Chang'e 6

Chang'e 6, Çin Ulusal Uzay İdaresi'nin (CNSA) altıncı robotik Ay görevi ve ikinci örnek getirme görevidir. 3 Mayıs 2024'te fırlatılan araç, Ay'ın Dünya'dan hiç görünmeyen uzak yüzüne indi, oradan toprak ve kaya örnekleri topladı ve bunları 25 Haziran 2024'te Dünya'ya getirdi. Böylece Ay'ın uzak yüzünden örnek getiren ilk görev oldu; bu tarihe kadar Apollo, Luna ve Chang'e 5 görevleriyle getirilen örneklerin tamamı yakın yüzden alınmıştı. Görev ekibi, Eylül 2025'te Uluslararası Astronotik Federasyonu'nun Dünya Uzay Ödülü'ne layık görüldü. Adını Çin mitolojisindeki Ay tanrıçası Chang'e'den alır.

Görevin amacı

Ay'ın iki yüzü birbirinden çok farklıdır: yakın yüzde geniş, karanlık bazalt düzlükleri yaygınken uzak yüz daha kalın kabuklu ve kraterlerle kaplıdır. Bu farkın nedeni hâlâ tartışmalıdır. Chang'e 6'nın hedefleri şunlardı:

• Ay'ın uzak yüzünden ilk kez örnek toplayıp Dünya'ya getirmek
• Güneş Sistemi'nin bilinen en büyük ve en eski çarpma yapılarından Güney Kutbu-Aitken havzasının içindeki Apollo kraterinden malzeme almak
• Çarpmanın derinlerden yüzeye fırlatmış olabileceği manto malzemesine ulaşmak
• Yüzeyde uluslararası aletlerle ölçümler yapmak

Görev, Çin Ay Keşif Programı'nın "örnek getirme" adlı üçüncü aşamasının ikinci adımıdır. İlk adım, 2020'de yakın yüzden 1.731 gram örnek getiren Chang'e 5'ti.

Uzak yüze iniş, yakın yüze göre çok daha zordur; çünkü uzak yüz Dünya'yı hiç görmez ve doğrudan radyo bağlantısı kurulamaz. Bu sorunu aşmak için Çin, görevden kısa süre önce Queqiao-2 adlı aktarma uydusunu Ay çevresinde uzun, eliptik bir yörüngeye yerleştirdi. Chang'e 6'nın iniş, örnek toplama ve kalkış aşamalarındaki bütün iletişim bu uydu üzerinden sağlandı. Ayrıca iniş bölgesinin pürüzlü arazisi nedeniyle iniş aracı, son aşamada lazerli üç boyutlu tarayıcı ve kameralarla engelleri kendi kendine tespit ederek güvenli bir nokta seçti.

Uzay aracı ve araçları

Chang'e 6, Chang'e 5'in yedeği olarak üretilmiş bir kopyasıdır. Fırlatma kütlesi yaklaşık 8.350 kilogram olan araç dört modülden oluşur:

• İniş aracı: Matkap ve kepçeyle örnek toplar; yaklaşık 3.200 kilogramdır.
• Yükselme aracı: Yaklaşık 700 kilogramlık bu modül, örnekleri yüzeyden Ay yörüngesine taşır.
• Yörünge aracı: Ay çevresinde bekleyip yükselme aracıyla kenetlenir, ardından Dünya'ya döner.
• Dönüş kapsülü: Atmosfere sekerek girip paraşütle iner.

İniş aracında uluslararası aletler de vardı: Fransa'nın radon gazı ölçen DORN aleti, İtalya'nın lazer yansıtıcısı INRRI ve İsveç'in Ay yüzeyinden yansıyan negatif iyonları ölçen NILS aleti. Pakistan'ın küçük uydusu ICUBE-Q, Ay yörüngesine bırakıldı. Araç ayrıca yaklaşık 5 kilogramlık, altın renkli yalıtımı nedeniyle "Altın Kurbağa" (Jinchan) adı verilen küçük bir robot da taşıdı.

Yolculuk ve önemli anlar

• 3 Mayıs 2024: Hainan Adası'ndaki Wenchang üssünden Uzun Yürüyüş 5 roketiyle fırlatıldı.
• 8 Mayıs 2024: Ay çevresinde 12 saatlik bir yörüngeye girdi.
• 30 Mayıs 2024: İniş ve yükselme araçları yörünge aracından ayrıldı.
• 1 Haziran 2024: Uzak yüzle iletişimi sağlayan Queqiao-2 uydusunun desteğiyle, engelden kaçınma sistemi kullanılarak Apollo kraterinin güneyine inildi.
• 1-3 Haziran 2024: Kepçe ve matkapla örnekler toplandı; Jinchan robotu iniş aracının fotoğrafını çekti.
• 3 Haziran 2024: Yükselme aracı uzak yüzden havalandı; bu, Ay'ın uzak yüzünden yapılan ilk kalkıştı.
• 6 Haziran 2024: Yörüngede kenetlenme yapıldı ve örnek kabı dönüş kapsülüne aktarıldı.
• 25 Haziran 2024: Kapsül, atmosferden bir kez sekerek İç Moğolistan'daki Siziwang bölgesine paraşütle indi.
• 9 Eylül 2024: Görevini tamamlayan yörünge aracı, uzatılmış görev kapsamında Güneş-Dünya L2 noktası çevresine yerleştirildi.

Bilimsel sonuçlar

İniş aracı toplam 1.935,3 gram yüzey toprağı, kaya ve yüzey altı malzemesi topladı. Örnekler Çinli bilim insanları tarafından inceleniyor; Chang'e 5 örneklerinde olduğu gibi uluslararası ekiplere de belirli bir süre sonra pay verilmesi bekleniyor. Uzak yüzden gelen ilk örnekler, Ay'ın iki yüzünün neden bu kadar farklı olduğu, uzak yüzde volkanizmanın ne zaman ve ne kadar süre etkin kaldığı ve Ay'ın iç yapısı hakkında doğrudan veri sağlıyor. Yayımlanan ilk çalışmalar, uzak yüzde de milyarlarca yıl öncesine uzanan bir bazalt volkanizması yaşandığını gösteriyor ve bu bulgular yakın yüzden alınmış örneklerle karşılaştırılıyor. Yüzeydeki DORN ve NILS gibi aletler de Ay toprağı ile seyrek Ay atmosferi arasındaki madde alışverişine ilişkin ölçümler topladı.

Güney Kutbu-Aitken havzası binlerce kilometre genişliğinde dev bir çarpma yapısıdır. Havzanın yaşını kesinleştirmek, Ay ve Dünya'nın erken döneminde yaşanan yoğun çarpma bombardımanının zamanlamasını anlamak için önemlidir; Chang'e 6 örnekleri bu soruya doğrudan yanıt arayan ilk malzemedir.

Bilmeye değer

• Ay'ın uzak yüzü Dünya'yı hiç görmediği için iniş ve örnek toplama, Ay yörüngesindeki Queqiao-2 aktarma uydusu sayesinde mümkün oldu.
• Örnek toplama sonrası yüzeyde kalan iz, Çin'in adının ilk karakteri olan "zhong" harfine benzediği için sosyal medyada ilgi gördü.
• Dönüş kapsülü, hızını azaltmak için atmosferden bir kez sekip yeniden giren "zıplamalı dönüş" tekniğini kullandı.
• Görev yaklaşık 53 gün sürdü.