21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Nektar Denizi (Mare Nectaris) nedir? Ay'daki eski Nektaris havzası ve kraterleri

Nektar Denizi (Mare Nectaris), Ay'ın yakın yüzündeki 340 km'lik bir bazalt ovasıdır; Nektaris havzasının içini doldurur, Theophilus-Cyrillus-Catharina üçlüsüyle tanınır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, güneydoğu çeyrek; yaklaşık 15°12′ G, 34°36′ D
Çap
340 km (çarpma havzası: 860 km)
Keşif
1651'de Riccioli ve Grimaldi'nin Ay haritasıyla adlandırma sistemine girdi; 1968'de Lunar Orbiter verileriyle mascon belirlendi; Apollo 8 ve Apollo 11 bölgeyi fotoğrafladı

Nektar Denizi (Latince Mare Nectaris), Ay'ın bize dönük yüzünün güneydoğu çeyreğinde yer alan, yaklaşık 340 kilometre çapında koyu bir bazalt ovasıdır. Adı bir su kütlesinden değil, eski gözlemcilerin bu ovaları deniz sanmasından gelir; bugün hem Ay'ın jeolojik zaman çizelgesindeki bir dönemin başlangıcını belirleyen çarpma havzası hem de kıyısındaki Theophilus, Cyrillus ve Catharina üçlüsüyle tanınır. Türkiye'den çıplak gözle küçük bir leke, dürbünle ise ayrıntılı bir manzara olarak görülür.

Genel bakış: bir deniz ve onu doğuran havza

Ay'a bakınca seçtiğimiz koyu alanların hepsine "deniz" (maria) denir; gerçekte bunlar, büyük çarpmalarla açılan havzaların sonradan bazalt lavla dolmasıyla oluşmuş düzlüklerdir. Bu kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, genel yüzey tablosu ise Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor.

Nektar Denizi'nin merkezi yaklaşık 15°12′ güney ve 34°36′ doğudadır. Kuzeyinde Huzur Denizi, doğu-kuzeydoğusunda Bereket Denizi bulunur; Aynı bölgedeki öteki denizler için Kriz Denizi ve Berraklık Denizi maddelerine bakabilirsiniz. Ancak asıl dikkat çekici nokta, denizin çok daha büyük bir havzanın yalnızca lavla dolan kısmı olmasıdır.

ÖzellikDeğer
Latince adMare Nectaris ("Nektar Denizi")
KonumYaklaşık 15°12′ G, 34°36′ D (Ay'ın yakın yüzü)
Deniz çapı340 km
Deniz alanı84.000 km²
Çarpma havzasının çapı860 km
Havzanın yaşı3,8-3,9 milyar yıl
Lav dolgusunun kalınlığıYaklaşık 1000 m

Adı nereden geliyor?

Latince nectaris "nektar" anlamına gelir; Türkçede bölge Nektar Denizi diye anılır, İngilizcede ise Sea of Nectar denir. Bugün kullanılan Ay haritası adlandırması, Francesco Grimaldi ile Giovanni Battista Riccioli'nin 1651'de yayımlanan haritasına dayanır. Riccioli büyük koyu alanlara hava durumu ve ruh hali çağrıştıran adlar vermiş, kraterlere ise ünlü bilim insanlarının ve düşünürlerin adlarını yerleştirmiştir.

Nasıl oluştu? Nektaris havzası

Hikâye iki aşamalıdır. Yaklaşık 3,8-3,9 milyar yıl önce dev bir cisim buraya çarptı ve çapı yaklaşık 860 kilometreye varan Nektaris havzasını açtı. Bu çarpma, Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde Nektaris dönemini başlatan olay olarak kabul edilir; yani bu havzanın yaşı, çevredeki birçok yer şeklinin göreli yaşını belirlemek için bir dönüm noktasıdır. Çarpmaların yüzeyi nasıl şekillendirdiği çarpma krateri sayfasında açıklanıyor.

İkinci aşamada havzanın bir bölümü bazalt lavla dolarak bugün gördüğümüz karanlık ovayı oluşturdu. Dolgunun kalınlığının yaklaşık bin metre olduğu belirtilir; malzeme Nektaris ve Alt İmbriyen dönemlerinden, bir miktarı da Üst İmbriyen dönemden gelir. Havzanın tamamı 860 kilometre, lavla örtülü kısım ise 340 kilometredir. Başka bir deyişle gördüğümüz deniz, çok daha büyük ve eski bir yara izinin ortasındaki lav gölüdür.

Denizin altında 1968'de önemli bir keşif yapıldı: beş Lunar Orbiter uzay aracının Doppler izleme verileri, denizin ortasında bir kütle yoğunlaşması, yani mascon bulunduğunu gösterdi. Bu yer çekimi fazlalığı sonradan Lunar Prospector ve GRAIL görevleriyle daha yüksek çözünürlükte haritalandı. Mascon, bazı dev havzalarla ilişkili büyük bir pozitif çekim anomalisidir ve kısmen havzaları dolduran yoğun bazalt lavlardan kaynaklanır.

Apollo 16'nın Dünya'ya dönüş yolunda çektiği görüntü: önde Bereket Denizi, ufka yakın Nektar Denizi; ikisinin arasında Goclenius ve Gutenberg kraterleri.
NASA / Apollo 16 (AS16-121-19449)

Theophilus, Cyrillus ve Catharina: kıyıdaki üçlü

Nektar Denizi'ni özel yapan, kuzeybatı kıyısında sıralanan yaklaşık 100 kilometrelik üç kraterdir. Üçü de Rupes Altai'nin eğrisiyle çerçevelenmiş görünür ve Güneş alçaktayken belirgin bir manzara oluşturur. Cyrillus ve Catharina adlarını Riccioli'nin 1651 sistemiyle almıştır.

KraterÇapDerinlikYaşAdı kimden
Theophilus100 km4,1 kmEratosten dönemi (3,2-1,1 milyar yıl önce)İskenderiye Papası I. Theophilus (4. yüzyıl)
Cyrillus98 km3,6 kmNektaris dönemiİskenderiyeli Aziz Cyril (5. yüzyıl)
Catharina99 km3,1 kmÜçü arasında en yaşlısıİskenderiyeli Aziz Catherine

Theophilus üçünün en genç ve en belirgin olanıdır. İç duvarı geniş basamaklar halinde alçalır ve yamaç kaymalarının izlerini taşır. Merkezindeki dağın yüksekliği yaklaşık 2 kilometredir ve üç tepesi Alfa, Phi ve Psi adlarıyla anılır. Kısmen Cyrillus'un içine taşar; bu da Theophilus'un daha sonra oluştuğunu gösterir.

Cyrillus daha yaşlıdır ve merkezindeki tepeler küçülmüştür; yaklaşık bin metre yüksekliğindeki yuvarlak dağlar (Alfa, Delta, Eta) taban üzerinde yükselir. Merkez tepenin ve güneybatı yönündeki püskürtü malzemesinin olivin bakımından zengin olduğu belirtilir.

Catharina güneyde, üçlünün en yaşlı üyesidir. Kaynaklar, üç krater arasında yaşın kuzeyden güneye doğru belirgin biçimde arttığını bildirir: Theophilus en genç, Catharina en yaşlıdır. Bu yüzden aynı bölgede üç farklı aşındırma durumunu yan yana görmek mümkündür.

Apollo 11 mürettebatının çektiği eğik görüntü: Nektar Denizi'nin kuzeybatı kıyısındaki Theophilus; arka planda Fracastorius ve Beaumont; Mädler de görünür.
NASA / Apollo 11 (AS11-42-6237)

Denizin çevresindeki diğer oluşumlar

  • Fracastorius: Denizin güney kıyısında, çapı yaklaşık 120 kilometre olan bir krater. Kuzey duvarı tamamen yok olmuş; Nektar Denizi'nin lavı kraterin içine akarak körfez benzeri bir uzantı oluşturmuş. Kalan çeper aşınmış ve küçük kraterlerle kaplı, en yüksek noktası 2,4 kilometreyi buluyor. Adını İtalyan hekim, gökbilimci ve şair Girolamo Fracastoro'dan (1478-1553) alır.
  • Rupes Altai: Nektaris havzasının güneybatı çeperi sayılan, yaklaşık 427 kilometre uzunluğunda bir yarlak (uçurum). Yüksekliği bir kilometreye yaklaşır ve Ay'ın en belirgin yarlağı olarak anılır. Adını Asya'daki Altay Dağları'ndan alır. Dolunayda zor seçilir; yeni Ay'dan yaklaşık beş gün sonra parlak, kıvrımlı bir çizgi gibi görünür.
  • Montes Pyrenaeus: Denizin doğu sınırı boyunca uzanan, yaklaşık 164 kilometrelik dağ sırası. Johannes Mädler 1837'deki haritasında bu adı Avrupa'daki Pireneler'e atıfla vermiştir.
  • Daguerre: Denizin kuzey kesiminde, neredeyse tamamen lavın altında kalmış "hayalet krater".
  • Sinus Asperitatis: Kuzeybatı kenarına kaynaşan koyu bir körfez.

Apollo 16 de bu bölgeyle ilişkilendirilir: iniş yeri olan Descartes Dağlıkları, Nektar Denizi'nin batısında yer alır ve alan seçiminde Nektaris havzasına göre konumu rol oynamıştır. Ancak iniş, denizin kendisinde değil, çok uzaktaki yüksek arazide gerçekleşti. Ay'a insanlı ve insansız yolculukların genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar maddesine bakabilirsiniz.

Görüntüleme tarihi: Apollo fotoğrafları

Nektar Denizi'ni ilk kez yakından gösteren kareler Apollo görevlerinden gelir. Apollo 8 mürettebatı bölgenin eğik fotoğraflarını çekti; Apollo 11 mürettebatı da Theophilus, Mädler, Fracastorius ve Rupes Altai'yi aynı karede gösteren fotoğraflar çekti.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Ay'daki ayrıntıları görmenin anahtarı, aydınlık ile karanlık yarıyı ayıran çizgidir; buna terminatör denir. Terminatör yakınında Güneş ufka alçak düştüğü için gölgeler uzar ve kabartmalar belirginleşir. Dolunayda gölgeler kaybolur, yüzey düz görünür; bu yüzden Nektar Denizi'ni ve çevresini izlemek için en kötü zaman dolunaydır.

  • Büyüyen Ay: Yeni Ay'dan yaklaşık 5-6 gün sonra, akşam gökyüzünde. Theophilus-Cyrillus-Catharina üçlüsü bu sırada terminatörde kalır. Ay'ın bugün kaç günlük olduğunu Ay evreleri sayfasından öğrenebilirsiniz.
  • Küçülen Ay: Dolunaydan birkaç gün sonra, gece yarısından sonra doğan Ay'da terminatör bölgeye bu kez ters yönden yaklaşır ve gölgeler öbür tarafa düşer. Sitemizdeki Ay atlası tablosunda Nektar Denizi ve Theophilus için en iyi gözlem günleri ayrı ayrı verilir.
  • Çıplak gözle: İyi koşullarda küçük bir koyu leke olarak seçilebilir; ancak ayrıntı için aygıt gerekir.
  • Dürbünle: 7x50 gibi bir dürbünle deniz ve üç büyük krater rahatlıkla ayırt edilir. Seçim ve kullanım için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi işinize yarar.
  • Teleskopla: Fracastorius'un körfezi, Theophilus'un basamaklı duvarı ve Rupes Altai'nin gölgesi küçük bir teleskopla bile etkileyicidir.

Fotoğraf çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısındaki ipuçları terminatör yakınındaki bu bölge için de geçerlidir. Ay'ın genel tanıtımı için Ay maddesine göz atın.

Kısaca

  • Nektar Denizi (Mare Nectaris), Ay'ın yakın yüzündeki yaklaşık 340 km çapında bir bazalt ovasıdır.
  • Deniz, çapı yaklaşık 860 km olan ve 3,8-3,9 milyar yıl önce açılan Nektaris havzasının içini dolduran lavdan oluşur; havza Nektaris dönemini başlatır.
  • Kuzeybatı kıyısındaki Theophilus, Cyrillus ve Catharina yaklaşık 100 km'lik üç büyük kraterdir; yaşları kuzeyden güneye doğru artar.
  • Rupes Altai havzanın güneybatı çeperidir; denizin ortasında 1968'de bir kütle yoğunlaşması (mascon) belirlenmiştir.
  • Türkiye'den yeni Ay'dan 5-6 gün sonra, akşam gökyüzünde en iyi izlenir; dolunay bu iş için uygun değildir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar