Gaia Arşivi nedir? ESA'nın Gaia kataloğunu ADQL ile sorgulama rehberi
Gaia Arşivi, ESA'nın Gaia teleskobunun milyarlarca yıldızlık ölçümünü ücretsiz sunan çevrimiçi veri tabanıdır; ADQL ve Python ile nasıl sorgulanacağını anlatıyoruz.
- Türü
- Yazılım
- Bulunduğu yer
- ESAC Bilim Veri Merkezi, Madrid (İspanya)
- Keşif
- 2016 (DR1 ile ilk veri yayını)
Gaia Arşivi, Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Gaia uzay teleskobunun ölçtüğü yıldız konumlarını, uzaklıklarını, hareketlerini ve parlaklıklarını herkesin ücretsiz sorgulayıp indirebildiği çevrimiçi veri tabanıdır. İspanya'daki ESA Avrupa Uzay Astronomi Merkezi'nde (ESAC) bulunan arşiv, Gaia'nın bütün veri yayınlarını barındırır ve görevin kalıcı (miras) arşivi olarak çalışır. Tarayıcıdaki arayüzden, ADQL adlı sorgu diliyle ya da Python gibi dillerden bağlanarak kullanılır.
Bu bir bilgisayara kurulan program değil, bir hizmettir: veri sunucuda durur, siz soruyu gönderir, cevabı tablo olarak alırsınız. Gaia görevinin kendisi için Gaia görev sayfasına bakabilirsiniz; bu sayfa verinin nasıl sorgulanacağını anlatıyor.

Gaia Arşivi ne işe yarar?
Gaia'nın asıl işi astrometridir: gök cisimlerinin konumunu ve zaman içindeki kaymasını çok hassas ölçmek. ESA'ya göre görev, Samanyolu'ndaki yaklaşık bir milyar cismin konumunu ve hareketini haritalamak üzere tasarlandı. Arşiv bu ölçümlerin ev sahibidir. Orada bir yıldız için tipik olarak şunları bulursunuz:
- gökyüzündeki konumu (sağ açıklık ve dik açıklık, bkz. sağ açıklık ve dik açıklık),
- paralaksı, yani uzaklığının dolaylı ölçüsü,
- gökyüzündeki öz hareketi,
- Gaia'nın kendi filtrelerinde parlaklığı ve renk ölçüleri,
- bazı yıldızlar için radyal hız, sıcaklık gibi astrofiziksel parametreler.
Bu veriyle yapılabilecekler geniş: bir yıldız kümesinin üyelerini ayıklamak, yakındaki yıldızları listelemek, bir bölgedeki yıldızların renk-parlaklık dağılımını çizmek ya da Hertzsprung–Russell diyagramı oluşturmak gibi. Gaia ölçümleri Samanyolu'nun yapısını ve yıldız akıntılarını incelemekte de kullanılıyor; genel çerçeve için Samanyolu galaksisi sayfasına bakabilirsiniz.
Hangi veri yayınları arşivde?
Gaia verisi tek seferde değil, aşamalı yayınlarla açıldı. Her yayının önüne veri sürümü anlamına gelen DR (Data Release) eklenir. ESA ve görev belgelerine göre sıra şöyledir:
- DR1 (14 Eylül 2016): yaklaşık 1,1 milyar yıldızın konumu ve parlaklığı; iki milyondan fazla yıldız için paralaks.
- DR2 (25 Nisan 2018): yaklaşık 1,3 milyar yıldız için konum, paralaks ve öz hareket; yaklaşık 7 milyon radyal hız.
- EDR3 (3 Aralık 2020): iyileştirilmiş astrometri; Gaia Yakın Yıldızlar Kataloğu (Dünya'dan 100 parsek içindeki yaklaşık 331 bin yıldız).
- DR3 (13 Haziran 2022): EDR3'ün tamamı artı değişen yıldızlar, çift yıldız çözümleri, kuasarlar ve astrofiziksel parametreler.
- Odaklı Ürün Yayını, FPR (10 Ekim 2023): Omega Centauri çevresindeki yeni kaynakların astrometrisi, kütleçekimsel mercek adayları, uzun dönemli değişenlerin radyal hızları gibi beş özel ürün.
- DR4 (2 Aralık 2026 olarak duyuruldu): 66 aylık gözlem.

Verileri göster
| 2013 | Fırlatma (19 Aralık) |
|---|---|
| 2016 | DR1 |
| 2018 | DR2 |
| 2020 | EDR3 |
| 2022 | DR3 |
| 2023 | Odaklı Ürün Yayını |
| 2026 | DR4 (2 Aralık) |
Gaia 19 Aralık 2013'te fırlatıldı. Son gözlemini 10 Ocak 2025'te yaptı ve 27 Mart 2025'te hizmet dışı bırakıldı. Yani gelecekteki yayınlar yeni gözlem değil, aynı gözlemlerin daha iyi işlenmiş hâlidir.
DR3 neleri içeriyor?
Şu an en yaygın kullanılan sürüm DR3'tür. ESA'nın özetine göre yaklaşık 1,81 milyar kaynak içerir ve temmuz 2014 ile mayıs 2017 arasındaki 34 aylık gözlemi kapsar. Bu kaynakların yaklaşık 1,46 milyarı için tam astrometrik çözüm, yani konum, paralaks ve öz hareket vardır. 33,8 milyon yıldız için radyal hız, 219 milyon kaynak için ortalama BP/RP spektrumu, yaklaşık 470 milyon kaynak için de sıcaklık, yüzey çekimi ve uzaklık gibi astrofiziksel parametreler yayımlandı. Veri paketinin toplam boyutu yaklaşık 10 TB.

Verileri göster
| Kaynak sayısı | 1,81 milyar |
|---|---|
| Tam astrometri | 1,46 milyar |
| BP/RP spektrumu | 219 milyon |
| Astrofiziksel parametre | 470 milyon |
| Radyal hız | 33,8 milyon |
| Veri hacmi | yaklaşık 10 TB |
DR4'ten ne bekleniyor?
ESA'nın sayfasına göre DR4, 25 Temmuz 2014 ile 20 Ocak 2020 arasındaki 66 aylık gözleme dayanıyor; yani DR3'ün iki katı süre. Yaklaşık 2,8 milyar kaynak işlenmiş ve toplam veri hacmi yaklaşık 400 TB. Bu sürümde ilk kez tek tek geçiş ölçümleri (epoch astrometri), zaman serisi ışık eğrileri ve spektrumlar da arşive girecek; ayrıca radyal hız analizinden çıkan bir ötegezegen adayı kataloğu var. Bu yazı 16 Kasım 2026'da hazırlandı; yayın henüz yapılmadı, bu yüzden içerik ve tarih ESA'nın o günkü duyurusuyla karşılaştırılmalı.
Kim geliştirdi, kimin elinde, ücretli mi?
Arşiv, Gaia görevini yürüten ESA'ya aittir ve ESAC Bilim Veri Merkezi'nde barındırılır. Arşiv ücretsizdir; ESA verinin herkese açık olduğunu belirtir. Oturum açmadan basit sorgular yapılabilir; hesap açmak, sorgu sonuçlarını sunucuda saklamak, kendi tablonuzu yüklemek ve çapraz eşleştirme gibi kişiselleştirilmiş özellikler içindir.
Ana arşive ek olarak beş resmî ortak veri merkezi, verinin tamamını ya da bir bölümünü sunar: Strasbourg'daki CDS, Heidelberg'deki ARI, Potsdam'daki AIP, İtalya'daki ASI SSDC ve New York'taki Flatiron Enstitüsü. Bunların dışında Japonya, İspanya, Hollanda, Birleşik Krallık ve Avustralya'da yerel kopyalar bulunuyor; bir kısmı yalnız kendi kurumuna açık.
Hangi işletim sisteminde çalışır?
Arşive tarayıcıyla girildiği için Windows, macOS, Linux ya da telefon fark etmez; kurulacak bir şey yoktur. Python'dan bağlanmak isterseniz kendi bilgisayarınızda Python ve astroquery paketi gerekir, o da üç sistemde çalışır. Doğruladığımız arayüz ve belgeler İngilizcedir; Türkçe arayüz ya da resmî Türkçe belge yok. Tablolardaki sütun adları (parallax, phot_g_mean_mag gibi) bir kez öğrenilince dil engeli büyük ölçüde kalkıyor.
Nasıl başlanır?
Arşivin web arayüzünde üç sorgu kipi bulunur: basit, temel ve gelişmiş. Gelişmiş kipte doğrudan ADQL yazılır. ADQL (Astronomical Data Query Language), astronomi tabloları için SQL'e benzeyen bir sorgu dilidir; arşiv de bunu TAP (Table Access Protocol) hizmetiyle sunar. SQL bilenler için tanıdık gelir: SELECT ile sütun, FROM ile tablo, WHERE ile süzgeç seçilir.
DR3 tablolarının adı gaiadr3 önekiyle başlar; ana yıldız tablosu gaiadr3.gaia_source'tur. Başlangıç için şu tür bir sorgu yeterlidir:
SELECT TOP 20 source_id, ra, dec, parallax, phot_g_mean_mag, bp_rp FROM gaiadr3.gaia_source WHERE parallax_over_error > 10 AND parallax > 100
Burada parallax milisaniye cinsindendir; 100'ün üstü, yaklaşık 10 parsek (yaklaşık 32,6 ışık yılı) içindeki yıldızlar demektir (parsek ve ışık yılı için sözlük sayfalarına bakın). parallax_over_error ölçümün güvenilirliğini gösterir; küçük değerler gürültülü sonuç verir. Belirli bir noktanın çevresini taramak için DISTANCE(ra0, dec0, ra, dec) < yarıçap biçimli koşul kullanılır; arşivin belgesindeki örnekte beş yay dakikalık bir daire bu yolla aranır.
Hızlı ve doğru sorgu için ipuçları
- SELECT * yerine yalnız gereken sütunları isteyin. Arşivin kendi belgesine göre hedefli bir sorgu, SELECT * kullanan sorguya kıyasla yaklaşık iki kat hızlı çalışır ve çıktısı yaklaşık yüzde 90 küçüktür.
- Çok sütunlu ana tablo yerine, 51 temel sütunu içeren hafifletilmiş tabloyu (gaia_source_lite) tercih edin.
- bp_rp, parallax_over_error gibi önceden hesaplanmış alanları kullanın; kendiniz hesaplatmaktan çok daha hızlıdır.
- Bölme yaparken ondalık yazın: ADQL'de 5/3600 sıfır eder, 5.0/3600.0 doğru sonucu verir.
- Sorguların çalışma süresi sınırlıdır; TOP ile ORDER BY'ı birlikte kullanmak zaman aşımına yol açabilir. Belge, sıralamayı sorgudan çıkarıp sonuçları indirdikten sonra yapmayı önerir.
Python ile erişim
Arşive Python'dan bağlanmanın yaygın yolu astroquery paketinin Gaia modülüdür (Astropy ekosisteminin parçasıdır). Belgesine göre launch_job eşzamanlı çalışır ve en fazla 2000 satır döndürür; büyük sorgular için launch_job_async kullanılır. Oturum açmayan kullanıcıda eşzamansız sonuçlar sunucuda üç gün kalır. Önemli bir ayrıntı: Gaia.ROW_LIMIT varsayılan olarak 50'dir, yani siz sınırı değiştirmeden her sorgu 50 satırda kesilir; sınırsız için -1 verilir. Bu sınırı unutmak, "veri eksik" sanmanın en sık sebebidir.
Benzer araçlardan farkı
Gaia Arşivi tek başına bir görselleştirme programı değildir; veri deposu ve sorgu hizmetidir. Gökyüzü haritası görmek için ESASky ya da Aladin Sky Atlas daha uygundur; indirdiğiniz tabloyu grafikle incelemek için TOPCAT gibi bir program işe yarar. Genel bir gökyüzü simülatörü arıyorsanız Stellarium başka bir iş görür. Gaia Arşivi bunların beslendiği ham ve ana kaynaklardan biridir; benzer bir astrometri görevi olan Hipparcos'un kataloğu ise çok daha az yıldız içeriyordu.
Kimin işine yarar?
- Öğrenci: ADQL ve veri analizini gerçek ölçümlerle öğrenmenin ücretsiz ve güvenilir yolu. Bir yıldız kümesinin (örneğin Hyades ya da Ülker) üyelerini paralaks ve öz harekete göre ayıklamak güzel bir ilk projedir.
- Amatör gökbilimci: gözlediği bir yıldızın uzaklığını, parlaklığını ve rengini kontrol edebilir, çift yıldız ya da değişen yıldız listeleri hazırlayabilir.
- Araştırmacı: Samanyolu'nun yapısı, yıldız akıntıları, kümeler ve değişen yıldızlar üzerine çalışmaların temel veri kaynağı.
Veriyi kendi makalenizde ya da raporunuzda kullanırsanız hangi sürümü (DR3, DR4 gibi) kullandığınızı yazın; sürümler arasında aynı yıldızın kimliği ve değerleri değişebilir.
Kısaca
- Gaia Arşivi, ESA'nın Gaia teleskobunun yıldız konumu, paralaks, öz hareket ve parlaklık ölçümlerini barındıran ücretsiz çevrimiçi veri tabanıdır; ESAC'ta durur.
- Tarayıcıdan, ADQL ile ya da Python'daki astroquery ile kullanılır; kurulum gerekmez, arayüz ve belgeler İngilizcedir.
- DR3 yaklaşık 1,81 milyar kaynak içerir; 66 aylık gözleme dayanan DR4'ün 2 Aralık 2026'da yayımlanması duyuruldu.
- Python'da varsayılan 50 satır sınırına ve eşzamanlı sorguların 2000 satır tavanına dikkat edin; büyük sorgularda eşzamansız yöntemi kullanın.
- Veriyi görselleştirmek için ESASky, Aladin ya da TOPCAT gibi araçlarla birlikte kullanmak işi kolaylaştırır.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi















