21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Çoban takımyıldızı (Boötes) nedir? Arcturus, Izar ve Boötes Boşluğu

Çoban (Boötes), gökyüzünün en parlak dördüncü yıldızı Arcturus'u barındıran, ilkbahar ve yaz akşamlarında Türkiye'den görülen büyük bir kuzey takımyıldızıdır.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Kuzey yarımkürede; Ejderha, Büyükayı, Av Köpekleri, Berenis'in Saçı, Başak, Yılan (baş), Kuzey Tacı ve Herkül arasında
Çap
907 derece kare (88 takımyıldız arasında 13.)
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930

Çoban (Latince adıyla Boötes, IAU kısaltması Boo), kuzey gökyüzünün ilkbahar ve yaz akşamlarında ışıldayan büyük bir takımyıldızıdır. Gece göğünün en parlak dördüncü yıldızı olan turuncu Arcturus'u barındırır ve Büyükayı'nın kuyruk eğrisini izleyerek kolayca bulunur. Türkçede genellikle "Çoban", bazen de "Ayı Terbiyecisi" denir; adı, takımyıldızın antik Yunan'daki "ayıyı güden, bekleyen kişi" imgesinden gelir.

Genel bakış

Çoban, gökyüzünde 907 derece karelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında büyüklükte 13. sıradadır. Kuzeyde Ejderha ve Büyükayı, doğuda Herkül ve Kuzey Tacı, güneyde Yılan'ın baş bölümü (Serpens Caput) ve Başak, batıda ise Av Köpekleri ile Berenis'in Saçı ile komşudur. Genel bir okur için "Çoban" adı kolay bir tuzak içerir: Çoban Yıldızı halk arasında Venüs gezegeninin adıdır ve bu takımyıldızla ilgisi yoktur; o konu Çoban Yıldızı hangi gezegen? yazısında ayrıca anlatılıyor.

Takımyıldız, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 klasik takımyıldızdan biridir. Bugünkü sınırlarını, 1930'da Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Eugène Delporte çizmiştir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını ve tarihini Takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Johann Bayer'in yıldız atlasında Çoban takımyıldızının levhası
Johann Bayer, Uranometria; Wikimedia Commons, CC0

Ne zaman, nasıl görülür?

Çoban, +90° ile −35° enlemleri arasından görülebilir. Türkiye'nin bulunduğu enlemlerde (yaklaşık 36-42° kuzey) tamamı ufkun rahatça üstünde izlenir. En iyi görüldüğü dönem ilkbahar sonu ve yaz başıdır: haziran ayında saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün yüksek bir noktasındadır ve yaklaşık 2 Mayıs'ta gece yarısı meridyeni geçer. Yıldızlar her gece bir öncekinden biraz erken doğduğu için takımyıldız aylar ilerledikçe akşam göğünde daha batıya kayar.

Bulmanın yolu bilinen bir ezberdir: "Yay çiz Arcturus'a, sonra çivi gibi in Spica'ya." Büyükayı'nın (Büyük Kepçe) sapındaki yıldızların çizdiği eğriyi aynı kavisle uzattığınızda gökyüzünün en parlak turuncu yıldızına, yani Arcturus'a ulaşırsınız; aynı eğriyi biraz daha sürdürürseniz Spica'ya, yani Başak'ın en parlak yıldızına varırsınız. Büyükayı'yı henüz tanımıyorsanız önce Büyükayı takımyıldızı maddesine bakmak iyi bir başlangıçtır.

Başlıca yıldızları

YıldızParlaklık (kadir)UzaklıkTür
Arcturus (α Boo)yaklaşık −0,0536,7 ışık yılıTuruncu dev (K1.5 III)
Izar (ε Boo)yaklaşık 2,4yaklaşık 200-240 ışık yılıTuruncu dev + beyaz yıldız, çift
Muphrid (η Boo)2,6837 ışık yılıSarı alt dev (G0 IV)
Seginus (γ Boo)yaklaşık 3,086 ışık yılıBeyaz dev (A7 III)
Nekkar (β Boo)3,5219 ışık yılıSarı dev (G8 IIIa)

Parlaklık değerleri kadir cinsindendir; küçük sayı daha parlak demektir, eksi değer ise çok parlak anlamına gelir. Izar'ın uzaklığı kaynaktan kaynağa bir miktar değiştiği için aralık olarak verilmiştir.

Arcturus

Arcturus, takımyıldızın ve kuzey gök yarımküresinin en parlak yıldızıdır; tüm gece gökyüzünde parlaklıkta dördüncü sırada yer alır. Hidrojen yakıtını çekirdeğinde tüketmiş, soğuyarak şişmiş turuncu bir devdir: Güneş'in yaklaşık 27 katı çapa ve yaklaşık 133 katı ışıma gücüne sahiptir. Yaşının yaklaşık 7,1 milyar yıl, kütlesinin Güneş'in yaklaşık 1,08 katı olduğu hesaplanmıştır. Güneş'e göre saniyede yaklaşık 122 kilometre hızla hareket eder ve gökyüzünde yüzyılda yaklaşık 228 yay saniyesi güneybatıya doğru yer değiştirir. Adı, Yunanca arktos (ayı) ve ouros (bekçi) sözcüklerinden türemiş, "ayının bekçisi" anlamına gelir. Ayrıntılı anlatım Arcturus maddesinde.

Arcturus'un kültürel bir izi de Okyanusya'dadır: Polinezyalı denizciler ona Hōkūleʻa ("Sevinç Yıldızı") der ve Hawai Adaları'nın tepe noktasından geçtiği için yön bulmada kullanırdı. 1933'te Şikago Dünya Fuarı'nın açılış düzeneğinde Arcturus'un ışığı kullanıldı; yıldızın, ışığı yaklaşık 40 yıl önce, önceki Şikago fuarının yapıldığı 1893'te yola çıkmış olduğu için seçildiği belirtilir.

Izar: "en güzel" çift yıldız

Epsilon Boötis, yani Izar, takımyıldızın en güzel çift yıldızlarından biridir. Ana bileşen turuncu bir devdir (yaklaşık 2,4 kadir), ikincisi ise beyaz bir yıldızdır (yaklaşık 4,8 kadir). Aradaki açısal uzaklık yaklaşık 2,85 yay saniyedir; bu yüzden çıplak gözle tek yıldız görünür, ancak 76 milimetre ya da daha büyük açıklıklı bir teleskopla ayrılır. İki yıldız birbirinin çevresinde en az 1000 yıllık bir dönemle döner. Friedrich Georg Wilhelm von Struve ikinci yıldıza Latince "en güzel" anlamına gelen Pulcherrima adını vermiştir; ad, iki yıldızın turuncu ve beyaz zıtlığından gelir. Izar adı ise Arapça kökenlidir; Mizar adıyla aynı kökten gelir ve bir tür giysiyi anlatan bir sözcüğe dayanır.

Diğer parlak yıldızlar arasında Muphrid (Güneş'e yaklaşık 37 ışık yılı uzaklıkta, sarı bir alt dev), Seginus ve Nekkar bulunur.

Derin gökyüzü cisimleri

Çoban'daki derin gökyüzü cisimleri çoğunlukla sönük galaksilerdir ve genellikle orta boy teleskop ister.

  • NGC 5466: 9,1 kadirlik, seyrek bir küresel yıldız kümesidir (yaklaşık 11 yay dakikası çapında). Kümeyi William Herschel 1784'te keşfetmiştir.
  • NGC 5248 (Caldwell 45): yaklaşık 10,2 kadirlik, yaklaşık 50 milyon ışık yılı uzaktaki bir Sc türü sarmal galaksidir; Başak Kümesi'nin bir üyesi olarak anılır.
  • NGC 5676, NGC 5548 ve NGC 5698: sırasıyla sarmal, Seyfert ve çubuklu sarmal galaksilerdir; NGC 5698'de 2005'te SN 2005bc süpernovası gözlenmiştir.

Av Köpekleri tarafındaki komşu bölgelerin popüler cisimlerini görmek isteyenler M3 küresel kümesi ve Ayçiçeği Galaksisi (M63) maddelerine bakabilir; ikisi de Çoban'ın hemen yanındadır.

Çoban takımyıldızı sayılarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan907 derece kare
Büyüklük sırası88 arasında 13.
Arcturus uzaklığı36,7 ışık yılı
Arcturus parlaklığı−0,05 kadir
Boötes Boşluğu uzaklığı~700 milyon ışık yılı

Boötes Boşluğu: kozmosun "Büyük Hiçlik"i

Çoban'ın ardında, çıplak gözle ya da amatör teleskopla görülemeyen ama kozmoloji açısından çok önemli bir yapı vardır: Boötes Boşluğu. Robert Kirshner'ın öncülüğündeki bir galaksi kırmızıya kayma taramasında 1981'de saptanan bu bölge, evrendeki en büyük bilinen boşluklardan biridir. Merkezi bize yaklaşık 700 milyon ışık yılı uzaklıktadır ve yarıçapı yaklaşık 62 megaparsek, yani 200 milyon ışık yılına yakındır. Bu büyüklükte bir bölgede yaklaşık 2000 galaksi beklenirken içinde yalnızca yaklaşık 60 galaksi bulunduğu belirtilir; bu yüzden bazen "Büyük Hiçlik" diye anılır. Bilim insanları bu boşluğun, küçük boşlukların birleşmesiyle oluşmuş olabileceğini düşünür. Evrenin büyük ölçekli yapısı galaksilerin ve boşlukların oluşturduğu bir "kozmik ağ"a benzetilir; Boötes Boşluğu bu ağın en çarpıcı delikleri arasındadır.

Çoban yönünde, çok daha uzakta iki süperküme (yaklaşık 830 milyon ve 1 milyar ışık yılı) ile Herkül-Kuzey Tacı Büyük Duvarı'nın bir bölümü de bulunur. Bu duvar, bilinen en büyük yapı olarak tanımlanır.

Çoban'ın gezegenleri

Takımyıldızın bölgesinde birçok ötegezegen keşfedilmiştir. Tau Boötis b, 5,95 Jüpiter kütleli bir "sıcak Jüpiter"dir: yıldızından yaklaşık 0,046 gökbilimsel birim uzaklıkta 3,31 günde dolanır ve atmosferinde karbon monoksit saptanmıştır. Ev sahibi yıldız Tau Boötis (Tepiamenit), yaklaşık 51 ışık yılı uzaklıkta, 4,5 kadirlik F türü bir yıldızdır. WASP-14 b ise 7,34 Jüpiter kütleli, yıldızına yalnızca 0,036 gökbilimsel birim uzaklıkta 2,24 günde dolanan ve çok yoğun olan (yaklaşık 4,6 g/cm³) bir sıcak Jüpiter'dir. Tau Boötis sisteminin gelgit kilitlenmesi nedeniyle yıldız ile gezegenin birbirine hep aynı yüzünü çevirdiği belirtilir.

