Erboğa takımyıldızı (Centaurus) nedir? Alfa Centauri, Omega Centauri ve Centaurus A
Erboğa (Centaurus), Güneş'e en yakın yıldız sistemini, Samanyolu'nun en büyük küresel kümesini ve yakın bir radyo galaksisini barındıran güney takımyıldızıdır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney göğü; dik açıklık yaklaşık −30° ile −65°
- Çap
- 1060 derece kare (88 takımyıldız arasında 9.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Erboğa (Latince adıyla Centaurus), güney göğünün en kalabalık ve en zengin takımyıldızlarından biridir. Yarı insan yarı at bir yaratık olan kentaurun gökyüzündeki figürünü temsil eder; Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldız arasında 1060 derece kare ile 9. en büyük alanı kaplar. Kısaltması "Cen"dir.
Erboğa'yı özel yapan, Güneş'e en yakın yıldız sistemini, Samanyolu'nun bilinen en büyük küresel yıldız kümesini ve gökyüzündeki en yakın radyo galaksilerinden birini barındırmasıdır. Türkiye'den ise yalnızca bir kısmı, o da ufkun hemen üstünde izlenebilir; bu yüzden çoğumuz için "uzak bir güney göğü" konusudur.
Genel bakış
Erboğa, sağ açıklığı yaklaşık 11 saat 05 dakika ile 15 saat 03 dakika, dik açıklığı ise yaklaşık −30° ile −65° arasındaki bir bölgede yer alır. Komşuları Çeşme (Antlia), Karina (Carina), Pergel (Circinus), Güney Haçı (Crux), Su Yılanı (Hydra), Kurt (Lupus), Sinek (Musca), Yelken (Vela) ve bir köşesiyle Terazi'dir.
Takımyıldızın Latince adı "Centaurus", ad durumunda Latince biçimi "Centauri"dir; yıldızların Bayer adları bu yüzden "Alpha Centauri", "Beta Centauri" gibi yazılır. Türkçedeki karşılığı olarak bu maddede Türkçe Vikipedi'de de kullanılan "Erboğa" adını esas aldık; "Kentaur" biçimi de yaygındır. TDK Güncel Türkçe Sözlük'te bu sözcük için bir madde bulamadık, bu yüzden ad konusunda tek bir resmî karşılıktan söz edemeyiz.
Takımyıldız antik çağdan beri bilinir: Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 takımyıldızdan biridir ve onun kataloğunda 37 yıldızla yer alır. Eskiden Kurt (Lupus), Güney Haçı ve Pergel bu figürün parçası sayılırdı; sonradan ayrı takımyıldızlar olarak ayrıldılar. Genel çerçeveyi takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Nerede, ne zaman görülür?
Takımyıldızın tamamı yaklaşık +25° enleminin güneyindeki gözlemcilere görünür. Yani Güney Yarımküre'de ve Kuzey Yarımküre'nin alçak enlemlerinde rahatça izlenir; en iyi görüldüğü ay mayıstır (21.00 dolaylarında en yüksek konumdadır). Nisan-Haziran arası Erboğa'yı izlemek için en uygun dönemdir.
Türkiye için durum şöyle: Dik açıklığı −30° ile −65° arasında değiştiği için takımyıldızın kuzey kenarı Türkiye enlemlerinde (yaklaşık 36°-42° kuzey) ufkun üstüne çıkar, güney kısmı ise hiç çıkmaz. Basit bir hesapla (bir yıldızın en yüksek yüksekliği, 90° eksi gözlemcinin enlemi artı yıldızın dik açıklığı kadardır) şunu görürüz: Theta Centauri (Menkent, dik açıklık yaklaşık −36°) Türkiye'nin güneyinde ufkun yaklaşık 15-18° üstüne ulaşır; Omega Centauri (dik açıklık yaklaşık −47,5°) Antalya-Hatay hattında ufkun birkaç derece üstünde kalır; Alfa ve Beta Centauri (dik açıklık yaklaşık −60°) ise Türkiye'den hiçbir zaman görülmez. Bu yükseklikler bizim hesabımızdır, kaynakta hazır bir "Türkiye'den görünürlük" değeri yoktur. Pratikte Omega Centauri'yi güney kıyılarında, güneye açık, ufku açık ve ışık kirliliği çok düşük bir yerde, nisan-haziran aylarında dürbünle aramak mümkündür.
Nasıl bulunur?
Güney Yarımküre'de Erboğa'yı bulmanın en kolay yolu Güney Haçı'nı bulmaktır. Haçın yanındaki iki parlak yıldız, "işaretçiler" olarak bilinir: bunlardan Haça yakın olanı Beta Centauri (Hadar), uzak olanı Alfa Centauri'dir. Alfa Centauri kentaurun ayağında yer alır; işaretçilerden kuzeye doğru ilerlediğinizde takımyıldızın omzunu belirleyen Theta Centauri bulunur. Antik gökbilimcilerde Güney Haçı'nın yıldızları Erboğa'nın bacaklarını oluşturan yıldızlar sayılırdı.
Başlıca yıldızları
Alfa Centauri (Rigil Kentaurus)
Görünür parlaklığı −0,27 kadir olan Alfa Centauri, gecenin üçüncü en parlak yıldızıdır ve Güneş'e en yakın yıldız sistemidir (yaklaşık 4,4 ışık yılı). Çıplak gözle tek yıldız gibi görünür ama aslında üç yıldızlı bir sistemdir. Alfa Centauri A (Güneş'e benzer, G2V tayfında, yaklaşık 1,08 güneş kütlesi) ve B (turuncu cüce, K1V, yaklaşık 0,91 güneş kütlesi) birbirinin etrafında yaklaşık 80 yılda döner. Üçüncü üye Proxima Centauri ise 11. kadirden sönük bir kırmızı cücedir; 1915'te Robert Innes keşfetmiş, 4,2465 ışık yılla Güneş'e en yakın yıldız olduğu anlaşılmıştır. 2016'da etrafında yaşanabilir kuşakta Dünya kütlesinde bir ötegezegen bulunmuştur: Proxima b. Sistemin tamamını Alfa Centauri maddesinde ayrıca anlattık.
"Rigil Kentaurus" adı, Arapça "kentaurun ayağı" anlamındaki bir ifadeden gelir; "Toliman" adı ise "iki erkek devekuşu" anlamındaki Arapça bir ifadenin yakın bir ses uyarlamasıdır. Her ikisi de aynı yıldız için kullanılır. Yıldızın uzaklığını ilk ölçen gökbilimci olan Thomas Henderson, 1832-1833 gözlemlerini 1839'da yayımladı; bu, bir yıldızın uzaklığının ilk ölçümüydü.
Beta Centauri (Hadar)
Görünür parlaklığı 0,61 kadir olan Hadar, gökyüzünün 11. en parlak yıldızıdır. Üç yıldızlı bir sistemdir: ana çiftin iki üyesi de yaklaşık 12 ve 10,6 güneş kütlesinde mavi-beyaz devlerdir (B1 III) ve yaklaşık 357 günde birbirinin etrafında dönerler. Uzaklığı için kaynaklarda yaklaşık 360 ile 525 ışık yılı arasında değişen değerler verilir; biz kesin bir değer vermiyoruz. Hadar adı Arapça "hazır bulunan, yerleşik" anlamına gelen bir sözcükten, diğer adı Agena ise Latince "diz" anlamındaki genua'dan türemiştir; yıldız figürde kentaurun sol dizinde durur. Hadar kütlesi yüzünden ileride süpernova olacak yıldızlar arasında sayılır.
Theta Centauri (Menkent)
Yaklaşık 58,8 ışık yılı uzaklıktaki Menkent, 2,06 kadirlik turuncu bir devdir (K0 III). Güneş'ten yaklaşık 11 kat büyük ve 56 kat parlaktır. Adı Arapça "omuz" anlamındaki mankib ile "kentaurus"un kısaltılmış biçiminin birleşiminden gelir. Erboğa'nın orta kuzey enlemlerinden kolay görülen tek parlak yıldızıdır; bu yüzden Türkiye'nin güneyinden izlenebilecek en uygun yıldız budur.
Gama Centauri ve diğerleri
Gama Centauri (yaklaşık 2,2 kadir), her biri yaklaşık 2,9 kadir olan iki yıldızdan oluşan ve yaklaşık 84 yılda dönen bir çifttir. R Centauri ise 5,3 ile 11,8 kadir arasında parlaklığı değişen bir Mira türü değişen yıldızdır. Takımyıldızda 3,00 kadirden parlak on yıldız bulunur. Parlaklık ölçeğini görünür parlaklık (kadir) maddesinde açıkladık.
Derin gökyüzü cisimleri
Omega Centauri (NGC 5139)
Samanyolu'nun bilinen en büyük ve en parlak küresel yıldız kümesidir; sonraki en büyük kümeden yaklaşık on kat daha büyüktür. Görünür parlaklığı yaklaşık 4 kadirdir ve karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle bulanık bir yıldız gibi görünür. Yaklaşık 16 bin ışık yılı uzaklıktadır, yaklaşık 10 milyon yıldız içerir, kütlesi yaklaşık 4 milyon güneş kütlesi, yaşı yaklaşık 11,5 milyar yıl olarak verilir. Batlamyus onu kataloğuna aldı; Johann Bayer 1603'te ona "Omega Centauri" adını verdi, Edmond Halley 1677'de bunun yıldız olmadığını fark etti, James Dunlop ise 1826'da küresel küme olduğunu anladı. Birçok gökbilimci Omega Centauri'nin, Samanyolu'na yutulmuş bir cüce galaksinin çekirdek kalıntısı olduğunu düşünür. 2024'te yapılan bir çalışma, kümenin merkezinde yedi hızlı yıldıza dayanarak en az 8200 güneş kütlesinde bir orta kütleli kara deliğin bulunabileceğini öne sürdü; ancak bu sonuç sonraki bir çalışmada yeniden tartışıldı. Ayrıntılar Omega Centauri maddesinde.
Centaurus A (NGC 5128)
Yaklaşık 11-13 milyon ışık yılı uzaklıktaki bu galaksi, Dünya'ya en yakın radyo galaksisidir ve gökyüzünün en parlak beşinci galaksisi sayılır. İskoç gökbilimci James Dunlop onu 1826'da Avustralya'nın Parramatta kentinden keşfetti. Merkezinde yaklaşık 55 milyon güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik vardır; X-ışını jetleri binlerce, radyo jetleri bir milyon ışık yılından uzundur. Galaksinin önünü kesen koyu toz şeridi, büyük bir eliptik galaksinin küçük bir sarmal galaksiyle çarpışmasının sonucu olarak yorumlanır. Olay Ufku Teleskobu 2021'de jetin çözümlenmiş görüntüsünü yayımladı. Bu tür parlak çekirdekli sistemler aktif galaksi çekirdekleri arasında sayılır.

Diğer cisimler
- NGC 4945: yaklaşık 13 milyon ışık yılı uzaklıkta, yandan görülen sarmal bir galaksi; görünümü bir mum alevine benzetilir.
- NGC 3918 (Mavi Gezegenimsi): yaklaşık 8 kadirlik, yaklaşık 2600 ışık yılı uzaklıktaki gezegenimsi bulutsu.
- NGC 3766: yaklaşık 6300 ışık yılı uzaklıkta, yüz kadar yıldızlı açık küme.
- NGC 4650A: yaklaşık 136 milyon ışık yılı uzaklıkta, kutupsal halkalı bir galaksi.
- Centaurus Kümesi: yaklaşık 160 milyon ışık yılı uzaklıkta bir galaksi kümesi.
Takımyıldız ayrıca Alfa, Omikron ve Teta Centaurid adlı meteor yağmurlarının adını verdiği bölgedir.
Efsanesi
Erboğa figürünün kökeni Babil'e kadar uzanır: Babil'in "Bizon-adam" takımyıldızına dayandırılır. Yunan geleneğinde ise Erboğa, kentaur Kheiron'u (Chiron) temsil eder. Kheiron, diğer kentaurlar gibi vahşi değil, bilge bir öğretmendi; Zeus'un babası Kronos ile Okyanus perisi Philyra'nın oğluydu. Öğrencileri arasında Akhilleus, Iason, tıp tanrısı Asklepios, avcı Aktaion ve Aristaios sayılır. Herakles bir kentaur kavgasında, Hydra'nın zehrine batırdığı bir oku yanlışlıkla Kheiron'a isabet ettirdi; yaranın iyileşmeyeceği anlaşılınca ölümsüz olan Kheiron ölümsüzlüğünden vazgeçti. Böylece Prometheus'un cezası bitirilebildi. Roma şairi Ovidius'un anlattığına göre Kheiron'un gökte yer bulması bu olayla ilişkilidir; Zeus onu yıldızlar arasına yerleştirdi. Bazı antik kaynaklar Kheiron'u Erboğa yerine Yay takımyıldızıyla ilişkilendirir.
Türk ve Anadolu gök anlatıları bakımından durum şöyle: Takımyıldızın büyük bölümü Anadolu'dan görünmediği için, bu yazıda başvurduğumuz kaynaklarda Erboğa'ya özgü, belgelenmiş bir Türk gök anlatısına rastlamadık; olmayan bir hikâye uydurmuyoruz. Türkçedeki adı çeviri yoluyla Yunan-Roma geleneğinden gelir.
İlginç bilgiler
- Güneş'e en yakın yıldız Proxima Centauri bu takımyıldızdadır, ama 11. kadirde olduğu için çıplak gözle görülmez.
- Alfa Centauri A ve B'nin yörünge dönemi yaklaşık 80 yıldır; birbirlerine en yakın geçişleri 2037-2038 dolaylarında beklenir.
- Omega Centauri'yi Batlamyus kataloğuna aldı, ama yıldız olmadığı 1677'de Halley ile anlaşıldı.
- Hadar ile Alfa Centauri, güney göğünde Güney Haçı'nı gösteren "işaretçiler" olarak kullanılır.
- Centaurus A, çıplak göz için mükemmel koşullarda görünebilecek kadar parlaktır, ama bu yalnızca Güney Yarımküre'nin karanlık gökyüzünde mümkündür.
Kısaca
- Erboğa (Centaurus), 1060 derece kareyle 88 takımyıldızın 9. en büyüğüdür ve yaklaşık +25° enleminin güneyinden görülür.
- Güneş'e en yakın yıldız sistemi Alfa Centauri ile Proxima Centauri bu takımyıldızdadır.
- Omega Centauri, Samanyolu'nun bilinen en büyük küresel kümesi; Centaurus A ise en yakın radyo galaksisidir.
- Türkiye'den yalnızca kuzey kısmı, ufkun hemen üstünde ve ancak güney kıyılarından izlenebilir; Alfa ve Beta Centauri hiç görünmez.
- Yunan geleneğinde bilge kentaur Kheiron'u temsil eder.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)














