Yaban Ördeği Kümesi (M11) nedir? Kalkan'daki zengin ve yoğun açık küme
Yaban Ördeği Kümesi (M11), Kalkan takımyıldızında yaklaşık 6.000 ışık yılı uzaktaki, birkaç bin yıldızlı en zengin açık kümelerden biridir; dürbünle bulunur, uçan ördek sürüsünü andırır.
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Kalkan (Scutum) takımyıldızı
- Çap
- yaklaşık 20 ışık yılı
- Keşif
- Gottfried Kirch, 1681
Yaban Ördeği Kümesi (Messier 11, M11 ya da NGC 6705), Kalkan (Latince Scutum) takımyıldızındaki, bilinen en zengin ve en sıkışık açık yıldız kümelerinden biridir. Yaklaşık 6.000 ışık yılı uzaktadır, içinde birkaç bin yıldız barındırır ve yaşı birkaç yüz milyon yıl civarındadır. Görünür parlaklığı yaklaşık 5,8 kadir olduğundan karanlık gökte dürbünle kolayca bulunur, küçük bir teleskopta ise yüzlerce yıldıza çözülür.

Adını, en parlak yıldızlarının gökyüzünde oluşturduğu üçgen biçimli dizilimden alır: bu desen, uçan bir yaban ördeği sürüsünü ya da bazı açılardan yüzen tek bir ördeği andırır. Bu sayfa kümenin nerede ve nasıl bulunacağını, fiziksel özelliklerini, keşif tarihini ve içinde bulunduğu takımyıldızın hikâyesini anlatır.
Kalkan takımyıldızı ve kümenin yeri
Kalkan, 88 modern takımyıldızın küçüklerinden biridir: gökyüzünde 109 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük sıralamasında 84. sıradadır. IAU kısaltması "Sct", Latince genitif biçimi "Scuti"dir; M11'in resmî kaydında takımyıldız bu biçimle anılır. Türkçedeki adı "Kalkan"dır. Takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa Scuti, yaklaşık 3,85 kadirdir ve K türü bir dev yıldızdır; ikinci parlak yıldız Beta Scuti 4,22 kadirdir.
Kalkan'ın en sıradışı yanı, gökyüzünün en yeni sayılabilecek takımyıldızlarından biri olmasıdır. Lehistanlı gökbilimci Johannes Hevelius onu 1684'te "Scutum Sobiescianum", yani Sobieski'nin Kalkanı adıyla tanıttı. Ad, Kral III. Jan Sobieski'nin 1683'teki Viyana Muharebesi zaferini anıyordu; zamanla "Sobiescianum" düşüp yalnızca "Scutum" kaldı. Dolayısıyla bu bölgenin Yunan mitolojisinde bir efsanesi yoktur: takımyıldız antik çağın değil, 17. yüzyılın ürünüdür. Çin gökbilimi ise bu yıldızları savaş zırhıyla ilişkilendirmiş, daha geniş bir "Tien Pien" (Göksel Miğfer) öbeğinin parçası saymıştır.
Küme, Samanyolu'nun gökyüzündeki en kalabalık parçalarından birinde durur. Burası, Büyük Yarık'ı oluşturan toz bulutları arasındaki aralıklardan bize daha derin bir görüş sağlayan Kalkan Yıldız Bulutu'dur; M11 bu bulutun kuzey kenarı yakınında yer alır. Yıldız bulutu birbirine bağlı bir yapı değildir, aynı görüş doğrultusuna dizilmiş yıldızlardan oluşur; M11 ise kütleçekimiyle bağlı gerçek bir kümedir. Gökyüzündeki öteki takımyıldızlar için Takımyıldızlar sayfasına bakabilirsiniz. Samanyolu'nun genel düzeni için Samanyolu'nun yapısı sayfasına bakabilirsiniz.
Nasıl bulunur, ne zaman görülür?
Kalkan en iyi ağustos akşamlarında (saat 21 civarında) görülür; kuzey yarımkürede yaz gökyüzünün parçasıdır. Takımyıldız +75° enleminin güneyindeki her yerden görülebildiği için Türkiye'den sorunsuz izlenir. M11'in dik açıklığı yaklaşık −6° olduğundan, Türkiye'nin ortalarında (yaklaşık 39° kuzey enlem) meridyende ufuktan yaklaşık 45° yükselir. Güney ufku açık, ışık kirliliğinin az olduğu bir yer iyi bir gözlem için önemlidir; bu konuda Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfası yardımcı olur.
Bulmanın en kolay yolu Beta Scuti'den başlamaktır: M11, bu yıldızın yaklaşık 1,8° güneydoğusundadır. Dürbünle Samanyolu'nun parlak bölgesine bakınca, yıldız bulutunun kuzey kenarında sisli bir leke gibi görünür. Dürbün seçimi için 7x50 ve 10x50 dürbün sayfası, ilk teleskop hedefleri için teleskopla neler görülür yazısı işinize yarar. Teleskopla küme sönük bir ışık lekesinden çıkıp tek tek yıldızlara çözülmeye başlar; en parlak yıldızların oluşturduğu üçgen desen de bu noktada belirginleşir.

Fiziksel özellikleri
ESO'nun verdiği değerlere göre M11 yaklaşık 6.000 ışık yılı uzaklıktadır, yaklaşık 20 ışık yılı genişliktedir ve yaklaşık 3.000 yıldız içerir. Bu sayının hangi parlaklık sınırına kadar sayıldığına göre değiştiğini söylemek gerekir: ayrıntılı bir üyelik analizi, kadiri 16,5'e kadar olan yaklaşık 870 üyeyi sıralar; başka çalışmalar yüksek olasılıkla üye olan yaklaşık 530-560 yıldız verir. Ayrıca uzaklık tahmini kaynağa göre 6.100 ile 6.700 ışık yılı arasında oynar (bir çalışmada yaklaşık 2.060 parsek, yani yaklaşık 6.700 ışık yılı).
- Görünür parlaklık: yaklaşık 5,8 kadir (bkz. görünür parlaklık).
- Çekirdek yarıçapı: yaklaşık 4 ışık yılı; kütleçekim etkisinin sürdüğü sınır (gelgit yarıçapı) yaklaşık 95 ışık yılı.
- Kütle: yöntemine göre 3.700 ile 11.000 Güneş kütlesi arasında tahmin edilir.
- Yaş: ESO "en az 250 milyon yıl", ESA/Hubble yaklaşık 220 milyon yıl der; bir başka çalışma 316±50 milyon yıl bulmuştur. Pratikte "200-300 milyon yıl civarı" demek en dürüst özettir.
- Galaksideki konum: Samanyolu'nun merkezinden yaklaşık 22.000 ışık yılı, galaktik düzleme yakın.
Kümenin ışığı mavimsi-beyazdır; çünkü merkezindeki sıcak ve genç yıldızlar baskındır. ESO'nun görüntüsünde kümenin merkezindeki mavi yıldızlar genç ve sıcak üyeler olarak öne çıkar, çevredeki daha kırmızı yıldızlar ise bu kalabalığın dışında kalır. Kümelerin yaşı, en sıcak ve en parlak ana kol yıldızlarına bakılarak kestirilir; yıldızların yaşam döngüsü sayfasında bunun nedenini bulabilirsiniz.
M11 metal bakımından zengindir: demir bolluğu [Fe/H] değeri yaklaşık 0,17 olarak ölçülmüştür, yani Güneş'ten biraz fazla ağır element içerir. Kümede en az dokuz olası değişen yıldız, aralarında iki örten çift yıldız bulunduğu bildirilmiştir; ayrıca bir "mavi sapkın" (blue straggler) tipi yıldız da kaydedilmiştir. Çift yıldız sistemleri için çift yıldız terimine bakabilirsiniz.

Keşif tarihi
Kümeyi 1681'de Alman gökbilimci Gottfried Kirch buldu; Berlin'deki gözlemleri sırasında fark etti. Yıldızlarına ilk kez 1733'te William Derham ayrı ayrı çözdü. Charles Messier ise 30 Mayıs 1764'te onu kataloğuna on birinci nesne olarak ekledi; bu yüzden adı "Messier 11"dir. Messier ve katalog hakkında Charles Messier kimdir? ve Messier kataloğu sayfalarına bakabilirsiniz.
"Yaban Ördeği" adı ise 19. yüzyıla aittir: William Henry Smyth, kümeyi "uçan yaban ördeği sürüsüne" benzetmiştir. ESO'nun açıklamasına göre, en parlak yıldızların gökyüzünde oluşturduğu açık üçgen biçimi bu benzetmeye yol açmıştır. Benzetme tutulmuş, kümenin bugünkü en bilinen adı olmuştur.
Benzer kümelerle karşılaştırma
M11'i diğer meşhur açık kümelerle yan yana koymak kümenin nerede durduğunu anlamayı kolaylaştırır. Arı Kovanı Kümesi (M44), Batlamyus Kümesi (M7) ve Kelebek Kümesi (M6) bize daha yakındır; bu yüzden gökyüzünde çok daha geniş bir alana yayılır ve çıplak gözle bile seçilir. Ülker de aynı sebeple tek tek yıldızlarıyla görünür. M11 ise çok daha uzakta olduğu halde dürbünde parlak görünür, çünkü çok sayıda yıldızı küçük bir alana sıkışmıştır. Küresel kümeler ise çok daha eski ve çok daha kalabalık topluluklardır; karşılaştırmak için Herkül Küresel Kümesi (M13) sayfasına bakın.
Kümenin geleceği
Açık kümeler küresel kümeler gibi kalıcı değildir: yıldızlar birbirine gevşekçe bağlıdır ve komşu kütlelerin çekimiyle zamanla tek tek kümeden kopar. ESO ve ESA/Hubble açıklamaları M11'in de uzak gelecekte dağılacağını belirtir. Bugün kümeyi oluşturan yıldızlar o zaman Samanyolu'nun diskinde ayrı yörüngelerde dolaşan sıradan yıldızlara dönüşecektir.
Kısaca
- M11 (NGC 6705), Kalkan takımyıldızındaki, yaklaşık 6.000 ışık yılı uzakta bir açık kümedir; görünür parlaklığı yaklaşık 5,8 kadirdir.
- Birkaç bin yıldızı küçük bir alana sıkıştırdığı için bilinen en zengin ve en yoğun açık kümelerden sayılır; yaşı 200-300 milyon yıl civarındadır.
- Kirch 1681'de buldu, Derham 1733'te yıldızlarına çözdü, Messier 1764'te kataloğuna ekledi; "Yaban Ördeği" adını 19. yüzyılda Smyth verdi.
- Beta Scuti'nin yaklaşık 1,8° güneydoğusunda, ağustos akşamlarında dürbünle bulunur; Türkiye'den rahatça gözlenir.
- Kalkan takımyıldızı Hevelius'un 1684'te Sobieski'nin Viyana zaferi için kurduğu modern bir takımyıldızdır; Yunan efsanesi yoktur.
Aynı türdenTümü →
Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık kümeBoğa takımyıldızıyaklaşık 153 ışık yılı
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını














