21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bulutlar Denizi (Mare Nubium) nedir? Düz Duvar, Bullialdus ve Apollo 14 çevresi

Bulutlar Denizi (Mare Nubium), Ay'ın yakın yüzünde yaklaşık 715 km çapında bir bazalt ovasıdır; Düz Duvar fayı ve Bullialdus Krateri bu ovanın içindedir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güneybatı çeyrek; yaklaşık 21°18′ G, 16°36′ B
Çap
715 km
Keşif
1651'de Riccioli adlandırdı; Ranger 7 (1964) komşu Mare Cognitum'a, Ranger 9 (1965) Alphonsus'a çarptı; Apollo 14 (1971) kuzeydeki Fra Mauro'ya indi; Apollo 16 (1972) yörüngeden fotoğrafladı

Bulutlar Denizi (Latince Mare Nubium), Ay'ın bize dönük yüzünün güneybatı çeyreğinde yer alan, yaklaşık 715 kilometre çapında geniş bir lav ovasıdır. Adı yağış ya da bulutla değil, eski haritacıların koyu ovalara verdiği hava durumu adlarından gelir. Ay'ın en çarpıcı fay çizgisi olan Düz Duvar (Rupes Recta) ile geniş ışın sistemli Bullialdus Krateri bu ovanın içindedir; Türkiye'den çıplak gözle bir leke, küçük bir teleskopla ise ayrıntılı bir manzara olarak görülür.

Genel bakış: Ay'ın güneybatısındaki geniş ova

Ay'daki koyu alanların hepsine "deniz" (maria) denir; gerçekte bunlar büyük çarpmalarla açılan havzaların sonradan bazalt lavla dolmasıyla oluşmuş düzlüklerdir. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay'ın genel yüzey tablosu Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor.

Bulutlar Denizi'nin merkezi yaklaşık 21°18′ güney ve 16°36′ batıdadır. Kuzeybatısında, Fırtınalar Okyanusu havzasının ikinci halkası içinde yer alan küçük bir deniz, Mare Cognitum bulunur; Fırtınalar Okyanusu maddesi bu bölgenin büyük resmini verir. Ay'ın merkezindeki Buharlar Denizi ve kuzeydoğudaki Huzur Denizi ise daha doğuda yer alır.

ÖzellikDeğer
Latince adMare Nubium ("Bulutlar Denizi")
KonumYaklaşık 21°18′ G, 16°36′ B (Ay'ın yakın yüzü)
ÇapYaklaşık 715 km
Havzanın yaşıNektaris öncesi (Pre-Nectarian)
Bazalt dolgunun yaşıİmbriyen ve Eratostenyen dönemler
Önemli yer şekilleriDüz Duvar, Bullialdus, Birt, Wolf, Gould, Opelt, Kies, Nicollet

Adı nereden geliyor?

Latince nubium, "bulutlar" anlamına gelir. Bugünkü Ay haritası adlandırması büyük ölçüde Giovanni Battista Riccioli'nin 1651 tarihli sistemine dayanır; Riccioli büyük koyu ovalara hava olayları ve ruh halleri çağrıştıran adlar vermiştir. Bölgenin daha önceki adları da kayıtlıdır: William Gilbert 1600 dolaylarında bu alanı "Continens Meridionalis" (Güney Kıtası) olarak adlandırmış, Michael van Langren ise 1645'te "Mare Borbonicum" demiştir. Riccioli'nin adı kalıcı olmuştur.

Nasıl oluştu?

Hikâye iki aşamalıdır. Önce çok eski bir çarpma Nubium havzasını açtı; havzanın Nektaris öncesi döneme ait olduğu kabul edilir. Çarpmaların Ay yüzeyini nasıl biçimlendirdiği çarpma krateri sayfasında açıklanıyor. Ardından havzanın içi bazalt lavla doldu; mare malzemesi İmbriyen ve Eratostenyen dönemlere tarihlenir. Yani bu ova tek bir olayda değil, uzun bir zaman dilimine yayılmış lav taşmalarıyla oluşmuştur. Apollo 12 örneklerinin Apollo 11 örneklerinden belirgin biçimde genç çıkması da denizlerdeki volkanizmanın tek seferde olup bitmediğini gösterdi.

Düz Duvar: Ay'ın en çok bilinen fayı

Bulutlar Denizi'nin güneydoğusunda uzanan Düz Duvar (Rupes Recta), 114 kilometre uzunluğunda, 240-300 metre yüksekliğinde bir fay şevidir; genişliği genellikle 2-3 kilometre, eğimi yaklaşık 10 derecedir. Adı bir duvarı andırsa da gerçekte yumuşak bir basamaktır: denizin batı tarafındaki yüzey, doğu tarafına göre birkaç yüz metre çökmüştür. Fayın Ay'daki en genç normal faylardan biri olabileceği, yaşının en çok yaklaşık 3,2 milyar yıl olduğu tahmin edilir.

Düz Duvar'ı gözlemciler için ünlü yapan, ışığa bağlı görünümüdür. Ay'ın 8-9. gününde, ilk dördün civarında, alçak Güneş ışığı fayın yanına geniş bir gölge düşürür ve duvar dik bir uçurum gibi görünür. Son dördün civarında ise ışık ters yönden geldiği için aynı yer parlak ince bir çizgi hâline gelir. Christiaan Huygens 1686'da gözlemlediği bu yapıyı bir kılıca benzetmiş, Fransızcada "Huygens'in kılıcı" (Épée de Huygens) adı buradan gelmiştir; İngiliz gözlemciler ise geleneksel olarak "Demiryolu" demiştir.

Fayın hemen batısında küçük ve parlak Birt Krateri vardır (yaklaşık 16 km çapında). Birt'ten kuzeybatıya doğru bir yay çizen Birt Yarığı (Rima Birt) uzanır; Apollo 16'nın yörüngedeki metrik kamerasının çektiği eğik açılı kare bu üçlüyü birlikte gösterir.

Apollo 16'nın metrik kamerasıyla güneye bakan eğik görünüm: solda Düz Duvar, ortada Birt Krateri, sağda Birt Yarığı
NASA / Apollo 16 (AS16-M-2486), kamu malı; Wikimedia Commons

Bullialdus ve ovadaki öteki kraterler

Denizin batı kesiminde duran Bullialdus, yaklaşık 61 kilometre çapında ve 3,5 kilometre derinliğinde, Eratostenyen dönemden kalma genç bir kraterdir. Yüksek ve hafif çokgenimsi kenarı, içteki basamaklı duvarları ve dışa doğru yayılan ışınsal tepecik-vadi örüntüsüyle ovanın en belirgin kraterlerinden biridir. Merkezindeki tepe grubu bir kilometreyi aşan yüksekliğe çıkar; yapılan incelemeler tepelerde, 6,0-9,2 kilometre derinlikten geldiği düşünülen ortopiroksence zengin gabroik norit mineralojisi buldu. Kraterin adı Fransız gökbilimci Ismaël Boulliau'yu (1605-1694) anar; Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adı 1935'te kabul etmiştir.

Bullialdus Krateri'nin Apollo 16'dan eğik görünümü
NASA / Apollo 16 (AS16-120-19242), kamu malı; Wikimedia Commons

Ovanın öteki yer şekilleri arasında Opelt, Gould, Kies, Nicollet ve Wolf kraterleri sayılır. Güney kenarında ise çok daha eski ve yaklaşık 100 kilometre çapında Pitatus Krateri bulunur; tabanı lavla örtülmüş ve ince yarıklarla (Rimae Pitatus) bölünmüştür. Pitatus'un kuzeybatı kenarına bitişik Hesiodus Krateri'nden ise Rima Hesiodus adlı yaklaşık 300 kilometrelik bir yarık doğuya, Palus Epidemiarum'a doğru uzanır. Doğu kenarında yer alan Alphonsus Krateri (yaklaşık 110 km) ise Ranger 9'un çarptığı yer olarak aşağıda anılıyor.

Keşif tarihi: teleskoplardan Ranger'a

Ay'a ilk yakın bakışlar teleskop çağında başladı. Bu bölge de Riccioli'nin haritasında adını aldıktan sonra yüzyıllarca yalnız Yer'den gözlendi. Alphonsus'ta 1958'de Sovyet gökbilimci Nikolay Kozyrev'in sis benzeri bir bulut gördüğünü bildirmesi gibi iddialar, sonraki görevlerle doğrulanmadı.

Gerçek yakın görüntüler Ranger programıyla geldi. Programın ilk altı uçuşu başarısız oldu; Ranger 7, 28 Temmuz 1964'te fırlatıldı ve 31 Temmuz 1964'te Bulutlar Denizi ile Fırtınalar Okyanusu arasında kalan bölgeye çarptı. Son 17 dakikada 4.300'den fazla fotoğraf gönderdi; son karelerin çözünürlüğü yaklaşık 0,5 metredi. Çarpma bölgesinin bulunduğu denize bu başarıdan sonra, 1964'te Mare Cognitum ("bilinir hâle gelen deniz") adı verildi. Ranger'ın başarısızlıktan başarıya uzanan yolu infografikte, Ay'a yapılan görevlerin genel tarihi Ay'a yolculuklar maddesinde anlatılıyor.

Ranger 9, 21 Mart 1965'te fırlatıldı ve 24 Mart 1965'te Alphonsus Krateri'ne çarptı. Son 19 dakikada 5.814 net fotoğraf gönderdi; son karenin çözünürlüğü 0,3 metreydi ve iniş canlı televizyon yayınıyla izlendi. Bu görevler, Apollo iniş yerlerinin seçilmesine destek verdi ve yüzeyin "çukur üstüne çukur, hafif dalgalı" bir yapıda olduğunu gösterdi.

Apollo 14 ve Fra Mauro

Bulutlar Denizi'nin kendisine insan inmedi, ama bölgenin kuzeyinde Apollo 14 indi. Alan Shepard ve Edgar Mitchell, 5 Şubat 1971'de Antares iniş modülüyle Fra Mauro Oluşumu'nun üzerine, yaklaşık 3°39′ güney ve 17°28′ batıya kondu; bu nokta, Bulutlar Denizi'nin merkezinin yaklaşık 18 enlem derecesi kuzeyindedir. Görev, aslında Apollo 13 için seçilen yere gidiyordu; Apollo 13'ün oksijen tankı patlamasıyla iptal oluşu Apollo 13 sayfasında anlatılıyor.

Fra Mauro Oluşumu, Yağmurlar Denizi'ni açan büyük çarpmanın fırlattığı kırıntılı malzemeden oluşan bir örtüdür; astronotların aradığı şey de Ay'ın derinlerinden gelen bu eski kayaçlardı. İki ayrı yüzey yürüyüşü toplam 9 saat 22 dakika sürdü; iki astronot yaklaşık 42,8 kilogram numune topladı ve bir bilimsel deney paketi kurdu. Koni Krateri'nin kenarına yaklaşık 20 metre kala yorgunluk nedeniyle geri dönmeleri istendi. Shepard iki golf topu da vurdu. Programın genel çerçevesi Apollo programı sayfasında.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Bulutlar Denizi, Ay'ın bize dönük yüzünün güneybatı kesiminde olduğu için kuzey yarımküreden çıplak gözle bakıldığında Ay'ın ortasının biraz sol altında kalan koyu bir leke olarak görülür (kuzey yukarıdaysa batı kenar solda durur). Ay atlasındaki sıralamaya göre ova en iyi, yeni Ay'dan sonraki 10. günde (büyüyen şişkin Ay, akşam gökyüzü) ve 23. günde (küçülen Ay, gece yarısından sonra) izlenir. Düz Duvar için en iyi zamanlar 9. gün ve 22. gündür; bunun için küçük bir teleskop gerekir. Ayrıntılı gözlem tablosu ve öteki yer şekilleri için Ay atlası sayfasına, alet seçimi için teleskop ve dürbün rehberine bakabilirsiniz. Gün sayısını Ay evreleri sayfasından izlemek kolaylaşır.

Alçak ışık ayrıntıyı ortaya çıkarır: kraterleri ve fayı görmek için terminatör çizgisine yakın bölgelere bakın; dolunayda gölgeler kaybolur ve Düz Duvar da silinir. Birt ise tersine, doğusundaki Thebit A ile birlikte dolunayda parlak bir nokta çifti olarak kolayca fark edilir. Telefonla Ay fotoğrafı çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısı işinize yarar.

Apollo 16'dan Bulutlar Denizi'nin kuzeyi: Birt ve Düz Duvar sol üstte, Wolf ufka yakın, Bullialdus sağ üstte
NASA / Apollo 16 (AS16-M-2488), kamu malı; Wikimedia Commons

İlginç bilgiler

  • Eylül 2013'te İspanyol gökbilimciler, büyük bir kayanın Bulutlar Denizi'ne çarpmasını kaydetti; Bu tür çarpma parlamaları Yer'den kaydedilebilir.
  • Düz Duvar'ın görünümü Ay'ın evresine göre değişir: gölgeli ışıkta uçurum gibi durur, gerçekte ise yaklaşık 10 derecelik bir eğimdir.
  • Bullialdus'un orta tepelerindeki kayaç, yüzeyin yaklaşık 6-9 kilometre altından gelen malzemedir.
  • Ranger 7'nin çarptığı bölge, görüntüler sayesinde "bilinir hâle geldiği" için Mare Cognitum adını aldı.

Kısaca

  • Bulutlar Denizi (Mare Nubium), Ay'ın yakın yüzünde yaklaşık 715 km çapında, Nektaris öncesi bir havzayı dolduran bazalt ovasıdır.
  • Adını Riccioli'nin 1651 haritasından alır; Latince nubium "bulutlar" demektir.
  • Düz Duvar, 114 km uzunluğunda, 240-300 m yüksekliğinde bir fay şevidir; en iyi 8-9. günde gölgesiyle görülür.
  • Ranger 7 (1964) komşu Mare Cognitum'a, Ranger 9 (1965) ise Alphonsus Krateri'ne çarparak yakın plan görüntü gönderdi; Apollo 14 (1971) kuzeydeki Fra Mauro'ya indi.
  • Türkiye'den çıplak gözle bir leke, küçük bir teleskopla Düz Duvar ve Bullialdus görülür.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar