21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Lir takımyıldızı (Lyra) nedir? Vega'nın ve Halka Bulutsusu'nun yuvası

Lir (Lyra), Vega'yı, Halka Bulutsusu'nu ve Orpheus'un liri efsanesini barındıran küçük yaz takımyıldızıdır; Türkiye'den yaz akşamları başucunda görülür.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Kuzey gök yarımküresi; Ejderha, Herkül, Tilkicik ve Kuğu arasında
Çap
286,5 derece kare (88 takımyıldız arasında 52.)
Keşif
Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930

Lir (Latince adıyla Lyra), kuzey gökyüzünde yer alan küçük ama kolay tanınan bir takımyıldızdır. Türkçede ayrıca Çalgı adıyla da anılır; adını antik Yunan'ın telli çalgısı lirden alır. Gecenin en parlak yıldızlarından Vega'ya ve teleskop meraklılarının sevgilisi Halka Bulutsusu'na (M57) ev sahipliği yapar; Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir.

Lir gökyüzünün küçük köşelerinden birini kaplasa da içinde çok şey barındırır: ana yıldızı Vega, birbirine eklenmiş iki çift yıldızdan oluşan Epsilon Lyrae, her 12,9 günde bir sönen Sheliak, uzaydaki en bilinen gezegenimsi bulutsulardan biri ve Kepler Uzay Teleskobu'nun taradığı alanın bir parçası olduğu için çok sayıda ötegezegen. Bu sayfada Lir'in gökyüzünde nasıl bulunacağını, başlıca yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini ve Orpheus'un efsanesini anlatıyoruz.

Genel bakış

Lir, gökyüzünde 286,5 derece karelik bir alan kaplar ve boyut bakımından 88 takımyıldız arasında 52. sıradadır. Sınırları, Uluslararası Astronomi Birliği adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği 17 kenarlı bir çokgenle belirlenmiştir; IAU'nun benimsediği üç harfli kısaltma "Lyr", tamlama hâli ise "Lyrae"dir (Vega'nın Bayer adı bu yüzden Alpha Lyrae'dir). Alanın içinde çıplak gözle görülebilecek, yani 6,5 kadirden parlak yalnızca 73 yıldız vardır. Komşuları kuzeyde Ejderha (Draco), batıda Herkül (Hercules), güneyde Tilkicik (Vulpecula) ve doğuda Kuğu'dur (Cygnus).

Lir, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığı ve tarihi için takımyıldızlar maddesine bakabilirsiniz. Eski yıldız haritalarında Lir çoğu zaman liri taşıyan bir akbaba ya da kartal olarak çizilmiştir; bu yüzden Latince kaynaklarda "Vultur Cadens" (düşen akbaba) ve "Aquila Cadens" (düşen kartal) adlarıyla da geçer.

Lir takımyıldızının, NOIRLab ve astrofotoğrafçı Eckhard Slawik iş birliğiyle hazırlanmış fotoğrafı.
E. Slawik / NOIRLab / NSF / AURA / M. Zamani (CC BY 4.0), Wikimedia Commons

Ne zaman ve nasıl görülür?

Lir, kuzey yarımkürede yaz takımyıldızıdır. Takımyıldızın deklinasyonu +25,7° ile +47,7° arasındadır; bu yüzden kuzey yarımkürenin ılıman enlemlerinde, yaz başında gece yarısından kısa süre sonra neredeyse tam tepede olur. Tamamı, güney yarımkürede yaklaşık 42° güney enlemine kadar yılın bir döneminde görülebilir; ekvatordan 40° güneye kadar ise kuzey ufkunun alçağında, kış aylarında seçilir. Akşam saat 21.00'de en yüksek konumuna Ağustos'ta ulaşır. Türkiye'nin enlemlerinde Vega başucuna çok yakın geçer, çünkü Vega'nın deklinasyonu yaklaşık +38,8°, Türkiye'nin enlemi ise 36° ile 42° kuzey arasındadır. Haziran-Eylül arası akşam gökyüzünde en rahat izlenir; Kasım'da ise akşamüzeri kuzeybatıda alçalmış hâlde görülür.

Lir'i bulmak için Vega'yı aramak yeterlidir. Gece gökyüzünde beşinci parlak yıldız olan Vega, yaz akşamlarında başucuna yakın, bembeyaz parlar. Vega, Kuğu'daki Deneb ve Kartal'daki Altair ile birlikte Yaz Üçgeni denen geniş üçgenin bir köşesini oluşturur. Vega'nın hemen yanında, Altair'e doğru, birbirine yakın dört yıldızdan oluşan küçük bir paralelkenar görürsünüz: Sheliak ve Sulafat paralelkenarın uzak kenarını, Delta ve Zeta Lyrae ise Vega'ya yakın tarafını belirler. Vega, Epsilon ve Zeta Lyrae ile birlikte ayrıca çok daha küçük bir üçgen de çizer. Kentlerin ışığından uzaklaşmak, bu paralelkenarı bir "çalgı" olarak seçebilmenizi kolaylaştırır; karanlık gözlem noktaları için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfasına bakabilirsiniz.

Başlıca yıldızları

YıldızDesendeki yeriGörünür parlaklıkUzaklık (ışık yılı)Özelliği
Vega (α Lyr)Takımyıldızın en parlak yıldızı0,03 (−0,02 ile 0,07 arasında)Yaklaşık 25A0 tayf türünde ana kol yıldızı
Sheliak (β Lyr)Paralelkenarın köşesi3. kadir (tutulmada yaklaşık 1 kadir düşer)Yaklaşık 960Tutulma gösteren yarı ayrık ikili
Sulafat (γ Lyr)Paralelkenarın köşesi3. kadirYaklaşık 620Mavi dev
Delta² LyraeZeta'nın doğusunda4. kadir–Yarı düzenli değişen kırmızı dev (79 gün)
Epsilon LyraeVega'nın yakınında4,7 ve 5,1 (iki çiftin parlakları)Yaklaşık 160"Çifte çift", en az beş yıldız

Vega. Adı, Arapça "an-nasr al-wāqiʿ" (düşen kartal) ifadesinden gelir. Vega yalnızca yaklaşık 25 ışık yılı uzaktadır; kuzey gök yarımküresinde Arcturus'tan sonra ikinci, bütün gökyüzünde ise Sirius, Canopus, Arcturus ve Alfa Centauri'den sonra beşinci en parlak yıldızdır. Gökbilimde birçok ilke imza atmıştır: 17 Temmuz 1850'de Harvard Koleji Gözlemevi'nde William Bond ve John Adams Whipple tarafından fotoğrafı çekilen ilk yıldız (Güneş dışında) oldu, net tayfı kaydedilen ilk yıldız oldu ve etrafında bir toz diski bulundu. Dünya'nın ekseni yaklaşık 25.770 yıllık bir devirle yalpaladığı için Vega MÖ 12.000 dolayında kuzey kutup yıldızıydı ve yaklaşık MS 13.724'te yeniden olacak; bugünkü kutup yıldızı için Kutup Yıldızı maddesine bakın. Ayrıntıları Vega sayfasında anlattık.

Sheliak (Beta Lyrae). Adı Arapça "šiliyāq"tan gelir ve İslam astronomisinde Lir takımyıldızının adlarından biridir. İngiliz amatör gökbilimci John Goodricke parlaklığının değiştiğini 1784'te keşfetti. Sistemde iki yıldız birbirine o kadar yakındır ki, daha büyük olan yıldız kendi çekim sınırını (Roche lobu) aşarak maddesini eşine aktarır. Yörünge düzlemi Dünya'ya dönük olduğu için yıldızlar birbirini örter; parlaklık 12,93 günlük bir periyotla yaklaşık bir kadir kadar düşer. Bu tür sistemlerin prototipi olduğundan "Beta Lyrae değişenleri" sınıfı Sheliak'ın adını taşır. Periyot yılda yaklaşık 19 saniye uzar.

Epsilon Lyrae, "çifte çift". Yaklaşık 160 ışık yılı uzaktaki bu sistem, çok iyi koşullarda çıplak gözle bile iki yıldız olarak ayrılabilir; iki bileşen arasında 208 yay saniyesi bulunur. Teleskopla bakıldığında bu iki yıldızın her biri de yakın bir çifte ayrılır (ε¹ için 4,7 ve 6,2 kadirden iki yıldız 2,6 yay saniyesi, ε² için 5,1 ve 5,5 kadirden iki yıldız 2,3 yay saniyesi arayla). Bu ikinci ayrım, teleskopların çözme gücü için bir ölçüt sayılır. 1985'te benekçik girişimölçümüyle (speckle interferometry) beşinci bir bileşen bulundu; bu yıldız ε² çiftinden birinin yörüngesinde döner.

Diğerleri. Sulafat (Gamma Lyrae) takımyıldızın ikinci parlak yıldızı olan mavi bir devdir. Delta Lyrae gerçek bir çift değil, aynı doğrultuda duran iki yıldızdır (optik çift); parlak olanı Delta² Lyrae, 79 günlük baskın bir periyotla yaklaşık 0,2 kadir değişen kırmızı bir devdir. Zeta Lyrae dürbünle ayrılabilen geniş bir çifttir. Doğu ucundaki RR Lyrae ise adını RR Lyrae değişenleri denen sınıfa vermiştir; bu yaşlı yıldızlar küresel kümelerin uzaklığını ölçmekte "standart mum" olarak kullanılır.

Derin gökyüzü cisimleri

Hubble Uzay Teleskobu'nun gösterdiği Halka Bulutsusu (M57): çarpık simit biçimli bir gaz kabuğu.
NASA, ESA ve C. Robert O'Dell (Vanderbilt Üniversitesi), Wikimedia Commons

Halka Bulutsusu (M57, NGC 6720). Lir'in en ünlü cismidir ve Sheliak ile Sulafat arasında, ikisinin tam ortasında yer alır. Bulutsu yaklaşık 2.550 ışık yılı uzaktadır ve görünür parlaklığı 8,8 kadirdir. Charles Messier'in Halter Bulutsusu'nu (M27) bulmasından 15 yıl sonra, 1779'da Antoine Darquier tarafından keşfedildi; keşfedilen ikinci gezegenimsi bulutsudur. Yaşı 6.000-8.000 yıl arasında, çapı yaklaşık bir ışık yılı kadardır. Merkezindeki yıldız, sıcaklığı 120.000 kelvin olan bir beyaz cücedir. Yeni Hubble gözlemleri, bulutsunun aslında çarpık bir simit biçiminde olduğunu gösterdi. Teleskopta yeşilimsi bir halka olarak görülür; ayrıntılı anlatım için Halka Bulutsusu maddesine bakın.

M56 (NGC 6779). Messier'in 1779'da bulduğu bir küresel kümedir; Albireo (Kuğu'nun gaga yıldızı) ile Sulafat'ın arasında yer alır. Yaklaşık 32.900 ışık yılı uzaktadır, çapı yaklaşık 84 ışık yılı, kütlesi ise Güneş'in yaklaşık 230.000 katıdır. Yaşı yaklaşık 13,7 milyar yıl olarak tahmin edilir. En parlak yıldızları 13. kadirdedir; bu yüzden 50-80 mm'lik dürbünle bulanık bir yıldız gibi görünür ve yıldızlarına ayırmak için en az 20 cm'lik bir teleskop gerekir. Kimi çalışmalar, M56'nın Samanyolu'yla birleşen cüce bir galaksiden gelmiş olabileceğini öne sürer.

Lir ve ötegezegenler

Lir, Kuğu ve Ejderha ile birlikte Kepler görevinin görüş alanında kalan üç takımyıldızdan biridir; bu yüzden çok sayıda ötegezegene sahiptir. Kepler-7b ve Kepler-8b çok düşük yoğunluklu gaz devleridir. Kepler-20 sisteminde beş gezegen vardır; ikisi Dünya büyüklüğüne yakın ilk ötegezegenler arasındadır. Kepler-62 sistemi yaklaşık 1.200 ışık yılı uzaktadır; Nisan 2013'te bildirildiğine göre beş gezegeninin ikisi, Kepler-62e ve Kepler-62f (Dünya'nın sırasıyla 1,6 ve 1,4 katı çaplı), yıldızlarının yaşanabilir bölgesinde yer alır. Görevin hikâyesi Kepler Uzay Teleskobu sayfasında; genel yöntemler ötegezegenlerin nasıl bulunduğu sayfasında. Güneş'e yalnızca 52 ışık yılı uzaktaki Gliese 758 yıldızının kahverengi cüce eşi de, 2009'daki keşfinde Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde ısıl ışıkta görüntülenen en soğuk cisimdi.

Lyrid meteor yağmuru

Nisan Lyridleri, her yıl kabaca 15-29 Nisan arasında görülen ve 22-23 Nisan dolaylarında doruğa çıkan bir meteor yağmurudur; ışıyış noktası Lir ile Herkül arasında, Vega'ya yakındır. Saatte ortalama 10 civarında (5-20 arası) meteor beklenir ve meteorlar saniyede yaklaşık 47 km hızla girer. Kaynağı, yaklaşık 415 yıllık yörünge süresine sahip C/1861 G1 (Thatcher) kuyruklu yıldızının bıraktığı tozdur. Lyridler, MÖ 687'ye kadar giden kayıtlarla gözlemi en eskiye dayanan yağmurdur; Çin kaynağı Zuo Zhuan'da o gece "yıldızlar yağmur gibi düştü" diye anılır. Yaklaşık 60 yılda bir gezegenlerin etkisiyle şiddetlenir: 1982'de saatte 90 meteor sayıldı, 1803'te ise saatte 700'e varan bir fırtına kaydedildi. Genel bilgi için meteorlar ve göktaşları sayfasına bakın.

Orpheus'un lirinin efsanesi

Johann Bayer'in Uranometria atlasındaki (1603) Lir sayfası.
Johann Bayer, Uranometria (1603); kamu malı, Wikimedia Commons

Yunan mitolojisinde Lir, müzisyen Orpheus'un çalgısıdır. Antik anlatılara göre lirin Hermes tarafından icat edilip kardeşi Apollon'a armağan edildiğine inanılırdı. Orpheus'un müziği öyle güçlüydü ki kayaları bile büyülerdi; Argonautlar'la yolculuk ederken Sirenler'in ayartıcı şarkılarını susturmayı başardı. Eşi, nimfa Eurydice, Aristaeus'tan kaçarken bir yılana bastı ve ısırılarak öldü. Orpheus onu geri almak için ölüler diyarına indi; lirinin sesi yeraltının tanrısı Hades'i bile yumuşattı. Hades, Orpheus yeryüzüne çıkana kadar geri dönüp bakmaması şartıyla Eurydice'in dönmesine izin verdi. Orpheus, çıkışa çok az kala dayanamayıp arkasına baktı ve Eurydice sonsuza dek yeraltında kaldı.

Orpheus'un ölümü üzerine iki ana anlatı vardır. Eratosthenes'e göre Orpheus, Apollon'u en yüce tanrı saydığı için Dionysos'a gereken kurbanı sunmadı ve Dionysos'un yandaşları onu parçaladı. Ovidius ise evlilik tekliflerini reddettiği için kadınların taş ve mızraklarla ona saldırdığını anlatır. Her iki anlatıda da Zeus lirini göğe yerleştirir, kemiklerini ise Mousalar gömer. Hyginus'a atfedilen De astronomia ise lirin Theseus'a ait olduğunu da anar.

Başka kültürlerde Lir

Lir'in alanı birçok kültürde farklı bir şekle dönüşmüştür. Araplar bölgeyi kanatlarını kapatıp çöken bir akbaba ya da kartal olarak görürdü; Vega'nın adı da buradan gelir. Galler'de Lir, Kral Arthur'un Arpı (Talyn Arthur) adıyla bilinirdi; Avustralya yerlilerinden Boorong halkı bu bölgeyi Victoria'daki mallee kuşuna (Malleefowl) benzetirdi ve Lyridler bu kuşun yuva yaparken yaptığı eşelemeler olarak yorumlanırdı. İnkalar Urcuchillay adıyla bir hayvan tanrısı olarak tapardı. Hint astronomisinde Vega, Abhijit adlı nakshatra ile ilişkilendirilir.

Çin'de Vega, Epsilon ve Zeta Lyrae ile birlikte "Zhinü" (Dokumacı Kız) asterizmini oluşturur. Qixi efsanesinde Zhinü ile Altair'e karşılık gelen çoban Niulang, Samanyolu nehrinin iki yakasına ayrılmıştır; yılda bir kez, yedinci ayın yedinci gününde saksağanlar köprü kurar ve çift buluşur. Japonya'daki Tanabata bayramı da aynı hikâyeye dayanır; orada Vega'nın adı Orihime'dir. Türkçede takımyıldız hem Lir hem Çalgı olarak geçer; Beta Lyrae'ye de Şeliak denir. Bu sayfayı hazırlarken Lir'e özgü, güvenilir kaynağa dayanan bir Türk ya da Anadolu gök anlatısına rastlamadık; Türk gökyüzü geleneğini Türklerde gökyüzü sayfasında bulabilirsiniz.

Lir takımyıldızının temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan286,5 derece kare
Boyut sırası52. (88 takımyıldız arasında)
Vega'ya uzaklık25 ışık yılı
Halka Bulutsusu (M57)2.550 ışık yılı
M56 küresel kümesi32.900 ışık yılı
Sheliak tutulma periyodu12,93 gün

İlginç bilgiler

  • Vega, uzun yıllar gökbilimde parlaklık ölçeğinin sıfır noktası olarak kullanıldı.
  • Halka Bulutsusu, Halter Bulutsusu'ndan (M27) 15 yıl sonra keşfedildi ve keşfedilen ikinci gezegenimsi bulutsudur.
  • Epsilon Lyrae'nin iki ana bileşeni, çok iyi koşullarda çıplak gözle bile ayrılabilir.
  • Vega yaklaşık MS 13.724'te yeniden kutup yıldızı olacak; o zaman gökyüzünün kuzey kutbuna 6 dereceden az mesafede duracak.

Kısaca

  • Lir (Lyra, Çalgı), Orpheus'un lirini temsil eden, Yaz Üçgeni'nin Vega köşesini barındıran küçük bir kuzey takımyıldızıdır; 286,5 derece kare ile 88 takımyıldız arasında 52. sıradadır.
  • Türkiye'den yaz aylarında başucuna yakın görülür; Vega'yı bulmak Lir'i bulmak demektir.
  • Başlıca yıldızları Vega, tutulmalı ikili Sheliak, mavi dev Sulafat ve "çifte çift" Epsilon Lyrae'dir.
  • Derin gökyüzünde Halka Bulutsusu (M57) ve küresel küme M56 öne çıkar; Kepler alanında olduğu için birçok ötegezegene de ev sahipliği yapar.
  • Nisan Lyridleri, Thatcher kuyruklu yıldızının tozundan doğan ve en az MÖ 687'den beri gözlenen bir meteor yağmurudur.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar