Hava Tulumbası takımyıldızı (Antlia) nedir? Alfa Antliae, NGC 2997 ve Antlia 2
Hava Tulumbası (Antlia), Lacaille'in hava pompasına adadığı güney göğünün sönük takımyıldızı: Türkiye'den alçakta görülür, içinde NGC 2997 ve Antlia 2 vardır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gök yarımküresi; Su Yılanı, Kumpas, Yelken ve Erboğa arasında
- Çap
- 239 derece kare (88 takımyıldız arasında 62.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1751-52 (Ümit Burnu gözlemleri); IAU 1922
Hava Tulumbası (Latince adıyla Antlia, IAU kısaltması "Ant"), güney gök yarımküresinde yer alan sönük bir takımyıldızdır. 88 resmî takımyıldızdan biridir ve adını 18. yüzyılda bir hava pompasından alır: Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille onu fizik laboratuvarlarının "pnömatik makinesi" olarak çizmiştir. İçinde 4. kadirden parlak yıldız yoktur; asıl ilgi çeken yanı, bir spiral galaksiyi, Samanyolu'nun neredeyse görünmez bir uydu galaksisini ve Yerel Grup'un bir cüce galaksisini barındırmasıdır.

Genel bakış
Hava Tulumbası gökyüzünde yaklaşık 239 derece karelik bir alan kaplar ve alanına göre 88 takımyıldız arasında 62. sıradadır. Sınırları gök küresinde yaklaşık 9 sa 27 dk ile 11 sa 06 dk arasındaki sağ açıklıkta, −24,5° ile −40,4° arasındaki dik açıklıkta uzanır. Komşuları Su Yılanı (Hydra), Kumpas (Pyxis), Yelken (Vela) ve Erboğa (Centaurus) takımyıldızlarıdır. Türkçe kaynaklarda bu takımyıldız bazen "Pompa" adıyla da geçer; "Hava Tulumbası" Latince Antlia pneumatica adının karşılığıdır. IAU 1922'de adı "Antlia" olarak kabul etmiştir. Genel bir bakış için 88 takımyıldızın listesine göz atabilirsiniz.
Adı nereden geliyor?
Antlia, Latince ve Eski Yunancada "tulumba, pompa" demektir. Takımyıldızı Lacaille tanıttı. Lacaille, 1750-1754 yıllarında Ümit Burnu'nda kurduğu gözlemevinden güney göğünü taradı ve yaklaşık on bin güney yıldızını ölçtü. Orada adlandırdığı 14 yeni takımyıldızın çoğuna Aydınlanma Çağı'nın bilim aletlerinin adını verdi; Hava Tulumbası bunlardan biridir, Kumpas (Pyxis), Teleskop ve Mikroskop da aynı grupta yer alır. Lacaille takımyıldızı ilk kez 1751-52 çalışmalarında "la Machine Pneumatique" (Pnömatik Makine) olarak tanımladı, 1763'te basılan haritasında ise Latince "Antlia pneumatica" yazdı.
Adın gönderme yaptığı kişi, Fransız fizikçi Denis Papin'dir (1647-1713). Papin, Paris'te Christiaan Huygens'in yanında çalıştı, 1676-1679 arasında Londra'da Robert Boyle ile birlikte hava pompaları üzerinde uğraştı; 1679'da güvenlik valfli düdüklü tencerenin atası sayılan "buhar sindirici"yi, 1690'da da ilk pistonlu buhar makinesi modelini yaptı. Lacaille'in çizdiği pompa tek silindirliydi; Alman gökbilimci Johann Bode daha gelişmiş çift silindirli bir pompa çizdi. John Herschel 1844'te adın "Antlia" olarak kısaltılmasını önerdi ve bu biçim yerleşti.
Yazılı kaynaklarda bu takımyıldız için bilinen eski bir Yunan efsanesi yoktur; Hava Tulumbası mitolojiden değil laboratuvardan çıkmış bir gök figürüdür. Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında yoktur ve Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu bölgeye ait bir figüre dair doğrulanabilir bir kayıt da yoktur; bu boşluğu uydurma bir "efsane" ile doldurmak yerine açıkça belirtmek daha doğrudur. Çin gökbilimi bu bölgenin yıldızlarının bir kısmını kendi yıldız öbeklerine (örneğin "Dong'ou" öbeğine) katmıştır. Eski Yunanlıların "Argo Gemisi" olarak bildiği dev takımyıldızı Karina, Pupa ve Yelken diye üçe bölen de yine Lacaille'dir; Karina'nın içinde Karina Bulutsusu bulunur.
Türkiye'den görülür mü?
Kısa cevap: evet, ama alçakta ve güçlükle. Takımyıldızın tamamı 49° kuzey enleminin güneyindeki her yerden ufkun üstüne çıkar; Türkiye yaklaşık 36°-42° kuzey enlemleri arasında kaldığı için tamamı ufkun üstündedir. Ancak Hava Tulumbası güney göğünün alçak bir köşesindedir. Bir cismin meridyen geçişindeki (gökyüzündeki en yüksek) ufuk yüksekliği şu basit bağıntıyla bulunur: 90° − enlem + dik açıklık. Bu hesaba göre takımyıldızın kuzey sınırı (−24,5°) Antalya gibi 37° kuzeydeki bir yerde ufkun yaklaşık 28,5° üstüne, güney sınırı (−40,4°) ise yaklaşık 12,6° üstüne çıkar. İstanbul'da (41° kuzey) bu değerler yaklaşık 24,5° ve 8,6°'dir.
Bu yüzden iyi bir gözlem için güneye açık, ışık kirliliği düşük bir yer şarttır. Şehir ışığında 4,2-4,6 kadirlik yıldızlar kaybolur ve takımyıldız seçilemez; Bortle ölçeğinin düşük sınıflarındaki bir gökyüzü arayın. Takımyıldız en elverişli konumuna nisan ayında akşam saat 21.00 dolaylarında gelir. Nisan çevresindeki akşamlar en uygun zamandır. Konumunu hangi gece ve saatte nerede arayacağınızı gökyüzü haritası sayfasında kendi yerinize göre görebilirsiniz.
Nasıl bulunur?
Hava Tulumbası'nın belirgin bir deseni yoktur; bu yüzden komşularından yardım almak gerekir. Takımyıldızın batı ucunun sağ açıklığı, Su Yılanı'nın 2. kadirden parlak yıldızı Alphard'ınkiyle (9 sa 27 dk) hemen hemen aynıdır; yani Hava Tulumbası, Alphard'ın bulunduğu meridyenin yaklaşık 16° güneyinde başlar (Alphard'ın dik açıklığı −8,7°, Antlia'nın kuzey sınırı −24,5°). Su Yılanı, Kumpas, Yelken ve Erboğa takımyıldızlarıyla çevrili olduğu için bu komşuları gökyüzü haritasında bulup aradaki sönük bölgeye bakmak en pratik yoldur. Dürbünle bakmak çıplak gözden çok daha verimlidir.
Başlıca yıldızları
Hava Tulumbası'nın tamamı sönüktür: hiçbir yıldızı 3. kadirden parlak değildir ve çıplak gözle (6,5 kadire kadar) görülebilen yaklaşık 42 yıldız barındırır.
- Alfa Antliae (α Ant): Takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür kadiri 4,25. Yaklaşık 366 ışık yılı uzaktaki K4 III türünde turuncu bir devdir; Güneş'in yaklaşık 41 katı yarıçapa sahiptir ve kendine özgü bir adı yoktur. 1879'da bu yıldızın küçük parlaklık değişimleri bildirilmişti, ancak güncel gözlemler bunu doğrulamamıştır.
- Epsilon Antliae (ε Ant): 4,51 kadirlik, yaklaşık 700 ışık yılı uzaklıkta, tek, K3 IIIa türünde bir turuncu devdir.
- Iota Antliae (ι Ant): Yaklaşık 4,6 kadirlik, 200 ışık yılı dolaylarında başka bir turuncu devdir. Hava Tulumbası'nın üç parlak yıldızı da yaşlı, şişmiş turuncu devlerdir.
- U Antliae: Parlaklığı 5,27 ile 6,04 kadir arasında değişen, yaklaşık 900 ışık yılı uzaktaki aşırı kırmızı bir karbon yıldızıdır. Değişkenliğini 1901'de Louisa Wells fotoğraf plakalarında fark etti, Annie Jump Cannon da 1907'deki değişen yıldız listesine kattı. ALMA gözlemleri yıldızın çevresinde, yaklaşık 14.000 ve 10.000 yıl önce fırlatılmış iki toz kabuğu gösterdi.
- S Antliae: 15,6 saatlik periyotla tutulan, çok yakın bir çift yıldızdır; kadir aralığı 6,27-6,83. İki yıldızın zamanla birleşeceği düşünülür.
Ayrıca iki yıldızın çevresinde gezegen bulunmuştur: turuncu cüce HD 93083'ün Satürn kütlesinde bir gezegeni 143 günde dolanır; Güneş benzeri WASP-66 ise dört günlük yörüngede Jüpiter kütlesinde bir gezegene sahiptir.
Derin gökyüzü cisimleri
Hava Tulumbası'nda Messier katalogundan hiçbir cisim yoktur; zengin bir derin gökyüzü avı sunmaz. Yine de önemli cisimler barındırır.
NGC 2997
Takımyıldızın en bilinen galaksisidir. William Herschel 1793'te (4 Mart) keşfetti. Yaklaşık 40 milyon ışık yılı uzaktaki yüzeyi bize dönük, çubuksuz bir spiral galaksidir; çapı yaklaşık 120.000 ışık yılıdır ve kadiri 10 dolayındadır (kaynaklar 10,1 ile 10,6 arasında değer verir). Hubble gibi teleskoplar iki kolun içinde toz şeritleri ve genç yıldız öbekleri, merkezde ise süperyıldız kümeleri barındıran bir halka gösterir. 2003'te SN 2003jg ve 2008'de SN 2008eh süpernovaları bu galaksiden görüldü.

Antlia Cüce Galaksisi
1997'de keşfedilen, 14,8 kadirlik bir cüce küresel galaksidir ve Yerel Grup'un üyesidir. Bu kadirle çok sönüktür; amatör gözlem için uygun bir hedef sayılmaz.
Antlia 2: Hayalet uydu galaksi
Kasım 2018'de ESA'nın Gaia uzay aracının verileri incelenirken bulundu. Samanyolu'nun bir uydu galaksisidir ve yaklaşık 405.000 ışık yılı uzaktadır. Gökyüzünde yaklaşık 1,1° çaplıdır (Ay'ın görünür çapının ikiye katından fazla) ve boyutu Büyük Macellan Bulutu'na yakındır, ama onun yaklaşık on binde biri kadar parlaktır. Bilinen en düşük yüzey parlaklığına sahip galaksidir; sıradan "aşırı yaygın" galaksilerden de yaklaşık 100 kat daha seyrektir. Samanyolu'nun çekimiyle yırtılıp yıldız akıntısına dönüştüğü düşünülür. Bu keşif, Gaia verilerinin arşivden nasıl yeni gök cisimleri çıkardığının güzel bir örneğidir.
Antlia Kümesi
Takımyıldızın güneydoğu kısmında, yaklaşık 40,5-40,9 megaparsek (132-133 milyon ışık yılı) uzaklıkta, yaklaşık 234 galaksilik bir kümedir. Virgo ve Fornax'tan sonra Yerel Grup'a en yakın üçüncü galaksi kümesidir. En belirgin üyeleri NGC 3268 ve NGC 3258 dev eliptik galaksilerdir. Komşu Su Yılanı'ndaki M83 ise çok daha yakın bir galaksidir; Antlia Kümesi onun yanında uzak ve sönük kalır.
Öteki cisimler
Antlia Süpernova Kalıntısı gökyüzündeki en büyük süpernova kalıntılarından biridir. Takımyıldızda ayrıca yaklaşık 13 ışık yılı uzaktaki DEN 1048-3956 adlı M8 türü bir kahverengi cüce vardır (kadiri 17 dolayında).
İlginç bilgiler
- Takımyıldız, Lacaille'in Ümit Burnu'ndan Güney Haçı'nın da içinde olduğu güney göğünü haritalama çalışmasının ürünüdür.
- Takımyıldızın adı iki ayrı dilde "pompa" anlamına gelir: Latincede antlia, Türkçede "tulumba".
- Takımyıldızdaki bir galaksi, NGC 2997, Binney ve Tremaine'in "Galactic Dynamics" kitabının ilk basımının kapağında kullanıldı.
- Antlia 2, boyutuna rağmen 2018'e kadar fark edilmedi; çünkü o kadar seyrek ki yalnızca Gaia gibi hassas konum ölçümleriyle bulunabildi.

Verileri göster
| Alan | 239 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 62. / 88 |
| Dik açıklık | −24,5° ile −40,4° |
| En parlak yıldız (α Ant) | 4,25 kadir |
| Messier cismi | 0 |
| Antlia 2 uzaklığı | 405.000 ışık yılı |
Kısaca
- Hava Tulumbası (Antlia), Lacaille'in 1750'lerde Denis Papin'in hava pompasını anarak adlandırdığı, güney göğündeki sönük bir takımyıldızdır; IAU 1922'de kabul etti.
- 239 derece kare alanıyla 62. sıradadır; en parlak yıldızı 4,25 kadirlik turuncu dev Alfa Antliae'dir.
- Türkiye'den tamamı ufkun üstüne çıkar ama alçaktadır (güney sınırı Antalya'da yaklaşık 12,6°, İstanbul'da 8,6° yükseğe çıkar); karanlık, güneye açık bir yer ve nisan akşamları gerekir.
- İçinde NGC 2997 sarmal galaksisi, Samanyolu'nun hayalet uydusu Antlia 2 ve 234 galaksilik Antlia Kümesi vardır.
- Mitolojik bir hikâyesi yoktur; doğrulanabilir bir Türk/Anadolu gök anlatısı da bulunmaz.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















