21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Nem Denizi (Mare Humorum) nedir? Gassendi Krateri ve Ay'ın yuvarlak havzası

Nem Denizi (Mare Humorum), Ay'ın güneybatısında yaklaşık 420 km çapında bir bazalt ovasıdır; kuzey kıyısında Gassendi Krateri durur, ortasında ise bir mascon bulunur.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güneybatı kenarı; yaklaşık 24°24′ G, 38°36′ B
Çap
420 km (havza 425 km)
Keşif
1651'de Riccioli bugünkü adı verdi; mascon 1968'de Lunar Orbiter verilerinden saptandı

Nem Denizi (Latince Mare Humorum), Ay'ın bize dönük yüzünün güneybatısında, yaklaşık 420 kilometre çapında yuvarlak bir bazalt ovasıdır. Yaklaşık 3,9 milyar yıl önce açılan bir çarpma havzasının lavla dolmasıyla oluşmuştur; kuzey kıyısında 111 kilometrelik Gassendi Krateri durur ve havzanın ortasında Ay'ın tanınmış kütleçekim anomalilerinden biri bulunur. Türkiye'den dürbünle seçilir, küçük bir teleskopla ayrıntılı bir manzara sunar.

Genel bakış: Ay'ın batı kıyısındaki yuvarlak ova

Ay'daki koyu alanlara "deniz" (maria) denir; gerçekte bunlar büyük çarpmalarla açılan havzaların sonradan bazalt lavla dolmasıyla oluşmuş düzlüklerdir. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay'ın genel yüzey tablosu Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor.

Nem Denizi'nin merkezi yaklaşık 24°24′ güney ve 38°36′ batıdadır. Kuzeyinde Ay'ın en büyük karanlık ovası olan Fırtınalar Okyanusu yer alır; doğuda ise Bulutlar Denizi bulunur. Çarpma havzası denizin kendisinden biraz daha geniştir: havzanın çapı 425 kilometre, denizin çapı 420 kilometredir.

ÖzellikDeğer
Latince adMare Humorum ("Nem Denizi")
KonumYaklaşık 24°24′ G, 38°36′ B (Ay'ın yakın yüzü, batı kenarı)
Deniz çapı420 km
Havza çapı425 km
Yaş (tahmin)Yaklaşık 3,9 milyar yıl; Apollo örneği yok
Bazalt dolguHavzanın ortasında 3 km'den kalın olduğu düşünülüyor
Önemli yapılarGassendi, Hippalus, Vitello, Doppelmayer, Puiseux
Nem Denizi rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Deniz çapı420 km
Havza çapı425 km
YaşYaklaşık 3,9 milyar yıl
Bazalt kalınlığı3 km'den fazla
Gassendi'nin çapı111 km
Gassendi'nin derinliği1,42 km
Rimae Hippalus'un uzunluğu240 km

Adı nereden geliyor?

Ay'ın koyu ovalarına bugünkü adlarını çoğunlukla İtalyan gökbilimci Giovanni Battista Riccioli verdi; 1651 tarihli adlandırma sistemi bugün de standarttır. Riccioli büyük koyu alanlara hava durumuna gönderme yapan adlar verdi; Nem Denizi de bu adlandırmanın parçasıdır. Latince humorum, İngilizce kaynaklarda "Sea of Moisture" ve "Sea of Humors" diye karşılanır. Türkçede aynı gelenek Bulutlar Denizi ve Yağmurlar Denizi gibi adlarla sürer.

Riccioli'den önce bu ova başka adlarla anılıyordu. Michael van Langren 1645 haritasında denize Mare Venetum ("Venedik Denizi") dedi; Johannes Hevelius 1647 haritasında Sinus Sirbonis adını kullandı. Daha da ilginci, Fransız filozof ve gökbilimci Pierre Gassendi, Kriz Denizi'ne Hazar adını vermiş, bu ovaya da onun karşısındaki anlamında Anticaspia demişti. Bugün denizin kuzey kıyısındaki dev krater Gassendi'nin adını taşıyor.

Havzanın yapısı: kalın bazalt ve gömülü kütle

Nem Denizi'nin bulunduğu havza, Yağmurlar (Imbrium) ve Nektar havzalarının arasında bir yaşa sahiptir; yani Nektar'dan genç, Imbrium'dan yaşlıdır. Apollo programı buradan örnek getirmediği için kesin yaş bilinmiyor; jeolojik haritalamaya dayanan tahmin yaklaşık 3,9 milyar yıldır. Komşu havzalar için Nektar Denizi maddesine bakılabilir.

Havza, tahminlere göre ortasında 3 kilometreyi aşan kalınlıkta bir bazalt tabakasıyla dolu. Lavın katılaşmasından sonra deniz yüzeyinde sıkışma kuvvetleri etkili oldu ve alçak, kıvrımlı sırtlar (wrinkle ridge) oluştu. Bu sırtlar çoğunlukla gömülü halka yapılarını izler. Aşağıdaki LRO görüntüsünde havzanın iç kenarını takip eden sırtları rahatça seçebilirsiniz.

NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'nın (LRO) Nem Denizi görüntüsü: üstte Gassendi Krateri, altta Doppelmayer, Puiseux ve Vitello. Kuzey yukarıdadır.
NASA / Lunar Reconnaissance Orbiter, kamu malı; Wikimedia Commons

Mascon: Ay'ın çekim anomalisi

Nem Denizi'nin ortasında bir mascon (kütle yoğunlaşması) bulunur: çevresine göre daha güçlü kütleçekim uygulayan bir bölge. Ay'daki ilk mascon'lar 1968'de, Lunar Orbiter uzay araçlarının yörünge verilerindeki sapmalarla fark edildi; Nem Denizi'ndeki yoğunlaşma da beş Lunar Orbiter aracının Doppler izleme verilerinden saptandı. Sonraki yıllarda Lunar Prospector ve GRAIL görevleri bu yoğunlaşmayı daha yüksek çözünürlükle doğruladı. GRAIL'in ikiz araçları Ebb ve Flow, Mart-Aralık 2012 arasında Ay'ın kütleçekim alanını haritaladı.

Mascon'ların kökeni için kabul gören açıklama, yoğun mare bazaltının yanı sıra kabuk-manto sınırının yukarı kalkmasının da gerekli olduğudur; kuramsal çalışmalar Ay'daki bütün mascon'ların izostatik dengelerinin üstünde desteklendiğini gösterir. Bu çekim anomalileri, alçaktan uçan yörünge araçlarının yolunu etkiler; bu nedenle Ay görevlerinin planlanmasında önemlidir.

Gassendi Krateri: denizin kuzey kapısı

Nem Denizi'nin en tanınan yapısı, kuzey kenarındaki Gassendi Krateridir. Çapı yaklaşık 111 kilometre, derinliği 1,42 kilometredir. Kraterin adını Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 1935'te Pierre Gassendi'ye ithafen onayladı. Gassendi, 1631'de Kepler'in öngördüğü Merkür geçişini gözlemleyerek bir gezegenin Güneş önünden geçişini ilk gören kişi olarak anılır.

Gassendi, Nektaris öncesi (Pre-Nectarian) döneme aittir; yani çok eskidir. Bu yüzden dış duvarı aşınmıştır; yükseklik 200 metre ile 2,5 kilometre arasında değişir. Deniz lavı kraterin iç kısmının büyük bölümünü basmıştır. Taban boyunca Rimae Gassendi adıyla bilinen bir kırık ağı uzanır; ortada birden fazla merkezî tepe vardır. İnfrared spektroskopisi bu tepelerde saf kristal plajiyoklaz bulunduğunu gösterdi. Kuzey kenarını ise 32 kilometrelik Gassendi A kesiyor; ışın sistemi nedeniyle Kopernik dönemine ait, yani genç sayılıyor.

LRO'nun Gassendi Krateri'nin tabanında görüntülediği kırıklar (Rimae Gassendi)
NASA / GSFC / Arizona State University

Gassendi'nin adı Apollo tarihinde de geçer. Apollo 17 için aday iniş yerleri arasında Gassendi ve Alphonsus kraterleri de vardı; Gassendi'nin merkezî tepesine ulaşmak yerel arazinin engebesi nedeniyle zor görüldü ve elendi. Apollo Alan Seçim Kurulu Şubat 1972'de Taurus-Littrow'u oybirliğiyle önerdi, Apollo 17 de 11 Aralık 1972'de oraya indi. Genel Apollo hikâyesi için Apollo programı sayfasına bakabilirsiniz.

Kraterde kayda geçmiş bir "geçici ay olayı" da var: 30 Nisan-1 Mayıs 1966'da İngiliz gözlemciler kraterin tabanının doğu kesiminde kırmızı parıltılar bildirdi.

Çevredeki kraterler ve yarıklar

  • Hippalus (doğu): 58 km çapında, 0,9 km derinliğinde; güneybatı kenarı kayıp olduğundan denize açılan bir koy gibidir. Tabanından geçen, 240 km uzunluğundaki Rimae Hippalus yarığı güneye uzanıp güneybatıya doğru kıvrılır. Adını antik Yunan kâşifi Hippalus'tan alır.
  • Vitello (güney): 42,5 km çapında, 1,7 km derinliğinde; tabanı kırıklarla kaplı bir kraterdir. Adını 13. yüzyılda yaşamış Polonyalı bir ilahiyatçı ve fizikçiden alır. Merkezî tepesinde saf kristal plajiyoklaz saptanmıştır.
  • Doppelmayer (güneybatı): 65 km çapında, bazaltla taşmış eski bir krater; ortasında yükselen bir sırt var. Adını Alman matematikçi ve gökbilimci Johann Gabriel Doppelmayr'dan (1671-1750) alır. Yanındaki Rimae Doppelmayer ince yarıklarını seçmek için 150 mm'lik teleskop ve iyi görüş koşulları gerekir. Doğu-kuzeydoğusunda neredeyse tamamen gömülmüş Puiseux yer alır.
  • Liebig ve Kelvin (batı ve doğu): Batı kıyısında Liebig Krateri'nin yanındaki Rupes Liebig uçurumları, doğu kıyısında ise Promontorium Kelvin burnu yer alır.

Bu yapıların çoğu, çarpma kraterlerinin deniz lavıyla sonradan nasıl doldurulduğunu gösteren iyi birer örnektir.

Ufak ayrıntı: patlamalı volkanik malzeme

NASA'nın LRO aracı 2010'da denizin güneybatısında 28 metre genişliğinde küçük bir çöküntü (graben) görüntüledi. Bu çöküntü, yüzeyi kaplayan piroklastik bir birikimin içindeydi; yani patlamayla saçılmış volkanik malzemeden söz ediyoruz. Görüntünün genişliği yalnızca 500 metredir ve LRO bu kareyi 44,7 kilometre yükseklikten çekmiştir; çöküntünün tam ortasında 108 metrelik yıpranmış bir çarpma çukuru vardır.

Keşif tarihi ve görevler

Apollo programı Nem Denizi'nden örnek getirmediği için yaşı hâlâ tahminidir; yine de bölge yörüngeden iyi görüntülendi. Lunar Orbiter 5, 1 Ağustos 1967'de fırlatıldı ve Ağustos ayında yaptığı fotoğraflama sırasında Gassendi'yi de hedefleri arasına aldı. Apollo 16'nın 1972'deki yörünge görevinde Gassendi çok sayıda kareye girdi. NASA'nın 2009'da fırlatılan Ay Keşif Yörünge Aracı (LRO) ise 0,5 metreye varan çözünürlükte çekim yapabilen kamerasıyla bölgeyi ayrıntılı görüntüledi.

