in Kızıl Yıldızı ve M79
Tavşan (Lepus), Avcı'nın güneyindeki sönük kış takımyıldızıdır: Arneb, kan kırmızısı R Leporis, M79 kümesi ve Spirograf Bulutsusu burada; Türkiye'den ocak akşamları izlenir.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Avcı'nın güneyinde; Irmak, Tekboynuz ve Büyük Köpek takımyıldızlarının komşuluğunda
- Çap
- 290 derece kare (88 takımyıldız arasında 51.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Tavşan (Latince adıyla Lepus), kış gökyüzünde Avcı'nın hemen güneyinde yer alan, 88 modern takımyıldızdan biridir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) kısaltması "Lep"tir; kuzey yarımkürede ocak ayında akşam saatlerinde en yüksek konumuna ulaşır. Gökte Avcı'nın ve peşindeki av köpeklerinin avladığı bir tavşanı canlandırır.
Küçük ve sönük bir takımyıldız olsa da içinde dikkat çekici nesneler barındırır: ağır bir aşırı dev yıldız olan Arneb, "kan damlası" görünümüyle ünlü Hind'in Kızıl Yıldızı, ışık yılı cinsinden çok uzaktaki Messier 79 küresel kümesi ve Hubble görüntüsüyle tanınan Spirograf Bulutsusu. Aşağıda bu takımyıldızı gökte nasıl bulacağınızı, başlıca yıldızlarını ve gök cisimlerini, ayrıca adının tarihçesini anlatıyoruz.
Genel bakış
Tavşan, gökyüzünde yaklaşık 290 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük sıralamasında 88 takımyıldız arasında 51. sıradadır. Gökküresinde sağ açıklığı yaklaşık 4s 55d ile 6s 13d arasında, dik açıklığı ise yaklaşık −11° ile −27° arasında kalır. Komşuları Avcı, Tekboynuz, Büyük Köpek, Güvercin, Çizici (Caelum) ve Irmak takımyıldızlarıdır. Irmak'ın hikâyesini Irmak takımyıldızı maddemizde bulabilirsiniz.
Tavşan, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir. Yani bugün kullandığımız en eski gök figürleri arasındadır. Türkçe gökbilim kaynaklarında takımyıldız Tavşan adıyla anılır. Takımyıldızların nasıl belirlendiğini ve nasıl adlandırıldığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Ne zaman ve nerede görülür?
Takımyıldız yaklaşık +63° enleminden güney kutbuna kadar görülebilir; yani Türkiye'nin tamamından, ufkun rahatça üstünde izlenir. Dik açıklığı güneyde olduğu için gökte alçak bir yerde durur: Ankara enleminde (yaklaşık 40° kuzey) meridyeni geçerken ufuktan ancak 30 derece kadar yükselir. Bu yüzden Tavşan'ı izlemek için güneye açık, ışık kirliliği az bir yer seçmek gerekir.
En elverişli dönem ocak ayıdır; ocakta saat 21.00 sularında en yüksek konumundadır. Kasım sonundan itibaren gece yarısına doğru doğudan yükselir, mart-nisan aylarında ise akşam karanlığında güneybatıya kayar. Yaz aylarında Güneş'le aynı yönde kaldığı için görülmez.
Tavşan'ı gökte nasıl bulursunuz?
En kolay yol Avcı'dan başlamaktır. Avcı'nın güneybatı köşesindeki parlak mavi-beyaz yıldız Rigel, "ayak" hizasını gösterir. Tavşan, bu hattın hemen altında, Avcı'nın ayaklarının dibinde uzanır. Doğu tarafında ise gece göğünün en parlak yıldızı Sirius vardır; yani Tavşan, Avcı ile Sirius'un bulunduğu Büyük Köpek arasında, ikisinin de güneyinde kalan bir bölgedir.
Desenin kalbini, dörtgen oluşturan dört yıldız belirler: Arneb (α), Nihal (β), Gama (γ) ve Delta (δ). Eski Arap gökbilimcileri bu yıldız grubuna "Cevza'nın tahtı" ('arsh al-jawzā') diyordu; Cevza, onların gökteki Avcı figürünün adıydı. Aynı dörtlüye "su içen develer" anlamına gelen an-nihāl adı da verilmiştir. Tavşan'ın bugünkü tavşan şekli ise çıplak gözle zor seçilir, haritayla bakmak gerekir.