Quadrantid meteor yağmuru

Takımyıldızın kuzey kenarı, yılın ilk büyük meteor yağmuru olan Quadrantidler'in çıkış noktasıdır. Yağmur 28 Aralık ile 12 Ocak arasında sürer ve 3-4 Ocak dolaylarında doruğa ulaşır; saatteki kuramsal sayı yaklaşık 120'dir, 2014'te ise 315'e çıkmıştır. Meteorlar sönük ve mavimsidir, kuzey yarımkürede en iyi izlenir. Yağmurun adı ilginçtir: 1795'te Fransız gökbilimci Jérôme Lalande'ın oluşturduğu ve 1930'da IAU'nun kaldırdığı Quadrans Muralis ("duvar kadranı") takımyıldızından gelir, yani bugün gökte olmayan bir takımyıldızın adını taşır. Yağmuru 1825 başında İtalya'da Antonio Brucalassi bildirmiştir. Kaynak cisim, 2003'te belirlenen 2003 EH1 küçük gezegenidir; bunun 1490 civarında Çinli, Japon ve Koreli gökbilimcilerin kaydettiği bir kuyrukluyıldızla ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Bir diğer yağmur olan Haziran Boötidleri ise 1998'de kısa süreliğine saatte 200-300 meteora çıkmıştır. Meteor gözlemi için pratik ipuçlarına Bu gece meteor yağmuru var mı? yazısından ulaşabilirsiniz.

Efsanesi ve başka kültürlerde Çoban

Yunan anlatılarında Çoban'ın kimi temsil ettiği konusunda tek bir görüş yoktur. Adı "ayı bekçisi" anlamına gelen Arktophylax da buna işaret eder; bu kişinin Zeus ile Kallisto'nun oğlu Arkas olabileceği düşünülür. Bir başka yorum, öküzleri süren çiftçi Philomenus'tur: Demeter'in oğludur ve sürdüğü öküzler Büyükayı olarak yorumlanır. Hyginus ise Çoban'ı, Dionysos'tan şarap yapmayı öğrenen Ikarios ile ilişkilendirir; kızı Erigone Başak, köpeği Maera ise Küçük Köpek olarak göğe konmuştur.

Çin astronomisinde Arcturus "Büyük Boynuz" (Daijiao) olarak bilinir ve çevresindeki yıldızlar mızrak, kalkan ve hançer gibi silahları temsil eden küçük takımyıldızlar oluşturur. Alaska'nın Yup'ik halkı ise takımyıldızın huni biçimli bölümünü "balık tuzağı" anlamına gelen Taluyaq diye adlandırır.

Türk gökyüzü geleneğinde Çoban takımyıldızı için, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz ayrı bir halk anlatısı bulunmuyor; bu yüzden uydurma bir hikâye eklemiyoruz. Türkçedeki gök adlarına (Demirkazık, Yetigen, Ülker, Çolpan) genel bakış için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Komşu takımyıldızlarla ilgili anlatılar için Ejderha ve Küçükayı maddeleri iyi birer başlangıçtır.

İlginç bilgiler

  • Arcturus'un adı Yunancada "ayının bekçisi" anlamına gelir.
  • Quadrantidlerin adı, gökte artık bulunmayan Quadrans Muralis takımyıldızından gelir.
  • Boötes Boşluğu'nda, beklenen yaklaşık 2000 galaksi yerine yalnızca yaklaşık 60 galaksi bulunduğu belirtilir.
  • Polinezyalı denizciler Arcturus'u Hawai Adaları'nın tepe noktasındaki yıldız olarak yön bulmada kullanırdı.
  • Çoban Yıldızı, bu takımyıldızın değil, Venüs'ün halk arasındaki adıdır.

Kısaca

  • Çoban (Boötes), 907 derece kareyle 88 takımyıldız arasında 13. sıradadır; Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir.
  • Büyükayı sapının eğrisini izleyerek, gökyüzünün en parlak dördüncü yıldızı olan turuncu devi Arcturus'a ulaşılır.
  • Izar çift yıldızı turuncu-beyaz zıtlığıyla, küçük bir teleskopla görülecek en güzel çiftlerdendir.
  • Boötes Boşluğu, yaklaşık 700 milyon ışık yılı ötede, yarıçapı yaklaşık 200 milyon ışık yılı olan dev bir boşluktur.
  • Quadrantid meteor yağmuru Ocak başında bu takımyıldızın kenarından çıkar ve gökte artık bulunmayan bir takımyıldızın adını taşır.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar