21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Fırtınalar Okyanusu (Oceanus Procellarum) nedir? Ay'ın en büyük karanlık ovası

Fırtınalar Okyanusu (Oceanus Procellarum), Ay'ın yakın yüzünün batı kenarındaki en büyük bazalt ovasıdır; Luna 9, Apollo 12 ve Chang'e-5 burada indi, çıplak gözle görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzünün batı kenarı; yaklaşık 18,4° K, 57,4° B
Çap
2.592 km
Keşif
Luna 9 (1966) Ay'a ilk yumuşak inişi burada yaptı; Apollo 12 (1969) ve Chang'e-5 (2020) buradan örnek getirdi

Fırtınalar Okyanusu (Latince Oceanus Procellarum), Ay'ın bize dönük yüzünün batı kenarında uzanan, Ay'ın en büyük karanlık bazalt ovasıdır. Kuzey-güney doğrultusunda 2.500 kilometreyi aşan bu alan Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 10,5'ini kaplar ve adında "okyanus" geçen tek Ay oluşumudur. Luna 9, Surveyor 1, Apollo 12 ve Chang'e-5 gibi görevlerin indiği bu bölge, çıplak gözle de seçilebilir.

Genel bakış: okyanus değil, donmuş lav ovası

Ay'a çıplak gözle baktığımızda gördüğümüz koyu lekelerin hepsine mare (Latince "deniz", çoğulu maria) denir. 17. yüzyıl gökbilimcileri bu düzlükleri su dolu sanmış; Riccioli'nin 1651 tarihli Almagestum novum eserinde yerleşen adlandırma düzeni de denizlere hava durumu ve duygu durumu adları verdi. Gerçekte bunlar, geçmişte bazalt lavla dolmuş geniş havzalardır; ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında. Denizler Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 16'sını kaplar ve çoğu yakın yüzdedir. "Fırtına" adı da gerçek bir hava olayına işaret etmez: Ay'da hava, dolayısıyla fırtına yoktur.

ÖzellikDeğer
Latince adOceanus Procellarum
KonumYaklaşık 18°24′ K, 57°24′ B (yakın yüzün batı kenarı)
Çap2.592 km
YüzölçümüYaklaşık 4 milyon km² (Ay yüzeyinin yüzde 10,5'i)
Çevresindeki denizlerKuzeyde Sinus Roris; güneyde Bulutlar Denizi (Mare Nubium) ve Nem Denizi (Mare Humorum)

Ay'ın tamamını anlatan Ay maddesi ve yüzey yapısını ele alan Ay'ın yüzeyi sayfası, Fırtınalar Okyanusu'nu bütünün içinde görmek için iyi bir başlangıçtır. Aynı yarım kürede, ona komşu olan Yağmurlar Denizi de benzer bir lav ovasıdır; Apollo 11'in indiği Huzur Denizi ise Ay'ın öbür kenarına yakındır.

Nasıl oluştu? Genç lavların bölgesi

Ay denizlerinin bazaltlarının büyük bölümü yaklaşık 3,0-3,5 milyar yıl önce püskürmüştür. Fırtınalar Okyanusu bu kuralın dikkat çekici bir istisnasını barındırır: Ay'ın daha genç bazalt akıntıları büyük ölçüde bu bölgede toplanmıştır. Chang'e-5'in 2020'de getirdiği örnekler yaklaşık 2 milyar yıl yaşında çıktı; yani Ay'ın iç ısısı, bu bölgede sanıldığından uzun süre lav üretmeyi sürdürmüş.

Bu uzun volkanik etkinliğin nedeni olarak Procellarum KREEP Bölgesi (PKT) gösterilir. KREEP; potasyum (K), nadir toprak elementleri (REE) ve fosfordan (P) oluşan, ısı üreten elementlerce zengin bir jeokimyasal bileşendir. Jolliff ve arkadaşlarının 2000 tarihli çalışmasıyla yerleşen üç bölgeli Ay kabuğu modeline göre PKT yalnızca yakın yüzdedir, Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 10'unu kaplar, ama Ay'daki bazaltik akıntıların yaklaşık yüzde 60'ını barındırır. Toryum derişimi PKT denizlerinde yaklaşık 4,8 ppm'dir; yüksek arazilerin içinde kalan denizlerde ortalama 2,2 ppm'dir. Isı üreten elementlerin bu bölgede toplanması, volkanizmanın neden burada yoğunlaştığını büyük olasılıkla açıklar.

GRAIL'in ortaya çıkardığı gizli çerçeve

NASA'nın ikiz uydusu GRAIL (Ebb ve Flow), 10 Eylül 2011'de fırlatıldı ve 17 Aralık 2012'de görevini tamamladı. İki uydu arasındaki mesafe değişimini mikrometre düzeyinde ölçerek Ay'ın kütleçekim alanını haritaladı. Bu haritalarda Fırtınalar Okyanusu'nu çevreleyen, çokgene benzer bir kütleçekim sapması çerçevesi belirdi. NASA'nın görsel açıklamasına göre bu sapmalar, yüzeydeki bazalt ovanın altında gömülü, eski ve lavla dolmuş yarık bölgeleri olarak yorumlanıyor.

NASA'nın GRAIL verilerinden hesaplanan kütleçekim eğimleri (mavi), Ay'ın yakın yüzünde Fırtınalar Okyanusu'nu çerçeveleyen yapıları gösteriyor. Zemindeki kabartma, LRO'nun yükseklik ölçümlerinden çizildi.
NASA/Colorado School of Mines/MIT/GSFC/Scientific Visualization Studio

Bu bulgu, bölgenin yalnızca tek bir dev çarpmanın izi olduğu düşüncesine karşı bir ipucu sunar; yine de yarıkların nasıl ve ne zaman açıldığı, ısı üreten elementlerin bölgede neden toplandığı sorusu bilimsel araştırmanın konusu olmayı sürdürüyor.

Okyanusun içindeki ve kıyısındaki oluşumlar

Aristarchus ve platosu

Kuzeybatı kenarda duran Aristarchus krateri, Ay yüzeyindeki büyük oluşumların en parlaklarındandır; yansıtıcılığı çoğu Ay oluşumunun neredeyse iki katıdır. Bunun nedeni yaşının görece genç olmasıdır: yaklaşık 450 milyon yıllık krater, kazdığı malzeme uzay etkisiyle kararmadan önce oluşmuştur. Çevresindeki Aristarchus Platosu yaklaşık 200 km genişliğinde, çevresindeki denizden en çok 2 km yükselen bir kabuk bloğudur ve kıvrımlı lav kanallarıyla doludur. Bölge, bildirilen "geçici Ay olayları" (kısa süreli parlama ve renk değişimi raporları) bakımından da öne çıkar; 2007'ye kadar burada 122 olay bildirilmişti.

Copernicus

Okyanusun doğu kenarındaki Copernicus krateri, parlak ışınlarıyla öne çıkan belirgin bir ışınlı kraterdir.

Marius Tepeleri

Okyanus içindeki Marius Tepeleri, Ay'daki volkanik oluşumların en yoğun toplandığı bölgedir. Yüksekliği genellikle 200-500 metre olan kubbeler, denizlerin akışkan lavından farklı olarak daha yapışkan lavlarla oluşmuştur. Japonya'nın SELENE yörünge aracı 2009'da burada büyük bir çukur buldu; sonradan LRO ile de görüntülenen çukurun derinliği 80-88 metre kadardır. Radar verileri, yüzeyin altında bozulmamış lav tüneli olabileceğini gösteriyor. Böyle tüneller, ileride kurulacak yeraltı Ay üslerine radyasyon kalkanı sağlayabilir; ancak erişilebilirlikleri hâlâ belirsizdir.

Reiner Gamma

Reiner Gamma (yaklaşık 7,5° K, 59° B), yaklaşık 70 km uzunluğunda, Dünya'dan teleskopla gözlenebilen bir "Ay girdabı"dır. Ay'ın en güçlü yerel manyetik anomalilerinden birinin üzerinde durur ve alçak Güneş ışığında bile belirgin kalır. Bir görüşe göre bu manyetik alan, yüzeyi Güneş rüzgârının karartıcı etkisinden korur; manyetik alanın kendisinin kökeni ise tartışmalıdır: kuyruklu yıldız çarpmaları ile Imbrium Havzası'ndan savrulan malzeme gibi açıklamalar öne sürülmektedir. Ay yüzeyindeki toz ve kaya örtüsünün kendisi için regolit sayfasına bakabilirsiniz.

Fırtınalar Okyanusu'na inen araçlar

Bölge, Ay'a indirilen ilk yumuşak iniş araçlarının hedefi oldu: düz, geniş ve güvenli görünüyordu. Aşağıdaki zaman çizelgesi başlıca iniş yıllarını özetler.

Fırtınalar Okyanusu'na inenler
Uzay Gündem
Verileri göster
1966Luna 9, Surveyor 1, Luna 13
1967Surveyor 3
1969Apollo 12
2020Chang'e-5

Luna 9: Ay yüzeyinden ilk görüntü

Sovyetler Birliği'nin Lavochkin tasarım bürosu yapımı Luna 9, 31 Ocak 1966'da fırlatıldı ve 3 Şubat 1966'da Galilaei kraterinin güneybatısına, yaklaşık 7°08′ K, 64°22′ B'ye indi. Ay'a yumuşak iniş yapan ve yüzeyden görüntü gönderen ilk uzay aracı oldu. Kapsülü yaklaşık 58 cm çapında bir küreydi ve yaklaşık 99 kg ağırlığındaydı. Toplam 8 saat 5 dakikalık yedi radyo oturumunda dokuz görüntü (beş panorama) gönderdi. Lavochkin için bu, daha önceki 11 başarısız Sovyet Ay inişi denemesinden sonra ilk başarılı derin uzay göreviydi. İngiltere'deki Jodrell Bank Gözlemevi bilim insanları yayını çözdü ve Daily Express görüntüleri yayımlayarak dünyaya duyurdu.

Surveyor 1 ve Luna 13

ABD'nin Surveyor 1'i 2 Haziran 1966'da Flamsteed P kraterinin kuzeydoğusuna indi; bu, ABD'nin başka bir gök cismine ilk yumuşak inişiydi ve Luna 9'dan yaklaşık dört ay sonra gerçekleşti. Gün batımına kadar 10 binden fazla, yeniden uyandırıldıktan sonra yaklaşık bin kare olmak üzere toplam 11.237 fotoğraf gönderdi. Sovyet Luna 13 ise 24 Aralık 1966'da Krafft ve Seleucus kraterleri arasına indi. Toprağa batan bir sondayla yüzey malzemesinin yoğunluğunu yaklaşık 800 kg/m³ ölçtü, öğle sıcaklığını 117 ±3 °C buldu ve radyasyon düzeyinin insanlar için tehlikeli olmadığını bildirdi. Beş panorama gönderdi.

Surveyor 3

Surveyor 3, 20 Nisan 1967'de Mare Cognitum bölgesine iki kez sıçrayarak indi. Bir kol ucundaki küçük kürekle yüzeyde hendek kazabilen ilk Surveyor'du. İki yıl sonra Apollo 12'nin hedefi olacaktı.

Apollo 12: Surveyor 3'ün hemen yanına iniş

Charles "Pete" Conrad, Richard Gordon ve Alan Bean'in 14-24 Kasım 1969 arasındaki Apollo 12 görevi, Fırtınalar Okyanusu'nun Mare Cognitum bölgesinde, "Statio Cognitum" adı verilen yere indi. İlk insanlı Ay inişinden dört ay sonra gerçekleşen bu görevin hedefi, bir uzay aracına yürüyerek ulaşılabilecek kadar yakın inebilmekti. Conrad ve Bean'in kullandığı Intrepid, Surveyor 3'e yaklaşık 160 metre uzağa kondu. İlk inişin ayrıntıları için Apollo 11 görevi ve genel çerçeve için Apollo programı sayfalarına bakılabilir.

LRO'nun haritalama yörüngesinden çektiği, Fırtınalar Okyanusu'ndaki Apollo 12 iniş alanı. Ortadaki parlak nokta ve gölgesi Ay modülünün yüzeyde kalan iniş katını, çevresindeki ince koyu izler astronotların yürüdüğü patikaları gösteriyor.
NASA/GSFC/Arizona State University

Fırlatma sırasında Satürn V'e yıldırım iki kez çarptı (36,5. ve 52. saniyelerde); araçtaki cihaz arızaları yedek güce geçilerek giderildi. Ay yüzeyinde ise iki yürüyüş toplam 7 saat 45 dakika 18 saniye sürdü. Bean, renkli televizyon kamerasını yanlışlıkla Güneş'e çevirince kamera bozuldu ve canlı yayın sona erdi. Mürettebat Dünya'ya yaklaşık 33,45 kg Ay numunesi getirdi; bazalt örnekler yaklaşık 3,2 milyar yaşında çıktı ve bu, Apollo 11 örneklerinden belirgin biçimde daha gençtir. Örnekler arasında KREEP içerenler de vardı.

Astronotlar ayrıca Surveyor 3'ün televizyon kamerasını, kürek ve kablo gibi yaklaşık 22 libre (yaklaşık 10 kg) parçasını Dünya'ya getirdi. Bu kamera üzerinde Streptococcus mitis bakterisi bulunduğuna dair rapor, sonradan bağımsız araştırmacılarca tartışıldı; kirlenmenin Ay'da değil, Dünya'da numune işlenirken olmuş olabileceği ileri sürüldü. Intrepid'in iniş basamağı bugün Ay yüzeyinde duruyor ve LRO tarafından görüntülendi. Ay'a yapılan tüm yolculukların hikâyesi için Ay'a yolculuklar maddesine göz atın.

Chang'e-5: yarım yüzyıl sonra yeni örnekler

Çin'in Chang'e-5 görevi 23 Kasım 2020'de fırlatıldı ve 1 Aralık 2020'de Fırtınalar Okyanusu'ndaki Mons Rümker bölgesine (yaklaşık 43,06° K, 51,92° B) indi. Yaklaşık 1.731 gram Ay örneği toplayıp 16 Aralık 2020'de İç Moğolistan'daki Siziwang Banner'a döndü. Çin, böylece Ay'dan örnek getiren üçüncü ülke oldu (ABD'nin Apollo 11'i ve Sovyetler'in Luna 16'sından sonra); bu, Sovyetler'in 1976'daki Luna 24'ünden sonraki ilk Ay örneği dönüşüydü. Ön analizler kayaçların yaşını 1,96 milyar yıl civarında buldu; bir başka ölçüm 1.963 ±57 milyon yıl verdi. Bu yaş, daha önce bilinen Ay örneklerinden belirgin biçimde gençti. Çin'in Ay programının devamı için Chang'e 6 sayfasına bakabilirsiniz.

Fırtınalar Okyanusu bugün de yeni görevlerin gündeminde. NASA'nın Artemis II görsel açıklamalarına göre mürettebat 6 Nisan 2026'da Ay'ı gözlerken Aristarchus Platosu ve Fırtınalar Okyanusu çevresindeki renk ve parlaklık farklarını not etti; bu farklar, Ay'ın volkanik arazilerinin bileşimini ve jeolojik geçmişini anlamaya yardımcı oluyor. Görev hakkında Artemis II görevi maddesinde ayrıntılı bilgi var. Türkiye'nin kendi Ay hedefi için de Ay Araştırma Programı sayfasına göz atabilirsiniz.

Artemis II mürettebatının 6 Nisan 2026'da çektiği karede Fırtınalar Okyanusu, Grimaldi krateri ve Hertzsprung Havzası birlikte görünüyor.
NASA

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Fırtınalar Okyanusu çıplak gözle seçilebilecek kadar büyüktür. Ay'ın batı kenarında durduğu için, Kuzey Yarımküre'den (Türkiye dahil) çıplak gözle bakıldığında Ay'ın doğu kenarı sağda göründüğünden, bu okyanus diskin sol tarafında aranır. Teleskop görüntüyü ters çevirebilir, bu yüzden yönleri araç değiştirince yeniden kontrol edin.

Uzay Gündem'in Ay atlası sayfasındaki önerilere göre Fırtınalar Okyanusu en iyi Ay yaşının 13. gününde (büyüyen şişkin Ay) ve 26. gününde (küçülen hilal) görülür. Ay'ın bugün kaç günlük olduğunu ve evreleri anlamak için Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları sayfası işinizi görür. Dürbün ve küçük bir teleskopla kıyıdaki kraterler incelenebilir; araç seçimi için teleskop ve dürbün rehberine bakın. İniş yerlerindeki araçlar çok küçüktür; yerden hiçbir teleskopla görülemezler, bu görüntüler yalnızca Ay yörüngesindeki araçlardan alınır.

Kısaca

  • Fırtınalar Okyanusu (Oceanus Procellarum), Ay'ın yakın yüzünün batı kenarındaki, yaklaşık 2.592 km çaplı ve Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 10,5'ini kaplayan en büyük bazalt ovasıdır; "okyanus" adını taşıyan tek Ay oluşumudur.
  • Bölge, ısı üreten elementlerce zengin Procellarum KREEP Bölgesi'nin içindedir; Chang'e-5 örnekleri burada yaklaşık 2 milyar yıl önce hâlâ lav aktığını gösterdi.
  • GRAIL'in kütleçekim haritaları, bölgeyi çevreleyen ve eski yarık bölgeleri olarak yorumlanan gömülü bir çerçeve ortaya çıkardı.
  • Luna 9 (1966, ilk yumuşak iniş ve yüzeyden ilk görüntü), Surveyor 1, Luna 13, Surveyor 3, Apollo 12 (1969) ve Chang'e-5 (2020) bu ovaya indi.
  • Türkiye'den çıplak gözle Ay diskinin sol tarafında görülür; en iyi zamanlar Ay'ın 13. ve 26. günleridir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar