Kutup Yıldızı neden hep kuzeyi gösterir? Her zaman Kutup Yıldızı mıydı?

Kutup Yıldızı hep kuzeyi gösterir, çünkü Dünya'nın dönme ekseninin kuzeye doğru uzantısı neredeyse tam onun üzerine düşer. Dünya döndükçe bütün gökyüzü bu noktanın, yani kuzey gök kutbunun çevresinde dönüyor görünür; kutba çok yakın duran yıldız ise yerinden kıpırdamıyor gibidir. Ama bu ayrıcalık geçicidir. Dünya'nın ekseni çok yavaş yalpaladığı için gök kutbu yıldızlar arasında kayar: MÖ 2830 dolaylarında kutba en yakın yıldız Ejderha takımyıldızındaki Thuban'dı, yaklaşık 11.700 yıl sonra ise parlak Vega'nın yakınına gelecek.

Gökyüzü neden bu yıldızın çevresinde döner?

Dünya kendi ekseni çevresinde 23 saat 56 dakikada bir tur atar. Biz bunu yıldızların doğudan doğup batıdan batması olarak görürüz. Eksenin iki ucu gökyüzünde iki sabit nokta belirler: kuzey ve güney gök kutupları. Uzun pozlamalı fotoğraflarda yıldızların çizdiği yaylar bu noktanın çevresinde iç içe halkalar oluşturur. Kutup Yıldızı (Polaris) 2018'de kuzey gök kutbundan yalnızca 0,66 derece, yani 39,6 yay dakikası uzaktaydı. Bu yüzden o da aslında çok küçük bir çember çizer, ama çıplak gözle fark edilmez.

Bunun pratik bir sonucu vardır: Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği, bakan kişinin enlemine bir derece içinde eşittir. Denizciler yüzyıllarca bu yolla enlem buldu. İstanbul'dan (yaklaşık 41° kuzey) bakan biri onu ufkun yaklaşık 41 derece yukarısında, Ankara'dan (yaklaşık 40°) 40 derece, Antalya'dan (yaklaşık 37°) 37 derece yukarıda görür. Ekvatorda ufka iner, Kuzey Kutbu'nda tam tepededir.

Nasıl bulunur, gerçekten en parlak yıldız mı?

Türk Dil Kurumu sözlüğü Kutup Yıldızı'nı "Küçükayı denilen takımyıldızın en ucunda bulunan, kuzeyi belirleyen durağan yıldız" diye tanımlar. Bulmanın en kolay yolu Büyükayı'dır; TDK onu zaten "yedi parlak yıldızı yardımıyla Kutup Yıldızı'nı bulmada kullanılan takımyıldız" diye anlatır. Büyükayı'nın kepçesinin ucundaki Dubhe ve Merak yıldızlarını birleştiren çizgi kuzeye uzatılınca Kutup Yıldızı'na ulaşılır.

Yaygın inanışın aksine Kutup Yıldızı gökyüzünün en parlak yıldızı değildir; ortalama 1,98 kadirle parlaklık sırasında 47. gelir. En parlak yıldız Sirius'tur. Polaris, yaklaşık 4 günlük dönemle hafifçe parlayıp sönen bir sefe değişenidir ve yaklaşık 430-450 ışık yılı uzaklıkta bulunur. Yıldızın kendisi Kutup Yıldızı (Polaris) maddemizde anlatılıyor.

Türkçedeki adı: Demirkazık

Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda yazdığı Dîvânü Lugāti't-Türk'te yıldız adlarını sayarken "Kutup yıldızına Temürkazuk denir" diye kaydeder. Bu ad bugün TDK sözlüğünde Demirkazık olarak yaşar; Kuzey Yıldızı da eş anlamlısıdır. "Demir kazık" benzetmesi yerindedir: Bütün gök, yere çakılmış bir kazığa bağlıymış gibi bu yıldızın çevresinde döner.

Her zaman Kutup Yıldızı mıydı?

Hayır. Dünya'nın ekseni, dönen bir topacınki gibi yavaşça yalpalar; buna presesyon denir. NASA'ya göre bu hareket, Güneş ve Ay'ın Dünya'nın ekvatordaki şişkinliğine uyguladığı çekimden doğar ve bir turu yaklaşık 25.771,5 yıl sürer. Eksen yön değiştirdikçe gök kutbu yıldızlar arasında büyük bir çember çizer. Bu kaymayı ilk fark eden, MÖ 2. yüzyılda ekinoks noktalarının yıldızlara göre yer değiştirdiğini ölçen Hipparkos oldu.

Thuban, MÖ 3942'den MÖ 1793'e kadar çıplak gözle görülen yıldızlar arasında kutba en yakın olanıydı; MÖ 2830'da kutuptan 10 yay dakikasından daha az uzaktaydı. NASA'nın belirttiğine göre birkaç bin yıl önce kuzeyi Küçükayı'daki Kochab ve Pherkad gösteriyordu. Polaris'in sırası daha yenidir ve en iyi dönemine henüz ulaşmadı: 2100'den kısa süre sonra kutba yaklaşık 0,45 derece ile en çok yaklaşacak, sonra uzaklaşmaya başlayacak.

Verileri göster

MÖ 2830	Thuban kutba en yakın
MÖ 1100	Kochab (Küçükayı) önde
2100 sonrası	Polaris kutba en yakın
3100	Errai (Kepheus)
7500	Alderamin (Kepheus)
9800	Deneb (Kuğu)
13724	Vega (Lir)

Sonraki adaylar Kepheus (Cepheus) takımyıldızındaki Errai (yaklaşık MS 3100) ve Alderamin (yaklaşık MS 7500), ardından Kuğu'daki Deneb'dir (yaklaşık MS 9800). Vega ise yaklaşık MS 13.700'de kuzeyin yıldızı olacak; ama kutuptan yaklaşık 6 derece uzakta kalacağı için bugünkü Polaris kadar iyi bir işaret olmayacak. Vega, MÖ 12.000 dolaylarında da kutup yıldızıydı.

Güney yarımkürede durum

Güney gök kutbunda Polaris kadar kullanışlı bir yıldız yoktur. Kutba en yakın çıplak göz yıldızı Octans takımyıldızındaki Sigma Octantis, kutuptan yaklaşık 1 derece uzaktadır ama 5,47 kadirle ancak çok karanlık bir gökte zorlukla seçilir.

Kısaca

• Kutup Yıldızı, Dünya'nın dönme ekseninin uzantısına çok yakın olduğu için yerinden kıpırdamıyor gibi görünür.
• Ufuktan yüksekliği enleme eşittir: İstanbul'dan yaklaşık 41, Antalya'dan 37 derece.
• Gökyüzünün en parlak yıldızı değildir; parlaklıkta 47. sıradadır.
• Türkçedeki eski adı Temürkazuk, bugünkü adı Demirkazık'tır.
• Presesyon yüzünden kutup yıldızı değişir: MÖ 2830'da Thuban, 2100 sonrasında en iyi hâliyle Polaris, MS 13.700 dolaylarında Vega.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.