M92 küresel kümesi (Messier 92) nedir? Herkül'de M13'ün gölgesindeki küme
M92, Herkül takımyıldızındaki yaklaşık 26.700 ışık yılı uzaktaki yaşlı küresel kümedir; M13'ün gölgesinde kalır ama küçük teleskopla görülür. Nasıl bulunur, Webb ne gösterdi?
- Türü
- Yıldız kümesi
- Bulunduğu yer
- Herkül (Hercules) takımyıldızı
- Çap
- yaklaşık 108 ışık yılı
- Keşif
- 1777, Johann Elert Bode
M92 (Messier 92, NGC 6341), Herkül (Hercules) takımyıldızındaki yaşlı bir küresel kümedir: Samanyolu'nun çevresinde dolanan, yaklaşık 26.700 ışık yılı uzaktaki, yüz binlerce yıldızı kütleçekimiyle küre biçiminde bir arada tutan yoğun bir yıldız topluluğudur. Görünür parlaklığı 6,3-6,4 kadir dolayındadır; çok iyi koşullarda çıplak gözün sınırındadır, küçük bir teleskop ya da dürbünle ışık kirliliği olan gökyüzünde bile görülür. Gökyüzünde komşusu M13'ün gölgesinde kaldığı için çoğu gözlemci tarafından atlanır; oysa NASA'ya göre Samanyolu'nun en yaşlı yıldız kümelerinden biridir ve yaşı evrenin yaşına çok yakındır.

Verileri göster
| Uzaklık | ~26.700 ışık yılı |
|---|---|
| Gerçek çap | ~108 ışık yılı |
| Görünür parlaklık | 6,3-6,4 kadir |
| Görünür çap | ~14 yay dakikası |
| Yaş | 11 ± 1,5 milyar yıl |
| Keşif | 1777 (Bode) |
M92 gökyüzünde nerede? Nasıl bulunur?
Herkül, kuzey gökyüzünün büyük takımyıldızlarındandır; 1.225 derece karelik alanıyla 88 modern takımyıldız arasında beşinci sıradadır ve gece yarısı tepe noktasına 13 Haziran'da ulaşır. Gövdesini oluşturan dört yıldız (Pi, Eta, Zeta ve Epsilon Herculis) İngilizce adıyla "Keystone" (anahtar taşı) denen belirgin bir dörtgen çizer. Bu dörtgenin Zeta ile Eta arasındaki kenarının yaklaşık üçte ikisinde, Eta'ya doğru, M13 bulunur. M92 ise bu dörtgenin kuzeyinde, Eta Herculis'in (3,49 kadir) ve Iota Herculis'in (3,80 kadir) bulunduğu yöne doğru uzanır.
Verilen koordinatlardan yapılan basit bir hesapla (bu, kaynaklardaki konumlardan çıkarılmış bir değerdir): M92, M13'ten yaklaşık 9,5 derece, Eta Herculis'ten yaklaşık 7,7 derece, Iota Herculis'ten yaklaşık 4,9 derece uzaktadır. Pratik yol şudur: önce dörtgeni bulun, M13'ü yakalayın, sonra kuzeydoğuya, Iota Herculis yönüne doğru ilerleyin.
Dik açıklığı yaklaşık +43 derece olduğundan, Türkiye'nin enlemlerinde (36-42 derece kuzey) meridyenden geçerken başımızın hemen hemen üzerinden, ufuktan kabaca 83-89 derece yükseklikten geçer; yani gökyüzünün en iyi gözlem konumlarından birindedir (bu da enlem ve dik açıklıktan yapılan basit bir hesaptır). Herkül'ün mevsimi yazdır; NASA'nın Hubble sayfası kümeyi görmek için en uygun ayın temmuz olduğunu belirtir. Dürbün ve teleskop seçimi için başlangıç rehberimize, karanlık gökyüzü arayanlar için Türkiye'deki gözlem noktaları yazımıza, parlaklık ölçeği için görünür parlaklık (kadir) sayfamıza bakabilirsiniz.
Küçük bir uyarı: M92'nin M13'ten kolayca atlanması boşuna değildir. M13 yaklaşık 5,8 kadirdir ve yaklaşık 20 yay dakikası genişlikte görünür; M92 ise yalnızca biraz daha sönüktür, ama kabaca üçte bir oranında daha küçük bir alana yayılmıştır. Yine de küçük bir teleskop onu ışık kirliliği olan gökyüzünde bile gösterir.
Keşif tarihi: Bode, Messier ve Herschel
M92'yi ilk bulan Alman gökbilimci Johann Elert Bode'dur; 27 Aralık 1777'de gözlemlemiş, bulgusunu 1779'da Berliner Astronomisches Jahrbuch'ta yayımlamıştır. Fransız gökbilimci Charles Messier kümeyi 18 Mart 1781'de yeniden keşfetti ve kataloğuna 92. kayıt olarak ekledi; böylece cisim Bode'nin değil Messier'in adıyla anılır. Kataloğun öyküsü Messier kataloğu sayfamızda anlatılıyor. Kümenin tek tek yıldızlarını ilk ayıran ise 1783'te William Herschel oldu; o güne kadar M92 gözlemciler için yıldızlara ayrılamayan puslu bir lekeydi.
Komşusu M13 ise çok daha önce, 1714'te Edmond Halley tarafından bulunmuş ve Messier tarafından 1 Haziran 1764'te kataloglanmıştı; yani iki küme arasında keşif bakımından yaklaşık 63 yıl vardır.

Fiziksel özellikler: büyük, yaşlı ve "metal" fakiri
Küresel küme, yaşlı yıldızlardan oluşan, genellikle Samanyolu'nun düzleminde değil onu saran halede bulunan yoğun bir topluluktur; ayrıntı için yıldız kümesi sayfasına bakabilirsiniz. M92'nin gerçek çapı yaklaşık 108 ışık yılıdır. Gökyüzündeki görünür çapı yaklaşık 14 yay dakikası, gelgit yarıçapı (kümenin Galaksi'nin kütleçekimine karşı koyabildiği sınır) ise yaklaşık 15 yay dakikasıdır; yarı ışık yarıçapı yaklaşık 1,1 yay dakikasıdır, yani ışığın yarısı çok küçük bir çekirdek bölgesinden gelir.
Kütle ve yıldız sayısı kaynağa göre değişir. NASA kümede yaklaşık 330.000 yıldız olduğunu yazar. Başka bir derlemede kütle için ana değer yaklaşık 200.000 Güneş kütlesidir ve üst sınırın 330.000 Güneş kütlesine ulaşabileceği not edilir. Bu farklı tahminler nedeniyle "yüz binlerce yıldız" demek en güvenli ifadedir.
Uzaklık için en sık anılan değer 26.700 ışık yılıdır (yaklaşık 8,2 kiloparsek); NASA yaklaşık 27.000 ışık yılı yazar. Küme Galaksi merkezinden yaklaşık 33.000 ışık yılı uzaktadır ve Galaksi düzleminin yaklaşık 16.000 ışık yılı üstünde yer alır. Bize yaklaşmakta olduğu da ölçülmüştür: radyal hızı saniyede yaklaşık 112 kilometredir. Küme hafifçe basıktır; kısa ekseni uzun ekseninin yaklaşık yüzde 89'u kadardır. Samanyolu'nun halesinin yapısı için Samanyolu'nun yapısı maddesine göz atabilirsiniz.
Yaş ve kimyasal bileşim
Kümenin yaşı için yaygın tahmin 11 ± 1,5 milyar yıldır; NASA ise yaşının evrenin yaşına neredeyse eşit olduğunu söyler. Yaş belirsizliği geniştir ve evrenin yaklaşık 13,8 milyar yıllık ömrüyle karşılaştırıldığında kümenin gerçekten çok erken dönemde oluştuğunu gösterir. Demir bolluğu ([Fe/H]) −2,32'dir; bu, demirin Güneş'tekinin yaklaşık yüzde 0,5'i kadar olması demektir. Gökbilimde hidrojen ve helyum dışındaki her elemente "metal" denir; M92'nin yıldızları bu bakımdan son derece fakirdir ve bu, onların ağır elementler henüz az birikmişken doğduğuna işaret eder. Benzer yaşlı kümeleri Yay'daki M22 ve Kanatlı At'taki M15 maddelerimizde bulabilirsiniz.
Yıldız topluluğunun içinden
M92'de 2001 itibarıyla 17 doğrulanmış RR Lyrae türü değişen yıldız vardır; ayrıca 1997 kataloğunda 28 aday değişen yıldız listelenmiştir. Bu yıldızlar parlaklık değişim hızlarından gerçek parlaklıkları bilinebildiği için uzaklık ölçümlerinde kullanılır. Küme, RR Lyrae yıldızlarının davranışına göre "Oosterhoff II" türü kümeler arasında sınıflandırılır.
Çalışmalar kümede en az iki yıldız kuşağı olduğunu gösterir: birinci kuşak (1G) ve helyum bolluğu farklı olan ikinci kuşak (2G); ikinci kuşak da iki alt gruba (2GA ve 2GB) ayrılır. Bu "çoklu popülasyon" durumu birçok küresel kümede görülür ve nasıl ortaya çıktığı hâlâ tartışılan açık bir sorudur. Kümede on kadar X-ışını kaynağı saptanmıştır. Kümenin çekirdeği henüz "çökmemiştir"; bu çöküşün ileride gerçekleşeceği de kesin değildir.
Webb gözüyle M92
M92, James Webb Uzay Teleskobu'nun gözlediği kümelerden biridir. Webb, kümeyi 20 Haziran 2022'de NIRCam kamerasıyla, 0,9; 1,5; 2,77 ve 4,44 mikron dalga boylarında dört süzgeçle görüntüledi; görüntü 22 Şubat 2023'te yayımlandı (Webb'in 1334 numaralı bilim programı, baş araştırmacı C. R. Weisz). Görüntü yaklaşık 5 yay dakikası, yani yaklaşık 39 ışık yılı genişliğindedir. Ortadaki siyah şerit, NIRCam'in iki uzun dalga boylu dedektörü arasındaki boşluktur; bu boşluk, soluk dış bölgelerle aynı anda yakalanamayacak kadar parlak olan yoğun çekirdeğin üstüne denk gelir. Yukarıdaki görüntü ise ESA/Hubble ve NASA'nın Hubble verisinden elde edilmiştir; Hubble Uzay Teleskobu sayfamızda teleskobu tanıyabilirsiniz.

M13 ile M92: Herkül'ün iki küresel kümesi
İki küme çoğu zaman karşılaştırılır. M13 daha parlak (5,8 kadir), daha büyük (yaklaşık 145 ışık yılı çap) ve biraz daha yakındır (22.200-25.000 ışık yılı); M13'ün 300.000'den fazla yıldız içerdiği söylenir. M92 ise biraz daha sönük ve yaklaşık üçte bir oranında daha az yayılmıştır; kütle ve parlaklık bakımından aralarındaki fark, ikisini de aynı gecede gözlemeyi değerli kılar. Güney gökyüzünün dev küresel kümesini merak ederseniz Omega Centauri maddesine de göz atabilirsiniz.
Kısaca
- M92 (NGC 6341), Herkül takımyıldızındaki, yaklaşık 26.700 ışık yılı uzaktaki yaşlı bir küresel kümedir; yıldız sayısı yüz binlerle ifade edilir.
- Bode tarafından 27 Aralık 1777'de bulundu, Messier 18 Mart 1781'de kataloğuna 92. cisim olarak ekledi, Herschel 1783'te yıldızlarına ayırdı.
- Yaşı yaklaşık 11 ± 1,5 milyar yıldır; demir bolluğu Güneş'inkinin yaklaşık yüzde 0,5'idir.
- M13'ün yaklaşık 9,5 derece kuzeydoğusunda yer alır; çıplak gözün sınırındadır, küçük bir teleskopla rahatça görülür, Türkiye'den yaz aylarında başucuna yakın geçer.
- Webb, kümeyi 2022'de NIRCam ile görüntüledi; görüntüde parlak çekirdeği dedektör boşluğu örtüyor.
Aynı türdenTümü →
Hyades yıldız kümesi (Boğa kümesi) nedir? Dünya'ya en yakın açık kümeBoğa takımyıldızıyaklaşık 153 ışık yılı
M2 küresel kümesi (Messier 2) nedir? Kova'daki dev ve yaşlı yıldız kümesiKova (Aquarius) takımyıldızıyaklaşık 38.100 ışık yılı
M47 ve M46 açık kümeleri nedir? Pupa'daki iki zıt yıldız kümesiPupa (Puppis) takımyıldızı
M41 açık yıldız kümesi (Messier 41, NGC 2287) nedir? Sirius'un güneyindeki kümeBüyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı; Sirius'un yaklaşık 4° güneyi
Arabacı'nın üç kümesi (M36, M37, M38) nedir? Kış gökyüzünün açık kümeleriArabacı (Auriga) takımyıldızının güney yarısıyaklaşık 3.500-4.500 ışık yılı
M35 açık yıldız kümesi (Messier 35, NGC 2168) nedir? İkizler'in dolunay boyundaki kümesiİkizler takımyıldızının batısı; Kastor'un ayak yıldızları Eta ve Mu Geminorum'un yakını














