Avcı takımyıldızı (Orion)

Avcı (Latince adıyla Orion), gece gökyüzünün en kolay tanınan takımyıldızıdır. Gök ekvatorunun tam üzerinde yer aldığı için dünyanın hemen her yerinden görülür; kuzey yarımkürede kış akşamlarının simgesidir. Bir avcının omuzlarını ve dizlerini belirleyen dört parlak yıldız, ortalarında yan yana dizilmiş üç yıldızlık "kuşak" ve kuşaktan sarkan soluk "kılıç", çıplak gözle bile belirgin bir insan figürü çizer.

Avcı yalnızca güzel bir yıldız deseni değildir. Takımyıldızın içinde, en parlak iki yıldızı olan kırmızı süperdev Betelgeuse ile mavi süperdev Rigel, çıplak gözle görülebilen en ünlü yıldız doğum bölgesi Orion Bulutsusu ve fotoğrafları en çok çoğaltılmış karanlık bulutsulardan Atbaşı Bulutsusu bulunur. Bu yüzden Avcı, hem gözlemcilerin hem de yıldızların nasıl doğup öldüğünü inceleyen gökbilimcilerin gözdesidir.

Genel bakış

Avcı, gökyüzünde 594 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 26. sıradadır. Sınırları, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği 26 kenarlı bir çokgenle belirlenmiştir; IAU 1922'de kısaltmasını "Ori" olarak kabul etmişti. Komşuları kuzeybatıda Boğa, güneybatıda Irmak (Eridanus), güneyde Tavşan (Lepus), doğuda Tekboynuz (Monoceros) ve kuzeydoğuda İkizler'dir.

Avcı, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir. Takımyıldızların genel tarihini ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Ne zaman, nasıl görülür?

Takımyıldız +80° ile −68° enlemleri arasından görülebilir; yani Kuzey Kutbu'nun hemen çevresi ve Antarktika'nın iç kesimleri dışında dünyanın her yerinden. Türkiye'nin bulunduğu enlemlerden ise bütünüyle, ufkun rahatça üstünde izlenir.

Akşam gökyüzünde en iyi görüldüğü dönem Ocak-Nisan arasıdır; Ocak ayında saat 21.00 dolaylarında en yüksek konumuna ulaşır. Yıldızlar her gece bir öncekinden biraz erken doğduğu için Avcı bu konuma her ay daha erken bir saatte gelir: Kasım'da gece ilerledikçe doğudan yükselen Avcı, Mart-Nisan'da akşam karanlığında batı göğüne kaymış olur. Mayıs-Temmuz arasında ise Güneş'le aynı yönde kaldığı için görülmez.

Avcı'yı bulmanın en kolay yolu kuşağı aramaktır: yaklaşık 2,3 derecelik bir hat üzerinde dizilmiş, parlaklıkları birbirine yakın üç yıldız. Bu hat iki yönde de iyi bir kılavuzdur. Kuşağı güneydoğuya, yani sol aşağıya doğru uzatırsanız gece göğünün en parlak yıldızı Sirius'a, kuzeybatıya doğru uzatırsanız Boğa'nın kırmızımsı yıldızı Aldebaran'a ve biraz daha ileride Ülker'e ulaşırsınız.

Başlıca yıldızları

Avcı'nın yıldızları gökte yan yana görünse de bize uzaklıkları çok farklıdır. Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsinden verildi; küçük değer daha parlak demektir.

Yıldız	Desendeki yeri	Kadir	Uzaklık (ışık yılı)	Türü
Rigel (β Ori)	Güneybatı köşesi	0,13	Yaklaşık 860	Mavi süperdev (B8)
Betelgeuse (α Ori)	Kuzeydoğu köşesi	0,0-1,6 arası değişken	Yaklaşık 410-550	Kırmızı süperdev (M1-M2)
Bellatrix (γ Ori)	Kuzeybatı köşesi	1,64	Yaklaşık 250	Mavi yıldız (B2)
Alnilam (ε Ori)	Kuşağın ortası	1,69	Yaklaşık 1.340	Mavi süperdev (B0)
Alnitak (ζ Ori)	Kuşağın doğu ucu	1,77	Yaklaşık 1.260	Mavi süperdev (O9.7)
Saiph (κ Ori)	Güneydoğu köşesi	2,09	Yaklaşık 650	Mavi süperdev (B0.5)
Mintaka (δ Ori)	Kuşağın batı ucu	2,23	Yaklaşık 1.200	Mavi dev (O9.5)
Meissa (λ Ori)	Baş	3,33	Yaklaşık 1.320	Dev (O8)

Betelgeuse, Avcı'nın omuzlarından birini belirleyen turuncu-kırmızı yıldızdır; kuzey yarımküreden bakıldığında desenin sol üst köşesinde görülür. Ömrünün son evrelerindeki bir kırmızı süperdev olan yıldızın parlaklığı belirgin biçimde değişir; ayrıntısı Betelgeuse maddesinde. Adı Arapça "Cevza'nın eli" anlamına gelen yed el-cevza ifadesinden türemiş; 13. yüzyılda bir harfin yanlış okunması bugünkü Avrupa biçimini doğurmuştur.

Rigel ise takımyıldızın en parlak yıldızıdır: sıcak, mavi-beyaz bir süperdev. Yıldızların renkleri ile sıcaklıkları arasındaki ilişkiyi yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasında anlattık. Avcı'nın iki ucundaki bu iki yıldız, çıplak gözle bile fark edilen renk farkıyla, yıldız sıcaklıklarını gösteren en iyi örneklerdir.

Kuşağın üç yıldızı, Arapça adlarıyla Alnitak ("kemer"), Alnilam ("inci dizisi") ve Mintaka ("kuşak"), çok sıcak ve çok parlak yıldızlardır; üç sistemdeki on yıldızın toplam ışıması Güneş'inkinin yaklaşık bir milyon katıdır. Alnitak, gece gökyüzünde görülebilen en parlak O sınıfı yıldızdır. Kuşak ve kılıç bölgesindeki yıldızlar, aynı dönemde doğmuş genç ve kütleli yıldızlardan oluşan Orion OB1 birliğinin üyeleridir.

Verileri göster

Alan	594 derece kare
88 takımyıldız arasında sırası	26.
Sınır çokgeninin kenar sayısı	26
En parlak yıldızı	Rigel
Orion Bulutsusu'nun uzaklığı	Yaklaşık 1.350 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu'nun uzaklığı	Yaklaşık 1.400 ışık yılı

Kılıç ve Orion Bulutsusu

Kuşağın altında, güneye doğru sarkan soluk yıldız dizisi Avcı'nın kılıcıdır. Kılıcın ortasındaki bulanık leke, aslında yıldızların doğduğu dev bir gaz ve toz bulutudur: Orion Bulutsusu (M42). ESO'nun verdiği bilgiye göre bulutsuya uzaklık 2007'de yapılan ölçümlerle yaklaşık 1.350 ışık yılı olarak belirlendi. Bulutsunun kalbinde, onu aydınlatan sıcak ve genç yıldızlardan oluşan Trapez kümesi bulunur. Bulutsunun hemen yanında küçük M43 bulutsusu ve "Koşan Adam" adıyla bilinen Sh 2-279 bulutsusu yer alır. Ayrıntılar Orion Bulutsusu maddesinde.

Atbaşı Bulutsusu ve Barnard Halkası

Kuşağın doğu ucundaki Alnitak'ın hemen güneyinde, gökyüzünün en tanınmış karanlık bulutsularından biri yer alır: Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33). ESO'nun verdiği bilgiye göre yaklaşık 1.400 ışık yılı uzaklıktaki bu soğuk toz ve gaz bulutu, arkasındaki parlak IC 434 bulutsusunun önünde bir at başı silueti çizer. Arkadaki gazı, yakındaki Sigma Orionis yıldızının ışığı parlatır. Bulutsu 1888'de Williamina Fleming tarafından keşfedildi. Bulutsu türlerini bulutsular maddesinde anlattık.

Takımyıldızın büyük bölümünü saran, ancak uzun pozlamalı fotoğraflarda görülebilen soluk bir yay daha vardır: Barnard Halkası (Sh 2-276). Gökyüzünde yaklaşık 10 derecelik bir alanı kaplayan bu yayı, ilk kez 1894'te gökbilimci E. E. Barnard betimlemiştir. Kaynağı tam olarak bilinmiyor; yaklaşık 2 milyon yıl önce patlayan bir süpernovanın bıraktığı kalıntı olabileceği düşünülüyor.

Bütün bu bulutsular, yaklaşık 1.500 ışık yılı uzaklıktaki ve yüzlerce ışık yılı genişliğindeki Orion Moleküler Bulut Kompleksi'nin parçalarıdır. Bu dev bulut, yeni yıldızların hâlâ doğmakta olduğu, Dünya'ya en yakın büyük yıldız oluşum bölgelerinden biridir. Yıldızların doğumdan ölüme yolculuğunu yıldızların yaşam döngüsü maddesinde bulabilirsiniz.

Orionid meteor yağmuru

Her yıl Ekim ayında, ışınım noktası Avcı'da, Betelgeuse'ün yakınında görünen bir meteor yağmuru yaşanır: Orionidler. Yağmur 2 Ekim ile 7 Kasım arasında etkindir ve genellikle 21-22 Ekim dolaylarında en yüksek düzeyine ulaşır. Uygun koşullarda saatte yaklaşık 20 meteor görülür; bazı yıllarda bu sayı saatte 50-70'e çıkmıştır. Orionid meteorları atmosfere saniyede yaklaşık 67 kilometre gibi çok yüksek bir hızla girer.

Meteorların kaynağı Halley kuyruklu yıldızının yörüngesi boyunca bıraktığı toz parçacıklarıdır. Halley'in tozundan doğan ikinci yağmur ise Eta Akuaridlerdir. Meteorların gökyüzünde çıktığı noktanın anlamını radyant sayfasında anlattık.

Mitolojisi ve başka kültürlerde Avcı

Yunan mitolojisinde Orion, deniz tanrısı Poseidon ile Gorgon Euryale'nin oğlu olan dev bir avcıdır. Anlatılardan birine göre Toprak Ana Gaia, Orion'u öldürmesi için bir akrep gönderdi. Bu yüzden Akrep ve Avcı takımyıldızları gökyüzünde hiçbir zaman aynı anda görünmez: biri doğarken öteki batar. Orion'u yeniden hayata döndüren hekim ise ikisinin arasında yer alan Yılancı takımyıldızıyla özdeşleştirilir.

Bu belirgin desen, başka pek çok kültürde de kendi adını almıştır:

• Babil: MUL.SIPA.ZI.AN.NA, yani "Göğün Çobanı".
• Eski Mısır: Sah.
• Arap gökbilimi: önce kadın figürü olarak görülen el-Cevza, sonra "dev" anlamına gelen el-Cebbar. Saiph yıldızının adı da "devin kılıcı" anlamındaki seyf el-cebbar'dan gelir.
• Çin: "üç" anlamına gelen Shen; adını kuşağın üç yıldızından alır.
• Macar geleneği: efsanevi avcı Nimród.

Kısaca

• Avcı (Orion), gök ekvatoru üzerinde yer alan, dünyanın hemen her yerinden görülebilen ve en kolay tanınan takımyıldızdır.
• 594 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 26. sıradadır; Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir.
• Türkiye'den akşam saatlerinde en iyi Ocak-Nisan arasında görülür; Mayıs-Temmuz arasında Güneş'in yakınında kaldığı için görülmez.
• En parlak yıldızları mavi süperdev Rigel ile kırmızı süperdev Betelgeuse'dür; kuşağı Alnitak, Alnilam ve Mintaka oluşturur.
• Kılıcında yaklaşık 1.350 ışık yılı uzaklıktaki Orion Bulutsusu, kuşağının yanında Atbaşı Bulutsusu yer alır.
• Halley kuyruklu yıldızının tozundan doğan Orionid meteor yağmuru her yıl 21-22 Ekim dolaylarında en yüksek düzeyine ulaşır.