Güney Haçı takımyıldızı (Crux) nedir? Acrux, Mimosa ve Kömür Çuvalı Bulutsusu
Güney Haçı (Crux), 88 takımyıldızın en küçüğüdür: Acrux, Mimosa ve Gacrux, Kömür Çuvalı ve Mücevher Kutusu burada; Türkiye'den neden görülmediğini de anlatıyoruz.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney Yarımküre göğü, Samanyolu bandı içinde; Erboğa (Centaurus) üç yandan çevreler, güneyinde Sinek (Musca) yer alır
- Çap
- 68,4 derece kare (88 takımyıldızın en küçüğü)
- Keşif
- Batlamyus'ta Erboğa'nın parçası; ayrı takımyıldız olarak 1590'lardan itibaren (Plancius, Hondius 1598-1600; Houtman kataloğu 1603)
Güney Haçı (Latince adıyla Crux; Türkçede "Güneyhaçı" biçiminde de yazılır), Güney Yarımküre göğünün en ünlü takımyıldızıdır ve Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanımladığı 88 takımyıldızın en küçüğüdür. Gökte yalnızca yaklaşık 68,4 derece karelik bir alan kaplar; buna karşın dört parlak yıldızı çarpık bir haç çizdiği için çıplak gözle bile kolayca tanınır. Türkiye'den görülmez: ülkenin en güneyindeki nokta bile bu takımyıldızın ufkun üstüne çıkabildiği enlemlerin kuzeyinde kalır.
Küçüklüğüne rağmen Güney Haçı hem bilimsel hem kültürel açıdan ağır bir yük taşır. Bayraklarda, marşlarda ve yerli halkların gök anlatılarında yer alır; içinde ise çıplak gözle seçilen en belirgin karanlık bulutsu olan Kömür Çuvalı ve en parlak genç kümelerden biri olan Mücevher Kutusu bulunur. Aşağıda nasıl bulunduğunu, yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini, tarihini ve Türkiye'den neden görülemediğini anlatıyoruz.
Genel bakış ve adı
Takımyıldızın adı Latince "haç" anlamına gelen crux sözcüğünden gelir; IAU kısaltması "Cru"dur. Türkçede "Güney Haçı" ve bitişik "Güneyhaçı" yazımları birlikte kullanılır; Türk Dil Kurumu sözlüğünde ayrı bir madde yoktur, ad Latince adın çevirisidir. Komşuları Erboğa (Centaurus) ve güneyde küçük Sinek (Musca) takımyıldızlarıdır. Güney Haçı, Erboğa'nın üç yandan sardığı bir adacık gibidir ve Samanyolu'nun parlak bandının içinde yer alır. Dik açıklığı −55,7° ile −64,7° arasındadır; bu rakam, Türkiye'den neden görünmediğinin anahtarıdır.

Nerede ve ne zaman görülür?
Güney Haçı, güney yarımkürede yaklaşık 35° güney enleminin güneyinden bakan gözlemciler için yıl boyu hiç batmaz. Kuzey yarımkürede ise yalnızca tropik enlemlerden, kış ve ilkbahar boyunca ufka yakın görülür; bütün haçı rahatça görmek için yaklaşık 25° kuzey enleminin güneyinde olmak gerekir. Akşam saat 21.00 civarında en yüksek konumuna mayıs ayında ulaşır; bu yüzden güney yarımkürede nisan-haziran arası en iyi dönemdir.
Nasıl bulunur?
Haçı bulmanın en kolay yolu iki parlak "gösterici" yıldızdan başlamaktır. Erboğa takımyıldızındaki Alfa Centauri ile Beta Centauri (Hadar) birbirine yakın durur ve "Güney Göstericileri" diye anılır; bu çift haçın yönünü işaret eder. Alfa Centauri, bize en yakın yıldız sisteminin (Proxima Centauri ile birlikte) parlak bileşenidir ve gece göğünün üçüncü en parlak yıldızıdır.
Haçı bulduktan sonra kutup yönünü de çıkarabilirsiniz. Haçın uzun ekseni boyunca, yani Gacrux'tan Acrux'a çizilen doğruyu Acrux'un ötesine yaklaşık dört buçuk katı kadar uzatırsanız Güney Gök Kutbu'nun yakınına varırsınız. Kuzey yarımkürede Kutup Yıldızı'nın yaptığı işi güneyde böyle bir çizgi yapar; çünkü güney kutbunda parlak bir kutup yıldızı yoktur.
Dikkat edilecek bir nokta: Güney Haçı sıklıkla "Sahte Haç" ile karıştırılır. Sahte Haç, Carina ve Vela takımyıldızlarındaki daha büyük ve sönük bir yıldız desenidir; beşinci yıldızı ve yanındaki iki gösterici yıldızı yoktur.
Parlak yıldızları
Haçın dört köşesini Acrux (α), Mimosa (β), Gacrux (γ) ve Imai (δ) belirler; beşinci yıldız olarak sık sık Ginan (ε) de katılır. Aşağıdaki rakamlar kaynağa ve ölçüm yöntemine göre biraz değişir; uzaklıklar için verilen aralıklar bu yüzdendir.
| Yıldız | Parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Acrux (α Crucis) | yaklaşık 0,8 (toplam) | yaklaşık 320-350 | Çok katlı sistem, mavi-beyaz B türü yıldızlar |
| Mimosa (β Crucis) | 1,25 (1,23-1,31 arası değişir) | yaklaşık 280-350 | Mavi dev (B0,5 III), Beta Cephei türü değişen |
| Gacrux (γ Crucis) | 1,64 | yaklaşık 88,6 | Kırmızı dev (M3,5 III) |
| Imai (δ Crucis) | 2,78-2,84 | yaklaşık 345 | Mavi-beyaz altdev (B2 IV), Beta Cephei türü değişen |
| Ginan (ε Crucis) | 3,6 | yaklaşık 228 | Turuncu dev |
Acrux
Acrux, Güney Haçı'nın en parlak yıldızıdır ve gece göğünün en parlak 13. yıldızıdır (toplam parlaklığı yaklaşık 0,76 kadir). Dik açıklığı yaklaşık −63° olduğundan, gökteki en güneydeki birinci kadir yıldızdır. Çıplak gözle tek yıldız gibi görünür; oysa yedi yıldızdan oluşan bir sistemdir. İki parlak mavi bileşeninin parlaklığı yaklaşık 1,3 ve 1,8 kadirdir; kütleleri Güneş'in 17 ve 12 katı dolayındadır. Sistem, 1685'te bir Cizvit rahip tarafından ikili olarak tanınan ikinci yıldız sistemi olarak anılır. "Acrux" adı eski bir yıldız adı değil; Bayer adlandırmasındaki "Alpha Crucis"in kısaltmasıdır ve 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
Mimosa
Mimosa, gökyüzünün en parlak 20. yıldızıdır. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 15 katı olan bir mavi devdir ve parlaklığı birkaç saatlik periyotlarla küçük oranda değişir. Bu tür yıldızlara Beta Cephei değişenleri denir: sıcak, kütleli yıldızlarda yüzey titreşimleri parlaklığı çok az, ama düzenli olarak oynatır. Kütlesi büyük olduğundan Mimosa'nın ömrünü bir süpernova olarak bitirmesi beklenir. Alternatif adı Becrux'tur; "Acrux" gibi o da Bayer adının kısaltmasıdır.
Gacrux
Gacrux haçın en sıradışı yıldızıdır: dört ana yıldız arasında tek kırmızı olandır. Yalnızca yaklaşık 88,6 ışık yılı uzaklıkta olup bize en yakın M türü kırmızı devdir. Yarıçapı Güneş'in yaklaşık 73 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.700 K, ışıtması ise Güneş'in yaklaşık 830 katıdır. Yanında görünen 6,4 kadirlik soluk yıldız (HD 108925) gerçek bir eş değil; aslında yaklaşık 400 ışık yılı uzaktadır ve sadece görüş hattı doğrultusunda yan yana durur. Kırmızı devlerin yeri için yıldız türleri sayfasına bakabilirsiniz.
Imai ve Ginan
Imai, haçın en sönük köşesidir; 8,9 Güneş kütlesindeki bir altdevdir ve o da Beta Cephei türü bir değişendir. Adı, Etiyopya'daki Mursi halkından gelir: akşam göğünde ağustos sonunda görünmez olduğunda, Omo Nehri'nin kıyısındaki "imai" otunu yatıracak kadar yükseldiği söylenir. Ginan ise 3,6 kadirlik turuncu bir devdir ve haç desenine beşinci yıldız olarak sıkça eklenir.
Bu yıldızlar rastlantıyla yan yana durmaz. Imai ve büyük olasılıkla Acrux ile Mimosa, Güneş'e en yakın OB birliği olan Akrep-Erboğa birliğinin üyeleridir; yaşları kabaca 10-20 milyon yıldır. Yani haçın mavi yıldızları aynı genç yıldız ailesinden gelir.
Derin gökyüzü cisimleri
Kömür Çuvalı Bulutsusu
Acrux'un doğusunda, Samanyolu'nun parlak şeridi önünde koyu bir leke durur: Kömür Çuvalı. Yaklaşık 7° × 5° büyüklüğünde bir karanlık bulutsudur ve çıplak gözle görülen en belirgin karanlık bulutsudur. Yaklaşık 590 ışık yılı uzaklıkta, yarıçapı 30-35 ışık yılı dolayında olan bir toz ve gaz bulutudur; arkasındaki yıldızların ışığını emip dağıttığı için boş bir delik gibi görünür. Bulutsunun bir kısmı komşu Erboğa ve Sinek takımyıldızlarına taşar. Karanlık bulutsuların nasıl oluştuğunu bulutsular sayfasında anlattık.

Avrupalılar için ilk kayıt, 1499'da Vicente Yáñez Pinzón'a atfedilir. Amerigo Vespucci ise bulutsuyu "karanlık Canopus" anlamında il Canopo fosco diye anmıştır; denizciler arasında "Kara Macellan Bulutu" adı da kullanılmıştır. Gerçek Macellan Bulutları ise ayrı galaksilerdir; bkz. Macellan Bulutları.
Mücevher Kutusu (NGC 4755)
Mimosa'nın yaklaşık 1° güneydoğusunda, Mücevher Kutusu olarak bilinen küçük ve parlak bir açık küme yer alır. Toplam parlaklığı yaklaşık 4,2 kadirdir. Nicolas Louis de Lacaille bunu 1751-1752'de Ümit Burnu'ndan yaptığı gözlemlerde kaydetmiştir. Küme yaklaşık 6.400-6.500 ışık yılı uzaklıktadır ve 100'ün biraz üzerinde yıldız içerir. Adını John Herschel'den alır: Herschel teleskopta kümeyi "çok zarif bir mücevher takısına" benzetmiştir; kümedeki mavi, beyaz ve turuncu yıldızların renk farkı bu benzetmenin kaynağıdır. Küme dikkate değer biçimde gençtir: kaynaklarda yaşı için 7 ile 16 milyon yıl arasında değişen tahminler geçer. Kümedeki DU Crucis adlı kırmızı süperdev, mavi komşularıyla renk karşıtlığı oluşturur; parlaklığı 7,1 ile 7,6 kadir arasında düzensiz değişir.
Başka ilginç cisimler
Takımyıldızda BG, T, S ve R Crucis adlı dört Sefe değişeni de vardır; parlak evrelerinde çıplak gözle görülebilecekleri belirtilir.

Verileri göster
| Alan | 68,4 derece kare |
|---|---|
| Ana yıldız | 4 (+1 Ginan) |
| Gacrux'a uzaklık | 88,6 ışık yılı |
| Kömür Çuvalı | ~590 ışık yılı |
| Mücevher Kutusu | ~6.400 ışık yılı |
| Kutup için | γ→α mesafesinin 4,5 katı |
Tarihçesi
Antik Yunan'da bu yıldızlar ayrı bir takımyıldız değildi; Batlamyus onları Erboğa'nın (Centaurus) bir parçası saydı. Presesyon, yani Dünya'nın dönme ekseninin yavaş yalpalaması nedeniyle gökyüzündeki konumlar yüzyıllar boyunca kayar. Milattan önce 4. binyılda bu yıldızlar İngiltere kadar kuzeyden tümüyle görülebiliyordu; ancak MS 400 dolaylarında Avrupa'nın büyük bölümünde artık ufkun üstüne hiç çıkmıyordu. Dante'nin on dördüncü yüzyılda haçı anmış olabileceği ileri sürülür; ancak bunun mecaz olduğu ve benzerliğin rastlantı olabileceği de söylenir.
Avrupalı denizcilerin güneye açılmasıyla haç yeniden keşfedildi. João Faras, 1 Mayıs 1500'de Brezilya kıyısından yazdığı mektupta onu ilk kez doğru biçimde betimleyen Avrupalı sayılır; Vespucci 1501-1502 yolculuğunda hem haçı hem Kömür Çuvalı'nı gözledi, Andrea Corsali ise 1516'da güney gök kutbu çevresinin kaba bir haritasını yayımladı. Takımyıldız olarak ayrılması 1590'lara uzanır: Emery Molyneux ve Petrus Plancius'un 1592 tarihli çizimleri anılır, doğru konumu ise Plancius ile Jodocus Hondius'un 1598 ve 1600 tarihli gök küreleri gösterir. Frederick de Houtman 1603'te yıldızları Erboğa'dan ayrı katalogladı. Augustin Royer'in 1679 tarihli haritası bazen takımyıldızı ilk tanımlayan çalışma olarak gösterilir, ancak bu atıf yanlış sayılır.
Efsane ve kültür: gök anlatıları
Güney Haçı'nın Yunan mitolojisinde kendine ait bir öyküsü yoktur; yıldızlar Erboğa'nın, yani yarı insan yarı at yaratığın bedeninin parçasıydı. Asıl zengin anlatılar güney yarımkürenin yerli halklarından gelir.
- Avustralya Aborijinleri: Birçok topluluk haçı ve Kömür Çuvalı'nı gökteki Emu'nun başı olarak görür. Başka topluluklarda haç bir possum (Boorong), bir vatoz (Yolngu) ya da bir kartal (Kaurna) olarak görülür.
- Maori: Haç, Samanyolu'nun gökte süzülen kanosunun çıpası olan Māhutonga'dır.
- Güney Amerika: Mapuche halkı dört yıldızı Melipal ("dört yıldız") diye adlandırır; Kechua geleneğindeki Chakana ("merdiven, köprü") derin sembolik anlam taşır. Kömür Çuvalı İnka gök bilgisinde Yutu (bir tinamu kuşu) olarak geçer.
- Polinezya ve Endonezya: Tonga'da haç Toloa ("ördek") adını taşır; Samoa'da eşkenar dörtgen biçimi nedeniyle Sumu ("tetikbalığı"), Endonezya'da ve Malezya'da ise Bintang Pari ("vatoz yıldızları") denir.
Modern ulusal kimliklerde de yer alır. Haç; Avustralya, Brezilya, Yeni Zelanda, Papua Yeni Gine ve Samoa bayraklarında görünür. Avustralya ve Samoa ulusal marşlarında ve 1909 tarihli Brezilya marşında ("Cruzeiro'nun imgesi parlıyor" dizesi) anılır.
Türk ya da Anadolu gök anlatıları ise bu takımyıldızı konu almaz; bildiğimiz Türk gök bilgisi geleneği Orta Asya ve Anadolu'dan görülen gökyüzüne dayanır; Güney Haçı bu enlemlerden görünmez. Türkçedeki "Güney Haçı" adı, modern astronomi çevirisinin bir ürünüdür. Türk gök kültürünü merak edenler için Türklerde gökyüzü sayfası, eski haritaların tarihi için antik gökyüzü haritaları sayfası iyi bir başlangıçtır.
Türkiye'den neden görünmez?
Bir yıldızın bir enlemden görülebilmesi için dik açıklığının (gökteki "enlemi") yeterince kuzeyde olması gerekir. Basit bir kuralla: kuzey yarımkürede φ enleminden bakan biri, dik açıklığı −(90° − φ)'den daha güneyde olan yıldızları hiçbir zaman göremez. Güney Haçı'nın kuzeydeki en uç sınırı −55,7° dolayındadır; bu da yaklaşık 34,3° kuzey enleminin güneyinde olmayı gerektirir.
Türkiye'nin anakara üzerindeki en güney noktası Hatay'ın Yayladağı ilçesindedir ve yaklaşık 35,8° kuzey enlemindedir. Yani en güneydeki yerden bakan biri bile haçın kuzey sınırının yaklaşık 1,5° altında kalır; atmosferik kırılmanın etkisi (ufukta yaklaşık yarım derece) bu farkı kapatmaya yetmez. Tek tek yıldızlar için de aynı sonuç çıkar: Gacrux (dik açıklık −57° 07′) yaklaşık 32,9° kuzey enleminin kuzeyinde hiç doğmaz, Acrux ise (yaklaşık −63°) yaklaşık 26,9° kuzeyin kuzeyinde görülemez. Bunlar basit geometrik hesaplardır; dağlar ve sis durumu daha da kötüleştirir.
Hatay'dan bakan biri Gacrux'u görmek için yaklaşık üç derece daha güneye inmelidir; bütün haç için ise yaklaşık 25° kuzeyin güneyine, tropik bölgelere gitmek gerekir. Türkiye'deki gözlemler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakın.
Bu görünmezlik kalıcı değildir: presesyon nedeniyle MS 14.000 yılına doğru Güney Haçı'nın Avrupa'nın büyük bölümünden ve Amerika Birleşik Devletleri'nin anakarasından görülebilecek kadar kuzeye kayacağı hesaplanır.
Kısaca
- Güney Haçı (Crux), 68,4 derece karelik alanıyla 88 takımyıldızın en küçüğüdür; Türkçede "Güney Haçı" ya da "Güneyhaçı" denir.
- Dört parlak yıldızı Acrux, Mimosa, Gacrux ve Imai'dir; haçı bulmak için Alfa ve Beta Centauri gösterici yıldızlarından yararlanılır.
- İçinde Kömür Çuvalı Bulutsusu (yaklaşık 590 ışık yılı) ve genç açık küme Mücevher Kutusu (NGC 4755) bulunur.
- Türkiye'nin en güneyi (yaklaşık 35,8° K) bile haçın görülebildiği enlemin (yaklaşık 34,3° K) kuzeyinde kaldığından takımyıldız Türkiye'den görülemez.
- Avustralya, Brezilya, Yeni Zelanda, Papua Yeni Gine ve Samoa bayraklarında yer alır; yerli halkların gök anlatılarında çok yönlü bir yeri vardır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