Nem Denizi'nin adları ve görevleri
Uzay Gündem
Verileri göster
1645Mare Venetum adı verildi
1647Sinus Sirbonis adı verildi
1651Riccioli bugünkü adı verdi
1967Lunar Orbiter 5 görüntüledi
1968Mascon saptandı
1972Apollo 17 Gassendi'ye gitmedi
2010LRO 28 m'lik grabeni gösterdi
2026Artemis II fotoğrafladı

6 Nisan 2026'da Artemis II mürettebatı Ay'ın çevresinden Nem Denizi'ni de fotoğrafladı. NASA'nın açıklamasına göre mürettebat, karedeki koyu ve açık alanların oluşturduğu görünümü bir "avuç izine" benzetti; karede Fırtınalar Okyanusu, Nem Denizi ve Byrgius A Krateri seçiliyor. Artemis programının genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar maddesine bakılabilir.

Artemis II mürettebatının 6 Nisan 2026'da çektiği karede Ay'ın koyu ovaları ve ortada Byrgius A Krateri'nin ışın sistemi; NASA'ya göre karede Fırtınalar Okyanusu ile Nem Denizi de bulunuyor
NASA

Türkiye'den nasıl gözlenir?

Nem Denizi, Ay diskinin batı kenarına yakındır; bu yüzden bize yan yönden bakılır ve doğu-batı yönünde yaklaşık beşte bir kadar kısalmış görünür. Çıplak gözle zor seçilir: Fırtınalar Okyanusu'nun güneyinde, kenara yakın küçük koyu bir leke gibidir. Denizin açısal çapı yaklaşık 3,8 yay dakikasıdır (420 km, Ay'ın ortalama 384.400 km'lik uzaklığında); bu, dürbünle rahatça seçilir. Gassendi ise yaklaşık 1 yay dakikalık boyutuyla küçük bir teleskopta bile yuvarlak çerçevesiyle seçilir.

Ayrıntı için en uygun zaman, denizin üstünden terminatörün (aydınlık-karanlık sınırı) geçtiği günlerdir; çünkü alçak ışık sırtları ve duvarları uzun gölgelerle belirginleştirir. Denizde gün doğumu, büyüyen Ay'da dolunaydan kabaca üç gün önce; gün batımı ise küçülen Ay'da son dördün sonrasındaki günlerde yaşanır. Denizin kenarına yakın olması, librasyon sayesinde Ay'ın batı kenarı bize biraz daha dönük olduğunda daha geniş görünmesine yol açar. Evre ayrıntısı için Ay evreleri sayfasına bakın.

Gözleme başlarken Ay atlası sayfasındaki dürbün ve teleskopla görülecek yerler listesi işinize yarar. Teleskop seçimi için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi, fotoğraf için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısı işe yarar.

İlginç bilgiler

  • Nem Denizi'ne 17. yüzyılda ad veren gözlemcilerden biri, bugün kuzey kıyısındaki kraterin adını taşıyan Gassendi'ydi.
  • Nem Denizi'ndeki kütle yoğunlaşması, 1968'de beş Lunar Orbiter aracının Doppler verilerinden bulundu.
  • Gassendi, Apollo 17 için aday iniş yerleri arasına girdi ama merkezî tepesine ulaşmanın zorluğu yüzünden elendi.
  • Gassendi'nin tabanındaki kırık ağı, Rimae Gassendi adıyla haritalarda ayrı bir yapı olarak yer alır.

Kısaca

  • Nem Denizi (Mare Humorum), Ay'ın yakın yüzünün güneybatısında 420 km çapında, yaklaşık 3,9 milyar yıllık bir havzayı dolduran bazalt ovasıdır.
  • Havzanın ortasında kalın bazalt dolgusu ve 1968'de Lunar Orbiter verileriyle saptanan bir mascon (çekim anomalisi) bulunur.
  • Kuzey kıyısındaki Gassendi Krateri (111 km çap) birden çok merkezî tepesi, taban kırıkları ve Apollo 17 için aday alan olmasıyla tanınır.
  • Adını 1651'de Riccioli verdi; ondan önce Gassendi, van Langren ve Hevelius farklı adlar kullanmıştı.
  • Türkiye'den dürbünle seçilir; en iyi ayrıntı, terminatörün üstünden geçtiği günlerde küçük bir teleskopla görülür.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar