Yay takımyıldızı

Yay (Latince Sagittarius, "okçu"), genellikle yayını geren bir kentaur, yani yarı insan yarı at bir okçu olarak çizilen burç takımyıldızıdır. Güney gök yarıküresinde, batısında Akrep ve Yılancı, doğusunda Oğlak ve Mikroskop takımyıldızları yer alır; IAU kısaltması "Sgr", alanı yaklaşık 867 kare derecedir. Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir. Yay'ı özel kılan, Samanyolu galaksimizin merkezinin bu yönde olmasıdır: gökyüzünün en yoğun yıldız bulutları, en ünlü bulutsuları ve galaksinin merkezindeki süper kütleli kara delik Yay'ın sınırları içindedir. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Yay, Kuzey Yarımküre'nin yaz takımyıldızıdır. Haziran'da Güneş'in tam karşısına gelir ve bütün gece gökyüzündedir; Kasım ortasından Ocak ortasına kadar ise Güneş'in parıltısında kaybolur. Türkiye'den akşam saat 21.00 sularında en iyi Ağustos ve Eylül'de, güney ufkunun üstünde görülür; Temmuz akşamlarında güneydoğuda yükselir, Ekim akşamlarında güneybatıda alçalır.

Yay, Türkiye'den hiçbir zaman yükseğe çıkmaz. 43° kuzey enleminin kuzeyinden bakan gözlemciler için takımyıldız ufkun hemen üstünde sürünür ya da hiç doğmaz; Türkiye bu sınırın güneyinde kalır ama yine de alçak bir manzara görür. Ankara'dan bakıldığında takımyıldızın en parlak yıldızı Kaus Australis ufkun ancak 16 derece kadar üstüne çıkar. Bu yüzden güney ufku açık, ışıksız bir yer seçmek önemlidir.

Kuzey Yarımküre'den bakanlar Yay'ın parlak yıldızlarında bir çaydanlık görür. Delta, Epsilon, Zeta ve Fi Sagittarii çaydanlığın gövdesini, Lambda kapağın tepesini, Gama-2 ağzının ucunu, Sigma ile Tau ise kulpunu oluşturur. Karanlık bir gecede çaydanlığın ağzının üstünden yükselen Samanyolu bulutu, kaynayan çaydanlıktan çıkan buhar gibi görünür. Bu yıldızlar eskiden okçunun yayını ve okunu çiziyordu: Delta ile Gama-2'nin oluşturduğu ok, hemen batıdaki Akrep'in kırmızı kalbi Antares'e nişan alır.

En parlak yıldızları

• Kaus Australis (Epsilon Sagittarii): Takımyıldızın en parlak yıldızı, 1,85 kadir. Adı "yayın güney bölümü" demektir. Yaklaşık 143 ışık yılı uzaklıkta.
• Nunki (Sigma Sagittarii): 2,05 kadirlik mavimsi beyaz bir yıldız, yaklaşık 225 ışık yılı uzakta. Kökeni tam bilinmeyen bir Babil adı taşır; Fırat kıyısındaki kutsal Eridu kentini temsil ettiği düşünülür. Bu doğruysa Nunki, bugün kullanılan en eski yıldız adı olabilir.
• Ascella (Zeta Sagittarii): Çıplak gözle 2,6 kadir görünen, 3,3 ve 3,5 kadirlik iki yıldızdan oluşan bir çift yıldız; yaklaşık 88 ışık yılı uzakta.
• Kaus Media (Delta Sagittarii): 2,7 kadir; adı "yayın ortası" demektir ve ok buradan çıkar. Alnasl (Gama-2 Sagittarii) ise Arapça "ok ucu" anlamına gelir.
• Rukbat (Alfa Sagittarii): "Alfa" adını taşısa da yalnızca 3,96 kadirdir; Kaus Australis ondan yaklaşık yedi kat parlaktır. Adı "okçunun dizi" demektir.

Arap geleneğinde çaydanlık bölgesindeki sekiz yıldız "Deve Kuşları" diye anılırdı: dördü ırmağa, yani Samanyolu'na su içmeye inen, dördü de sudan dönen deve kuşlarıydı.

Adı ve mitolojisi

Babilliler bu takımyıldızı tanrı Nergal ile, ok atan, kentaur benzeri bir yaratık olarak özdeşleştirirdi. Genellikle kanatlı, biri panter biri insan başlı iki başlı ve at kuyruğunun üstünde akrep iğnesi taşıyan bir figür olarak çizilirdi. Sümerce adı Pabilsag, "ata" ya da "baş ata" diye çevrilebilir. Figür, bugünkü Yay tasvirlerini şaşırtıcı ölçüde andırır.

Yunan mitolojisinde Yay genellikle bir kentaurdur. Yunanların takımyıldızı Sümerlerden devralmış olması yüzünden okçunun kim olduğu konusunda bir karışıklık vardır. Bazı yazarlar onu Kronos ile Philyra'nın oğlu, Iason'un öğretmeni bilge kentaur Khiron ile özdeşleştirir.

Güneş Yay'da ne zaman?

Astrolojide Yay burcu yaklaşık 23 Kasım – 21 Aralık arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta ise Güneş 2026'da Yay takımyıldızına 18 Aralık'ta girdi ve 20 Ocak 2027'de Oğlak'a geçecek; takımyıldızda yaklaşık 33 gün kalacak. İki aralık yalnızca dört gün kadar örtüşür. Astrolojik Yay burcunun tarihlerinde Güneş aslında önce Akrep'te, sonra Yılancı'dadır.

Aralık gündönümünde Güneş bugün Yay takımyıldızındadır. Klasik antik çağda bu nokta Oğlak'taydı; presesyon onu Roma İmparatorluğu döneminde Yay'a taşıdı. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez; burçlara yüklenen anlamların bilimsel bir dayanağı da yoktur.

Verileri göster

Alan	867 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	32,8 gün (2026-27)
Kaus Australis'in parlaklığı	1,85 kadir
Kaus Australis'in uzaklığı	143 ışık yılı
Lagün Bulutsusu'nun uzaklığı	yaklaşık 4.000 ışık yılı
M22'nin uzaklığı	10.600 ışık yılı

İlginç gök cisimleri

Samanyolu'nun merkezi Yay'ın batı ucundadır; bu yüzden galaksimiz bu yönde en yoğun ve en parlak görünümündedir.

• Sagittarius A*: Samanyolu'nun merkezindeki süper kütleli kara delik. Çıplak gözle görülmez; çaydanlığın ağzının hemen üstünde, Yılancı sınırına yakın bir noktadadır. Ayrıntılar Sagittarius A* maddemizde; galaksimizin genel yapısı için Samanyolu galaksisi.
• Büyük ve Küçük Yay Yıldız Bulutları: Büyük Yay Yıldız Bulutu, Samanyolu'nun gözle görülen en parlak bölgesidir; galaksinin merkezindeki şişkinliğin, kalın toz şeritlerinin arasından görünen bir parçasıdır. Küçük Yay Yıldız Bulutu (M24) ise 2,5 kadirlik parlaklığıyla dürbünün en güzel hedeflerindendir.
• Lagün Bulutsusu (M8): Lambda Sagittarii'nin yakınındaki bu dev yıldız oluşum bölgesi, ESA/Hubble'a göre yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaktadır ve 55 ışık yılı genişliğe, 20 ışık yılı yüksekliğe ulaşır. Toplam parlaklığı yaklaşık 4,6 kadir olduğu için karanlık gökte çıplak gözle sönük bir leke olarak seçilebilir. İtalyan astronom Giovanni Battista Hodierna onu 1654'te kataloğuna almıştı. 1947'de Bart Bok'un bu bulutsunun fotoğraflarını inceleyerek tanımladığı küçük, karanlık toz kümeleri ("Bok kürecikleri") sonradan içlerinde yıldızların doğduğu yerler olarak doğrulandı.
• Trifid Bulutsusu (M20): Lagün'ün iki dereceden daha az kuzeybatısında, karanlık toz şeritleriyle üç "loba" ayrılmış görünen bir bulutsu; yaklaşık 4.100 ışık yılı uzakta.
• Omega Bulutsusu (M17): Kalkan sınırına yakın, oldukça parlak bir bulutsu. Farklı gözlemciler onu kuğuya, at nalına ya da bir duman kıvrımına benzetmiştir.
• M22: 5,1 kadirlik parlak bir küresel yıldız kümesi, yaklaşık 10.600 ışık yılı uzakta.
• Yay Cüce Eliptik Galaksisi: Samanyolu'nun hemen dışında yer alan, galaksimize eşlik eden küçük bir galaksi.

Yay yönü uzay araştırmalarının tarihinde de geçer. Plüton'u ziyaret eden New Horizons uzay aracı Güneş Sistemi'nden Dünya'dan bakıldığında Yay yönüne doğru çıkıyor. Radyo teleskopla kaydedilen ünlü Wow! sinyali de Yay yönünden gelmiş gibi görünüyordu.

Meteor yağmurları

Yay'la ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın en iyi görüldüğü Ağustos-Eylül akşamlarında Samanyolu'nu izlemek için Ay'ın evresine dikkat etmek gerekir; Ay'sız geceleri Ay takvimimizden bulabilirsiniz.

Kısaca

• Yay, Akrep ile Oğlak arasında, Samanyolu'nun merkezine bakan bir burç takımyıldızıdır.
• Türkiye'den Temmuz-Ekim akşamlarında güney ufkunda alçakta görülür; en iyi zamanı Ağustos-Eylül'dür.
• Parlak yıldızları bir çaydanlık şekli oluşturur; en parlağı Kaus Australis'tir (1,85 kadir, 143 ışık yılı).
• Lagün, Trifid ve Omega bulutsuları ile Samanyolu'nun merkezindeki kara delik Sagittarius A* bu takımyıldızdadır.
• Güneş bugün Yay'da yaklaşık 18 Aralık – 20 Ocak arasında bulunur; Aralık gündönümü bu takımyıldıza düşer.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.