21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Yağmurlar Denizi (Mare Imbrium) nedir? Apenin Dağları, Lunokhod 1 ve Chang'e 3

Yağmurlar Denizi (Mare Imbrium), Ay'ın kuzeybatısında yaklaşık 1.145 km genişliğinde bazalt ovasıdır; Apenin ve Alp dağları, Lunokhod 1 ve Chang'e 3 burada yer alır, Türkiye'den çıplak gözle seçilir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, kuzeybatı; yaklaşık 33° K, 16° B
Çap
Yaklaşık 1.145 km
Keşif
1651'de Riccioli adlandırdı; Luna 17/Lunokhod 1 (1970), Apollo 15 (1971) ve Chang'e 3 (2013) bölgeye indi

Yağmurlar Denizi (Latince Mare Imbrium), Ay'ın bize dönük yüzünün kuzeybatısında yer alan, yaklaşık 1.145 kilometre genişliğinde dev bir bazalt ovasıdır. Yaklaşık 3,9 milyar yıl önce Ay'a çarpan çok büyük bir cismin açtığı havzanın lavla dolmasıyla oluşmuştur. Çıplak gözle Ay'ın en kolay seçilen koyu lekelerinden biridir; kıyısında Apenin ve Alp dağları durur, içine ise Lunokhod 1 ve Chang'e 3 gibi araçlar inmiştir.

Adı ve genel bakış

Ay'daki koyu düzlüklerin hepsi eskiden deniz sanıldığı için "deniz" diye anılır; gerçekte suyla ilgisi yoktur, ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında. Yağmurlar Denizi adı, Latince imbrium ("yağmurların") sözcüğünden gelir ve Giovanni Riccioli'nin 1651 tarihli adlandırma sisteminde yerleşmiştir. Riccioli denizlere hava durumu ve ruh hali çağrışımlı adlar vermiştir; Huzur Denizi ile Berraklık Denizi de aynı gelenekten gelir.

Yağmurlar Denizi, Ay denizleri arasında yalnızca Fırtınalar Okyanusu'ndan (Oceanus Procellarum) küçüktür. Bir çarpma havzasıyla doğrudan ilişkili en büyük deniz olarak anılır. Batı geleneğindeki "Ay'daki Adam" yüzünde adamın sağ gözü olarak yorumlanan koyu alan da budur.

ÖzellikDeğer
Latince adMare Imbrium ("yağmurlar denizi")
KonumYaklaşık 33° K, 16° B (Ay'ın yakın yüzü, kuzeybatı)
GenişlikYaklaşık 1.145 km
Havza yaşıYaklaşık 3,92 milyar yıl
Çarpan cismin tahmini boyuYaklaşık 250 km
AdlandıranGiovanni Riccioli, 1651
Yağmurlar Denizi rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Deniz genişliği1.145 km
Havza yaşı3,92 milyar yıl
Apenin Dağları600 km
Alp Vadisi166 km
Hadley Yarığı80 km
Lunokhod 1'in yolu10,54 km

Nasıl oluştu?

Yağmurlar Denizi'nin hikâyesi iki aşamalıdır. Önce, yaklaşık 3,92 milyar yıl önce, genişliği yaklaşık 250 kilometre olarak tahmin edilen bir cisim Ay'a çarptı ve çok halkalı dev bir çarpma havzası açtı. Bu çarpma, Ay'ın erken ve yoğun çarpma dönemine denk gelir; Çarpmanın fırlattığı kaya yığınları havzanın çevresine dağılmış, halkalar hâlinde yükselen kenar sıradağlar oluşmuştur.

İkinci aşama çok daha sonra, havza soğuyup yerleştikten sonra geldi: Ay'ın iç kısmından yükselen bazaltik lav çukuru doldurdu. Bugünkü koyu renk, demirce zengin bu bazaltın çevredeki açık renkli dağlık bölgelerden daha az ışık yansıtmasından kaynaklanır. Havza zemini bugün çevresinden yaklaşık 3,5 kilometre çukurdur. Yağmurlar Denizi ayrıca Ay'daki en büyük kütle yoğunlaşması (mascon) alanı olarak bilinir; yani burada yüzeyin altında yer çekimini hafifçe artıran yoğun malzeme vardır. Genel yüzey tablosu için Ay'ın yüzeyi, Ay'ın kendisinin oluşumu için Ay nasıl oluştu? sayfasına bakabilirsiniz.