Başlıca yıldızları
Takımyıldızın yıldızları parlaklık bakımından birbirine yakındır; hiçbiri çok parlak değildir. Parlaklık kadir cinsinden verildiğinde küçük değer daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Arneb (α Lep) | 2,6 | Yaklaşık 1.300-2.200 (ölçümler farklı) | Sarımsı-beyaz aşırı dev |
| Nihal (β Lep) | 2,8 | Yaklaşık 160 | Sarı parlak dev |
| Epsilon Leporis | 3,2 | Yaklaşık 227 | Turuncu dev |
| Gama Leporis | 3,6 (ana yıldız) | Yaklaşık 29 | Sarı ve turuncu çift yıldız |
| Delta Leporis | 3,8 | Yaklaşık 112 | Sarı dev |
Arneb, takımyıldızın en parlak yıldızıdır; adı Arapça "tavşan" anlamına gelen 'arnab sözcüğünden gelir. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 7.300 kelvin olan, Güneş'in yaklaşık 12-13 katı kütlesinde bir aşırı devdir ve yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 105 katıdır. Güneş'in yerine koyulsa yüzeyi Merkür'ün yörüngesini aşardı. Yaklaşık 13 milyon yaşındaki bu yıldız, evriminde artık kırmızı aşırı dev evresini geçmiş ve bir tür "mavi döngü"de ısınıyor. Uzaklığı kaynaklara göre 1.300 ile 2.200 ışık yılı arasında değiştiği için tek bir rakam yazmıyoruz. Arneb ayrıca yıldız sınıflandırmasında bir dayanak noktasıdır: 1943'ten beri tayfı, öteki yıldızları sınıflamak için sabit bir referans olarak kullanılır.
Nihal, "susuzluğunu gideren (develer)" anlamına gelen Arapça addan türemiştir. G5 sınıfında parlak bir devdir; kütlesi Güneş'in yaklaşık 3,5 katı, yaşı yaklaşık 240 milyon yıldır. Yakınında 2,58 yay saniyelik uzaklıkta, 7,34 kadirlik sönük bir eşlikçi görünür. Bu eşlikçi, teleskopla ayrı bir nokta olarak aranabilir.
Gama Leporis ise 29 ışık yılı gibi yakın bir mesafedeki sarı ve turuncu çift yıldızdır; ikinci bileşen 6,2 kadirliktir. Takımyıldızın en yakın sistemi ise bir sonraki bölümdeki Gliese 229'dur.
Hind'in Kızıl Yıldızı: R Leporis
R Leporis, 1845'te gökbilimci John Russell Hind'in gözlemleriyle ünlenen bir değişen yıldızdır. Hind, rengini siyah zemin üzerindeki bir kan damlasına benzetmiştir; bu yüzden "Hind'in Kızıl Yıldızı" adıyla anılır. Yıldız yaklaşık 1.500 ışık yılı uzaklıktaki bir karbon yıldızıdır: dış atmosferindeki karbon, mavi ışığı süzdüğü için yıldız özellikle sönük evresinde belirgin biçimde kırmızı görünür. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 2.300 kelvindir ve yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 700-900 katıdır; yani yaşlanmış, şişmiş bir kırmızı dev evresindedir.
Parlaklığı yaklaşık 420-430 günlük bir dönemle değişir. Kaynaklar parlaklık aralığını farklı verir; olağan salınım yaklaşık 7,3 ile 9,8 kadir arasında, uç değerleri ise 5,5 ile 11,7 kadir arası olarak anılır. En parlak evrede dürbünle kolayca görülür, sönük evrede teleskop gerekir. Bu yıldızı gözlemek, renk farkını anlamak için güzel bir başlangıçtır.

Derin gökyüzü cisimleri
Messier 79 (NGC 1904)
M79, Tavşan'ın en bilinen derin gök cismidir. Pierre Méchain 1780'de keşfetmiştir; yaklaşık 40 bin ışık yılı uzaklıktaki bu küresel küme, ESA/Hubble'ın verdiği bilgiye göre yaklaşık 150 bin yıldızdan oluşur ve yaklaşık 120 ışık yılı genişliğindedir. Görünür parlaklığı 7-8 kadir dolayındadır, yani küçük bir teleskopla görülebilir. Kümenin parlak yıldızlarının çoğu kırmızı devlerdir.
M79 özellikle kökeni yüzünden ilginçtir. Bazı araştırmacılar kümenin Samanyolu'na ait olmayıp, Samanyolu'nca yutulmakta olduğu öne sürülen Büyük Köpek Cüce Galaksisi'nden geldiğini düşünür; ancak o cüce galaksinin gerçekten var olup olmadığı da tartışmalıdır. Başka bir olasılık, kümenin Gaia Sosisi denen eski bir birleşme kalıntısına ait olmasıdır. Küme bugün Samanyolu'nun kütleçekimiyle yavaş yavaş dağılmakta ve arkasında uzun bir gelgit kuyruğu bırakmaktadır. Yıldız kümeleri hakkında genel bilgi için sözlük sayfamıza bakabilirsiniz.
IC 418, Spirograf Bulutsusu
IC 418, birkaç bin ışık yılı uzaklıktaki bir gezegenimsi bulutsudur; kaynaklar uzaklığı 2.000 ile 3.600 ışık yılı arasında verir. Merkezinde HD 35914 adlı çok sıcak bir yıldız bulunur. Bu yıldız birkaç bin yıl önce kırmızı dev evresinin sonunda dış katmanlarını savurmuş, bugün ise ultraviyole ışığıyla o gazı aydınlatıyor. Bulutsu yaklaşık 0,3 ışık yılı genişliğindedir. Görüntüdeki kırmızı renk azotu, yeşil renk hidrojeni, mavi izler ise iyonlaşmış oksijeni gösterir. Bulutsuya adını, desenlerinin geometrik çizimler yapan Spirograf oyuncağının çizdiği şekillere benzemesi vermiştir. Hubble'ın 2000 tarihli görüntüsü bu bulutsunun halkalı ve ışınsal ince yapısını ortaya koymuştur. Benzer bir bulutsu olan Halka Bulutsusu (M57) Lir takımyıldızındadır.

Gliese 229: yakındaki kahverengi cüceler
Tavşan'ın en yakın yıldız sistemi, yaklaşık 18,8 ışık yılda bulunan Gliese 229'dur. Sistemin ana yıldızı, Güneş'in kütlesinin yaklaşık yüzde 58'i kadar bir kırmızı cücedir. 1994'te bulunan ve 1995'te doğrulanan eşlikçisi Gliese 229B, tayfında metan saptanması nedeniyle T tipi kahverengi cücelerin öncül örneği olmuştur. 2024'te yapılan bir çalışma, Gliese 229B'nin aslında birbirinin çevresinde yaklaşık 12,1 günde dönen iki kahverengi cüceden (Ba ve Bb) oluştuğunu ortaya koydu. Ana yıldızın çevresinde bulunduğu öne sürülen gezegenler ise sonraki çalışmalarda yıldız etkinliği hesaba katılınca doğrulanamadı.
Adı, figürü ve anlatıları
Gökyüzünde Tavşan, Avcı'nın ayaklarının altındaki bir av hayvanı olarak çizilir. Geleneksel tasvirde Avcı, iki av köpeği olan Büyük Köpek ve Küçük Köpek takımyıldızlarıyla birlikte tavşanı kovalar. Tavşan için kaynaklarda Avcı'dan bağımsız, ayrıntılı bir Yunan mitosu doğrulayamadık; takımyıldız en çok Avcı'nın avı olarak anlam kazanır.
Arap gökbilimi bu bölgeyi farklı gördü: dört yıldızlık dörtgen Cevza'nın tahtı ve su içen develer olarak adlandırıldı; Arneb ve Nihal adları bugün hâlâ bu gelenekten gelir. Çin gökbilimi ise Beta Leporis'i, "Tuvalet" (廁) adlı yıldız grubunun ikinci yıldızı sayardı. Asya'da yaygın olan "Ay'daki tavşan" anlatısı da takımyıldızla ilişkilendirilmiştir; ancak bu bağlantı gökteki desenden çok, tavşan imgesinin kültürlerarası yaygınlığından gelir.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında Tavşan takımyıldızına özgü, kaynağı doğrulanmış bir hikâye bulamadık; bu yüzden uydurma bir anlatı eklemiyoruz. Komşu bölgenin hikâyeleri için Avcı takımyıldızı maddesinde "başka kültürlerde Avcı" bölümüne bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Tavşan, yıldızları sönük olmasına rağmen Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında yer alır; yani 1.800 yılı aşkın süredir tanınır.
- Hind'in Kızıl Yıldızı, adını 1845'te yıldızı gözlemleyen John Russell Hind'den alır ve "karbon yıldızı" tipinin gökteki en güzel örneklerinden biri sayılır.
- Arneb'in tayfı 1943'ten beri yıldız sınıflandırmasında dayanak noktalarından biri olarak kullanılır.
- M79 küresel kümesi, belki de başka bir galaksinin kalıntısıdır; bugün Samanyolu'nca parçalanmakta ve gelgit kuyruğu oluşturmaktadır.
- Gliese 229B, T tipi kahverengi cücelerin öncül örneğidir ve 2024'te çift kahverengi cüce olduğu anlaşılmıştır.

Kısaca
- Tavşan (Lepus), Avcı'nın hemen güneyinde yer alan, ocak ayında akşam saatlerinde en iyi görülen sönük bir kış takımyıldızıdır; Türkiye'den tamamı görülür.
- En parlak yıldızı Arneb (2,6 kadir), Arapça "tavşan" demektir; ikinci yıldızı Nihal'dir.
- R Leporis, kan kırmızısı rengiyle bilinen Hind'in Kızıl Yıldızı'dır ve yaklaşık 420-430 günlük dönemle parlaklık değiştirir.
- M79 küresel kümesi ile IC 418 (Spirograf Bulutsusu), takımyıldızın başlıca derin gökyüzü hedefleridir.
- Gliese 229, yaklaşık 18,8 ışık yıl uzaklıkta, çift kahverengi cüce eşlikçili bir sistemdir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














