Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz Üçgeni
Altair (Alfa Kartal), 16,7 ışık yılı uzaktaki, 7,77 saatte bir dönen basık bir yıldızdır; Kartal'ın en parlak yıldızı ve Yaz Üçgeni'nin köşelerinden biridir.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Kartal (Aquila) takımyıldızı
- Çap
- Ekvatorda Güneş'in yaklaşık 2,0, kutupta yaklaşık 1,57 katı
- Kütle
- Güneş'in yaklaşık 1,86 katı
- Uzaklık
- yaklaşık 16,7 ışık yılı
- Gün uzunluğu
- yaklaşık 7,77 saat (dönme süresi)
- Yüzey sıcaklığı
- Kutuplarda ~8.600 K, ekvatorda ~6.800 K
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinir; yüzeyi 2006-2007'de CHARA Dizisi'yle görüntülendi
Altair (Alfa Kartal, Alpha Aquilae), Kartal takımyıldızının en parlak yıldızı ve gece gökyüzünün 12. en parlak yıldızıdır. Dünya'dan yalnızca yaklaşık 16,7 ışık yılı uzaktadır; bu da onu Güneş'in en yakın komşuları arasına sokar. Altair, çok hızlı dönmesi yüzünden kutuplarından belirgin biçimde basık, yüzeyi doğrudan görüntülenebilmiş az sayıdaki yıldızdan biridir ve Vega ile Deneb'le birlikte yazın gökyüzüne hükmeden Yaz Üçgeni'nin köşelerinden birini oluşturur.
Altair nerede, adı ne anlama geliyor?
Altair, ekvatora yakın bir konumdaki Kartal (Aquila) takımyıldızında yer alır; dik açıklığı yaklaşık +8°52'dir (+8,9°). Bu konum onu Dünya'nın hemen her yerinden görülebilir kılar. Adı, Arapçada "uçan kartal" anlamına gelen an-nasr aṭ-ṭā'ir ifadesinden gelir; Latince karşılığı Vultur volans, yani "uçan akbaba"dır. Atair biçimindeki yazım da kullanılır; Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Yıldız Adları Çalışma Grubu 2016 Temmuz bülteninde Altair adını resmen onaylamıştır. Türkçede yıldız Altair, takımyıldızı ise Kartal adıyla anılır; takımyıldızı ve efsanesinin ayrıntısı Kartal takımyıldızı sayfasındadır.
Altair nasıl bulunur? Yaz Üçgeni
Altair'i bulmanın en kolay yolu Yaz Üçgeni'nden geçer. Bu üçgen resmî bir takımyıldızı değil, üç farklı takımyıldızın en parlak yıldızını birleştiren bir yıldız grubudur: Lir'deki Vega, Kuğu'daki Deneb ve Kartal'daki Altair. Terim 1950'lerde Amerikalı yazar H. A. Rey ile İngiliz gökbilimci Patrick Moore sayesinde yaygınlaşmıştır; Avusturyalı gökbilimci Oswald Thomas daha 1934'te Almanca "Sommerliches Dreieck" ifadesini kullanmıştı.
Üç yıldızın parlaklık sıralaması Vega (yaklaşık 0,03 kadir), Altair (yaklaşık 0,76-0,77 kadir) ve Deneb'dir (yaklaşık 1,25 kadir). Kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak demektir. Yani Altair, üçgenin ikinci parlak köşesidir. Üçgenin köşeleri arasında uzaklık farkı çok büyüktür: Vega yaklaşık 25, Altair yaklaşık 16,6 ışık yılı uzaktayken Deneb'in uzaklığı yaklaşık 2.550 ışık yılıdır; Deneb galaksimizin en ışıklı yıldızlarından biri olduğu için bu kadar uzaktan bile parlak görünür.
Altair'in en kolay tanınan özelliği, iki sönük yıldızla dizilişidir: bir yanında turuncu dev Tarazed (Gama Kartal, yaklaşık 2,7 kadir, yaklaşık 460 ışık yılı), öbür yanında sarımsı Alshain (Beta Kartal, yaklaşık 3,7 kadir, yaklaşık 45 ışık yılı) durur. Üçünün geleneksel adları da terazi (denge) kavramıyla ilişkilendirilir. Kartal'ın bu kısa çizgisi, parlak Altair'in yanında bir yönlendirme işareti işlevi görür.

Türkiye'den bakıldığında Altair, güneye bakan göğün orta yüksekliklerinde görünür. Dik açıklığından hesaplanırsa, Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında yıldızın en yüksek konumu ufuktan yaklaşık 57-63 derece yukarıdadır. Kartal takımyıldızı en iyi ağustos akşamlarında izlenir; Yaz Üçgeni orta kuzey enlemlerinde yaz boyunca gece yarısı tepeye yakın durur, sonbahar ve kış başında ise batıya doğru kayarak ocağa kadar görülmeyi sürdürür. Üçgenin ortasından Samanyolu'nun parlak şeridi geçtiği için karanlık bir yerde bu bölgeye bakmak ayrı bir keyiftir.
Temel özellikler
Altair'in tayf sınıfı A7Vn'dir. A7 kısmı yüzey sıcaklığını, V ise onun hidrojeni helyuma çeviren bir ana kol yıldızı olduğunu gösterir; sondaki "n" harfi ise tayf çizgilerinin hızlı dönme yüzünden bulanıklaştığına işaret eder. Tayf sınıflarının ayrıntısı için tayf türü sayfasına bakabilirsiniz. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 1,86 katı, ışıma gücü ise yaklaşık 10,6 katıdır. Yaşı için yakın tarihli bir tahmin yaklaşık 88 milyon yıl (± 10 milyon); yani Güneş'in yanında gençtir ve ana kolun henüz başlarında sayılır. Güneş Sistemi'ne doğru yaklaşma hızı saniyede yaklaşık 26 kilometredir ve gökyüzündeki öz hareketi yılda 0,66 yay saniyesi dolayındadır.

Verileri göster
| Uzaklık | 16,73 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 0,76 kadir |
| Kütle | 1,86 Güneş |
| Işıma gücü | 10,6 Güneş |
| Dönme süresi | 7,77 saat |
| Ekvator hızı | ~286 km/s |
| Yaş | 88 milyon yıl |
Uzaklığı, Hipparcos verilerine dayanan yaklaşık 195 milisaniye yaylık paralaksa dayanır ve 16,73 ışık yılı eder. Yani Altair'den çıkan ışık bize yaklaşık on yedi yılda, bir ışık yılının yaklaşık 17 katı mesafeden ulaşır. Yıldızın etrafında WDS kataloğunda B, C ve daha sonraki harflerle işaretlenmiş sönük yıldızlar vardır, ancak bunların hepsi çok daha uzaktadır ve Altair'le fiziksel olarak bağlı değildir.
Saniyede 286 kilometre: hızlı dönen, basık bir yıldız
Altair'i diğer parlak yıldızlardan ayıran şey dönme hızıdır. Kendi ekseni etrafında 8 saatten kısa bir sürede, yaklaşık 7,77 saatte bir döner; yani Jüpiter ve Satürn'den biraz daha hızlı. Ancak Altair bir gaz devi değil, Güneş'in iki katı yarıçapa ulaşan bir yıldızdır. Ekvatorundaki dönme hızı yaklaşık 286 km/s'dir; yıldızın dağılmaya başlayacağı hız ise yaklaşık 400 km/s olarak hesaplanır. Yani Altair, parçalanma eşiğine hayli yakın bir hızla döner.
Bu hız onu belirgin biçimde basıklaştırmıştır. Ölçümlere göre ekvator yarıçapı Güneş'in yaklaşık 2,0 katı, kutup yarıçapı ise yaklaşık 1,57 katıdır; ekvator, kutuptan yüzde 25 kadar daha geniştir. Karşılaştırma için: Vega'da bu fark yüzde 19, Satürn'de yüzde 11, Jüpiter'de yüzde 9 dolayındadır. Yıldızın kutup ekseni, Dünya'dan bakış doğrultusuna yaklaşık 60° eğiktir; yani Altair'i ne tam kutbundan ne de tam ekvatorundan görürüz.
Basıklığın başka bir sonucu "yerçekimi kararması"dır. Kutuplarda yüzey yerçekimi ve sıcaklık yüksektir (yaklaşık 8.600 K), ekvatorda ise merkezkaç etkisi yerçekimini zayıflattığı için yüzey daha soğuk ve sönüktür (yaklaşık 6.800 K). Bu yüzden yıldızın kutuplarının ekvatoruna göre daha parlak göründüğü bir tablo ortaya çıkar. Hızlı dönen başka bir parlak yıldız örneği için Regulus sayfasına bakabilirsiniz.
Yıldızın yüzeyini görmek: girişimölçerin hikâyesi
Altair, Güneş dışındaki bir ana kol yıldızının yüzeyinin doğrudan görüntülendiği ilk yıldızdır. Süreç aşamalıdır. 1960'larda Avustralya'daki Narrabri gözlemevinde Robert Hanbury Brown ve ekibi yıldızın açısal çapını yaklaşık 3 milisaniye yay olarak ölçtü. Narrabri yoğunluk girişimölçeri 1963-1974 arasında çalıştı ve toplam 32 yıldızın açısal çapını ölçtü. 1999-2000 arasında Palomar Test Girişimölçeri'yle yapılan gözlemler yıldızın basık olduğunu ortaya koydu; sonuçlar 2001'de van Belle ve arkadaşlarının makalesinde yayımlandı. Aynı yıl Donanma Hassas Optik Girişimölçeri de yerçekimi kararmasını doğruladı; 2005'te Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) VLTI/VINCI aygıtıyla yapılan bağımsız bir çalışma da bunu destekledi.
Asıl sıçrama 2006-2007'de oldu: J. D. Monnier ve ekibi, Kaliforniya'daki Mount Wilson'da bulunan CHARA Dizisi'nin MIRC aygıtıyla Altair'in yüzeyini görüntüledi. Yapılan yeniden oluşturma, yıldızın ekvator yarıçapını yaklaşık 2,03, kutup yarıçapını yaklaşık 1,63 Güneş yarıçapı olarak verdi. Bu, Güneş dışındaki bir ana kol yıldızında çözülmüş yüzey görüntüsünün ilk örneği olarak anılır. Bu tür ölçümlerin nasıl yapıldığı girişimölçer sayfasında anlatılıyor.

Verileri göster
| 1960'lar | Narrabri'de çap ölçümü |
|---|---|
| 2001 | Basıklık ölçümü yayımlandı |
| 2005 | Delta Scuti olduğu belirlendi |
| 2007 | CHARA ile yüzey görüntüsü |
Titreşen bir yıldız: Delta Scuti değişeni
Altair'in parlaklığı çok küçük bir oranda değişir. Yıldızın bir Delta Scuti türü değişen yıldız olduğu 2005'te belirlendi. İlk işaretler 1999'da Wide Field Infrared Explorer uydusunun ölçümlerinden gelmişti. Parlaklık değişimi kadirin yalnızca binde birkaçı kadardır ve çıplak gözle fark edilemez; titreşim periyotları 0,8 ile 1,5 saat arasındadır, birkaç dönem ise 2 saatin altındadır. Delta Scuti değişenleri genellikle A0-F5 tayf aralığındaki yıldızlardır. Altair ayrıca ekvatora yakın bölgelerde etkin, zayıf bir X-ışını koronası olan bir yıldız olarak da gözlenmiştir.
Zeus'un kartalından Dokumacı Kız ve Çoban'a
Yunan anlatısında Kartal takımyıldızı Zeus'un yıldırımları taşıyan kartalıdır; bu kartal çoban çocuk Ganymedes'i Olimpos'a kaçırır. Romalılar bu takımyıldıza "uçan akbaba" adını vermiştir, Batlamyus'un (Ptolemaios) 48 antik takımyıldızı arasında da yer alır. Altair'in kültürlerdeki en yaygın hikâyesi ise Doğu Asya'dan gelir. Çin anlatısında Altair Çoban Niulang'dır, Vega ise Dokumacı Kız Zhinü. Gökteki "Gümüş Nehir" yani Samanyolu onları birbirinden ayırır; saksağanların kurduğu köprü ise yılda bir kez buluşmalarına izin verir. Bu buluşma Çin'de, yedinci ayın yedinci günü kutlanan Qixi Festivali'nin, Japonya'da ise Tanabata'nın (geleneksel olarak 7 Temmuz) konusudur; Japonca'da Altair'e Hikoboshi denir. Kore'deki Chilseok ve Vietnam'daki Thất Tịch de aynı hikâyeden doğmuştur.
Başka kültürler de Altair'e kendi anlamını vermiştir. Avustralya'nın Victoria bölgesindeki Koori halkı için Altair, kama kuyruklu kartal Bunjil'dir; Beta ve Gama Kartal ise onun eşleri olan kara kuğulardır. Maori geleneğinde yıldızın adı Poutu-te-rangi'dir ("göğün direği"); Mikronezya'da Mai-lapa ("büyük, yaşlı ekmek ağacı") denir. Endonezyalı Bugis denizciler için ise Altair, yön bulmada kullandıkları "doğu yıldızı"nın (Bintoéng timoro) parçasıdır.
Altair adlı Ay iniş aracı
Yıldızın adı uzay tarihinde de geçer. NASA, 13 Aralık 2007'de Constellation programının Ay Yüzeyi Erişim Modülü'nü (LSAM) "Altair" olarak yeniden adlandırdı. Ad, Apollo 11'in "Eagle" (Kartal) modülüyle bağlantı kuruyordu; çünkü Arapça kök "kartal" anlamına gelir. Altair, Apollo'nun iki kişilik ekibinin aksine dört kişilik mürettebatı birlikte Ay yüzeyine indirecek biçimde tasarlanmıştı ve ilk iniş 2018-2019 dolayına planlanıyordu. Ancak 1 Şubat 2010'da ABD Başkanı Barack Obama Constellation programının iptalini önerdi; Altair hiçbir zaman gerçek bir uzay aracı olarak inşa edilmedi, yalnızca kavramsal tasarım aşamasında kaldı. Bugünkü Ay programı için Artemis II görevi sayfasına bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- 1918'de Kartal'da parlayan bir nova (Nova Aquilae 1918), teleskobun icadından beri kaydedilen en parlak nova olarak −0,5 kadire çıktı ve kısa süre için Altair'i bile geride bıraktı.
- Altair'in ışığı bize yaklaşık 17 yılda gelir; bu yüzden ona baktığınızda yıldızı 17 yıl önceki hâliyle görürsünüz.
- Yıldızın katalog adları arasında HR 7557, HD 187642 ve HIP 97649 yer alır; Bayer adı Alfa Kartal'dır. Öteki parlak yıldızlarla karşılaştırmak için Gökyüzünün bilinen yıldızları sayfasına bakabilirsiniz.
Kısaca
- Altair, Kartal takımyıldızının en parlak yıldızı ve gökyüzünün 12. en parlak yıldızıdır; uzaklığı yaklaşık 16,7 ışık yılıdır.
- Vega ve Deneb'le birlikte Yaz Üçgeni'ni oluşturur; Tarazed ve Alshain'le dizilişi sayesinde kolay bulunur.
- Yaklaşık 7,77 saatte bir döner; ekvatoru kutbundan yüzde 25 kadar geniştir ve yüzeyi girişimölçerle görüntülenmiştir.
- Bir Delta Scuti değişenidir; parlaklığı kadirin binde birkaçı kadar değişir.
- Çin'de Çoban Niulang (Qixi), Japonya'da Hikoboshi (Tanabata) olarak anılır; NASA'nın hiç inşa edilmeyen Ay iniş aracına adını vermiştir.
Aynı türdenTümü →
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı
Rigel (Beta Orionis) nedir? Avcı'nın mavi süperdev yıldızıAvcı (Orion) takımyıldızı; desenin güneybatı köşesi, avcının sol ayağıYaklaşık 850 ışık yılı