Apollo 17'nin haritalama kamerasının Yağmurlar Denizi üzerinde çektiği eğik görüntü: koyu bazalt ovası ve uzaktaki kıyı yükseltileri
NASA / Apollo 17 (AS17-M-2444)

Çevresindeki dağ halkaları

Havzanın çevresinde üç eş merkezli dağ halkası ayırt edilir; en dıştakinin genişliği yaklaşık 1.300 kilometredir. Dış halkada Karpat, Apenin ve Kafkas dağları, orta halkada Alp ve Arşimet dağları yer alır. İçteki halka yaklaşık 650 kilometre genişliğindedir ve Recti ile Teneriffe dağları bu halkayla ilişkilendirilir. Denizin içinde Pico ve La Hire gibi tek başına yükselen tepeler de görülür.

Apenin Dağları

Apenin Dağları (Montes Apenninus), denizin güneydoğu kıyısında yaklaşık 600 kilometre uzanır ve havzanın dış halkasının en belirgin kalıntısı sayılır. Bazı zirveleri yaklaşık 5 kilometreye ulaşır; en yüksek tepe olan Mons Huygens, Lunar Reconnaissance Orbiter'ın (LRO) yükseklik ölçümlerine göre deniz tabanından yaklaşık 5,3 kilometre yükselir. Sık sık "Ay'ın en yüksek dağı" diye anılır, ancak bu doğru değildir; yalnızca bu sıradağın en yüksek noktasıdır. Adı, İtalya'daki Apenin Dağları'ndan gelir.

Dağların eteğine, Apollo programının dördüncü insanlı iniş görevi Apollo 15 indi; ayrıntısı aşağıda.

Alp Dağları ve Alp Vadisi

Alp Dağları (Montes Alpes) denizin kuzeyinde, orta halkanın bir parçası olarak yaklaşık 280 kilometre boyunca uzanır. Zirvelerin çoğu 1.800-2.400 metre arasındadır; yalnızca Mont Blanc adı verilen tepe yaklaşık 3,6 kilometreye çıkar. Sıradağı kuzeybatı ucundaki bölümden ayıran Alp Vadisi (Vallis Alpes) yaklaşık 166 kilometre uzunluğunda ve en geniş yerinde yaklaşık 10 kilometre eninde bir çöküntü vadisidir. Alp Dağları'nın adı 1935'te Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından onaylanmıştır.

Denizin içindeki ve kıyısındaki kraterler

  • Platon (Plato): Denizin kuzeydoğu kıyısında, Alp Dağları'nın batı ucunda yer alan yaklaşık 101 kilometrelik kraterdir. Koyu zeminini küçük kraterciklerin dışında merkezî bir tepe bozmaz; kenar duvarı yaklaşık 2 kilometre yüksekliktedir. "Geçici ay olayları" (ışık parlamaları, renk değişimleri) bildirimleriyle ünlüdür; bilim insanları bunların çoğunu gözlem koşullarına ve Güneş ışığının açısına bağlar.
  • Arşimet (Archimedes): Yaklaşık 81 kilometre genişliğinde ve 1,6 kilometre derinliğindedir; Yağmurlar Denizi'ndeki en büyük kraterdir. Zemini lavla kaplıdır, merkezî tepesi yoktur. Yanında Aristillus ve Autolycus kraterleri durur.
  • Mons Piton: Denizin doğusunda, Teneriffe dağları içinde tek başına yükselen yaklaşık 2,3 kilometrelik bir tepedir.

Gökkuşağı Körfezi

Denizin kuzeybatı kıyısında, Latince adıyla Sinus Iridum ("gökkuşakları körfezi"), yaklaşık 249 kilometre genişliğinde yarım daire biçimli bir koy vardır. Eskiden bir çarpma krateriydi, sonradan bazaltik lavla doldu. Çevresini Jura Dağları çevreler; körfezin uçlarında Heraclides ve Laplace burunları bulunur. Yeni Ay'dan yaklaşık 10-11 gün sonra gün ışığı yalnızca Jura Dağları'nın tepelerine vurur ve körfez karanlıkta kalırken dağlar parlak bir "altın kulp" gibi görünür; gözlemciler bu manzarayı çok sever.

Keşif tarihi ve görevler

Luna 17 ve Lunokhod 1 (1970)

Sovyetler Birliği'nin Luna 17 aracı 17 Kasım 1970'te Yağmurlar Denizi'ne indi ve bir başka gök cisminde çalışan ilk uzaktan kumandalı gezgin olan Lunokhod 1'i yüzeye bıraktı. Yaklaşık 840 kilogramlık bu sekiz tekerlekli araç, üç Ay gününe göre tasarlanmıştı ancak 11 Ay günü boyunca, yaklaşık 322 Dünya günü çalıştı. Son temas 14 Eylül 1971'de kuruldu. Gezgin toplam 10.540 metre yol yaptı, 20.000'den fazla televizyon görüntüsü ve 206 yüksek çözünürlüklü panorama gönderdi; penetrometreyle yaklaşık 500 noktada toprağın direncini ölçtü ve 25 toprak çözümlemesi yaptı. Üzerinde Fransa'nın sağladığı bir lazer yansıtıcı da vardı.

Lunokhod 1'in sonraki serüveni de ilginçtir: Aracın yeri 2010'da LRO'nun görüntüleriyle yeniden saptandı; aynı yıl nisan ayında APOLLO ekibinin lazer ölçümleri aracın yerini yaklaşık bir metre kesinlikle belirledi.

LRO'nun görüntüsünde ok, Yağmurlar Denizi'nde yıllardır duran Luna 17 iniş aracını gösteriyor; çubuk 100 metreyi temsil eder
NASA / GSFC / Arizona State University

Apollo 15 (1971)

Apollo 15, 26 Temmuz 1971'de fırlatıldı ve 30 Temmuz'da Apenin Dağları ile Hadley Yarığı arasındaki bölgeye indi. Komutan David Scott ve ay modülü pilotu James Irwin dört yürüyüşte toplam 19 saat 7 dakika yüzeyde kaldı; komuta modülü pilotu Alfred Worden yörüngede bekledi. Görev, Ay gezgin aracının ilk kullanıldığı görevdi; araç yaklaşık 28 kilometre yol yaptı. Ekip yaklaşık 77 kilogram numune getirdi; bunların arasında Ay'ın ilk kabuğundan kaldığı düşünülen ünlü "Genesis Rock" (anortozit türü bir kaya) da vardı. Kayıtlara göre mürettebat 7 Ağustos 1971'de Pasifik'te denize indi.

Hadley Yarığı (Rima Hadley) yaklaşık 80 kilometre uzunluğunda, ortalama yaklaşık 1,2 kilometre genişliğinde, iniş yerinde yaklaşık 370 metre derinliğinde kıvrımlı bir kanaldır. Eskiden suyun açtığı sanılırdı; numuneler ise volkanik, yani lav akışıyla ilişkili bir kökene işaret etti. Bölge Apollo programının jeolojik açıdan en çeşitli iniş yeri sayılır. Ayrıntılı görev anlatısı için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz.

Chang'e 3 (2013)

Çin'in Chang'e 3 görevi 1 Aralık 2013'te fırlatıldı ve 14 Aralık 2013'te Yağmurlar Denizi'ne indi. İniş yeri yaklaşık 44,1° K, 19,5° B civarında, Laplace F kraterinin yaklaşık 40 kilometre güneyindeydi; plan aslında Gökkuşağı Körfezi'ne inmekti, ancak araç denizin kendi içine kondu. Bu, 1976'daki Luna 24'ten sonra Ay'a yapılan ilk yumuşak iniştir; Çin, bunu başaran üçüncü ülke oldu. İniş aracının kütlesi yaklaşık 1.200 kilogramdı; yanındaki 140 kilogramlık Yutu gezgini yüzeyde dolaştı.

Yutu'nun planlanan görev süresi üç aydı; Ocak 2014'te mekanik bir kontrol sorunu yaşadı, ancak aralıklarla çalışmayı 2014 boyunca sürdürdü ve Mart 2015'te veri göndermeyi bıraktı. Gezginin yer radarı, yüzeyin yaklaşık 30 metre altına kadar katmanlı yapıyı taradı ve ilmenitçe zengin yeni bir bazalt türü bulundu. İniş aracındaki 50 milimetrelik Ay tabanlı morötesi teleskop da (LUT) Ay yüzeyinden gökyüzünü gözlemledi. Chang'e programının sonraki bir halkasını Chang'e 6 sayfasında bulabilirsiniz.

Yağmurlar Denizi'nde yarım yüzyıl
Uzay Gündem
Verileri göster
1651Riccioli denizi adlandırdı
1970Luna 17 ve Lunokhod 1 indi
1971Apollo 15 Apenin eteğine indi
2010LRO Lunokhod 1'i yeniden buldu
2013Chang'e 3 yumuşak iniş yaptı
2015Yutu veri göndermeyi bıraktı

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Yağmurlar Denizi, Ay diskinin kuzeybatısında yer aldığı için Türkiye'den çıplak gözle kolayca seçilir. Ay atlası sayfasındaki öneriye göre en iyi görüş zamanı Ay yaşının 10. günü (büyüyen şişkin Ay) ve 22. günüdür (son dördün civarı); bu evrelerde deniz kıyısındaki dağların gölgeleri belirgindir. Evre bilgisi için Ay evreleri sözlük sayfasına bakabilirsiniz.

  • Çıplak göz: Koyu ova Ay'ın üst yarısında seçilir; güneydoğusunda daha küçük Buharlar Denizi bulunur.
  • Dürbün: Apenin Dağları'nın parlak sıradağ sınırı, Platon'un koyu zemini ve Arşimet krateri rahatça görülür. Araç seçimi için teleskop ve dürbün rehberi işe yarar.
  • Küçük teleskop: Alp Vadisi gibi ince ayrıntılar, atlasımızda da belirtildiği gibi küçük bir teleskop ister. Teleskop görüntüyü ters çevirebilir; doğu-batı yönlerini buna göre okuyun.
  • Fotoğraf: Çekim ipuçları için Ay fotoğrafı nasıl çekilir? sayfasına bakın.

İniş yerlerindeki araçlar çok küçüktür; yer tabanlı hiçbir teleskopla görülemez. Bu tür görüntüler, LRO gibi Ay yörüngesindeki araçlardan gelir.

Hadley-Apenin bölgesini gösteren, yer tabanlı bir teleskopla çekilmiş Ay fotoğrafı; terminatörün hemen yanında Apollo 15 iniş bölgesi bulunur
NASA / Shawn Quinn (KSC)

Ay'ın bütününde yeri

Yağmurlar Denizi, komşusu Berraklık Denizi ve Huzur Denizi ile birlikte Ay'ın en tanınmış koyu ovalarından biridir. Ay'ı genel olarak tanımak için Ay maddesi iyi bir başlangıçtır.

Kısaca

  • Yağmurlar Denizi (Mare Imbrium), Ay'ın yakın yüzünün kuzeybatısında, yaklaşık 1.145 km genişliğinde, bazalt lavla dolmuş dev bir çarpma havzasıdır; Riccioli'nin 1651 adlandırmasından gelir.
  • Havza yaklaşık 3,92 milyar yıl önce açıldı; çevresinde Apenin (yaklaşık 600 km), Alp, Karpat ve Kafkas dağları yükselir.
  • Kıyısında Platon ve Arşimet kraterleri, kuzeybatısında Gökkuşağı Körfezi (Sinus Iridum) bulunur; Alp Vadisi yaklaşık 166 km uzunluğundadır.
  • Luna 17/Lunokhod 1 (1970) ve Chang'e 3 (2013) denizin içine, Apollo 15 (1971) ise Apenin Dağları ile Hadley Yarığı arasına indi.
  • Türkiye'den çıplak gözle seçilir; en iyi görüş zamanı Ay yaşının 10. ve 22. günleridir, Alp Vadisi için küçük teleskop gerekir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar