Huzur Denizi (Mare Tranquillitatis) nedir? Apollo 11'in indiği Ay denizi
Huzur Denizi (Mare Tranquillitatis), Ay'ın yakın yüzündeki 876 km'lik bazalt ovasıdır; Apollo 11 burada indi, Türkiye'den çıplak gözle görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü; yaklaşık 8,5° K, 31,4° D
- Çap
- 876 km
- Keşif
- 1651'de Grimaldi ve Riccioli adlandırdı; Ranger 8 (1965) ilk yakın görüntüleri çekti; Apollo 11 (1969) insanlı iniş
Huzur Denizi (Latince Mare Tranquillitatis), Ay'ın bize dönük yüzündeki geniş ve karanlık bir bazalt ovasıdır. Çapı yaklaşık 876 kilometredir; Türkçe kaynaklarda Sakinlik Denizi ya da Sessizlik Denizi diye de geçer. Adını bir su kütlesinden değil, eski gökbilimcilerin bu koyu ovaları deniz sanmasından alır; bugün en çok insanın başka bir gök cisminde ilk kez durduğu yer, yani Apollo 11'in iniş bölgesi olarak tanınır.
Genel bakış: bir deniz, ama su yok
Ay'a çıplak gözle baktığımızda gördüğümüz koyu lekelerin hepsi "denizdir" (maria). Gerçekte bunlar, geçmişte bazalt lavla dolmuş büyük çarpma havzalarıdır; ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında. Denizler Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 16'sını kaplar ve çoğu yakın yüzdedir. Koyu görünmelerinin nedeni, demirce zengin bazaltın çevredeki dağlık bölgelere göre daha az ışık yansıtmasıdır.
Huzur Denizi'nin merkezi yaklaşık 8,5° kuzey ve 31,4° doğuda yer alır. Kuzeyinde Berraklık Denizi (Mare Serenitatis), doğusunda Kriz Denizi (Mare Crisium), güneydoğusunda Bereket Denizi (Mare Fecunditatis), güneyinde Nektar Denizi (Mare Nectaris) vardır; havzalar birbirine bitişiktir. Adı 1651'de Francesco Grimaldi ile Giovanni Battista Riccioli'nin Almagestum novum adlı Ay haritasında konmuştur. Riccioli'nin sistemi denizlere hava durumu ve duygu durumu adları verdiği için bölge "huzur" ve "sükûnet" çağrışımıyla anılır.
Bölgeye özgü küçük bir ayrıntı da renktir: Huzur Denizi, Ay'ın geri kalanına göre hafif mavimsi bir tonda görünür. Bunun, bazaltik toprak ve kayaçlardaki yüksek metal oranından kaynaklandığı düşünülür.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Latince ad | Mare Tranquillitatis |
| Konum | Yaklaşık 8,5° K, 31,4° D (Ay'ın yakın yüzü) |
| Çap | 876 km |
| Bazalt dolgunun yaşı | Üst İmbriyen dönemin orta-genç grubu |
| Çevre dağlık bölgeler | Alt İmbriyen |
| Havza | Büyük olasılıkla Nektaris öncesi |
Nasıl oluştu?
Huzur Denizi'nin altındaki havza, Ay tarihinin çok erken döneminde, büyük olasılıkla Nektaris öncesi çağda açılmıştır. Çevresindeki dağlık yükseltiler Alt İmbriyen, havzayı dolduran bazalt ise daha genç, Üst İmbriyen dönemin orta-genç grubuna aittir. Yani önce çukur oluşmuş, lav onu çok daha sonra doldurmuştur. Ay denizi bazaltlarının büyük bölümü genel olarak 3,3 ile 3,7 milyar yıl önce püskürmüştür; daha genç ve daha yaşlı örnekler de vardır.
Bu denizin ilginç bir özelliği, merkezinde kütle yoğunlaşması (mascon) bulunmamasıdır. Birçok başka denizde yer çekimi ölçümleri merkezde bir fazlalık gösterirken, Huzur Denizi'nde böyle bir yükseklik yoktur.
Deniz bazaltları titanyum miktarına göre yüksek, düşük ve çok düşük titanyumlu diye sınıflanır; Ay'daki titanyum oksit oranı yüzde 15'e kadar çıkabilir, Dünya bazaltlarında ise genellikle yüzde 4'ün altındadır. Bu bazaltın üstünü örten ince kırıntı katmanı için regolit sayfasına bakabilirsiniz.
İniş yeri neden burası seçildi?
Apollo 11 için bir iniş yeri aranırken en önemli ölçüt düzlüktü. NASA, bölgeyi Ranger 8 ve Surveyor 5 uzay araçlarının ve Lunar Orbiter keşif araçlarının görüntülerine dayanarak nispeten düz ve pürüzsüz bulmuştu. Apollo 11 görevi sayfamızda anlatıldığı gibi, NASA beş aday bölge arasından Huzur Denizi'ndeki 2 numaralı yeri seçti.
Ölçütler arasında az kraterli bir yüzey, yaklaşma yolunda büyük engel bulunmaması ve düşük yakıt gereksinimi vardı. Ranger ve Surveyor araçları bölgeye yakından bakmış olduğu için yüzeyin nasıl bir şey olduğu da kısmen biliniyordu. Apollo 10 mürettebatının 1969 Mayıs'ında çektiği bir kareye göre, iniş yerinin yaklaşık 70 deniz mili doğu-güneydoğusundaki arazi de küçük-orta boy kraterlerle delik deşik düz bir ovaydı ve bu denizin tipik görüntüsüydü.
Apollo 11'den önce gelenler: Ranger 8 ve Surveyor 5
Bölgeye insandan önce iki robot geldi. Ranger 8, 17 Şubat 1965'te fırlatıldı ve 20 Şubat 1965'te yaklaşık 2,67° K, 24,65° D konumunda Huzur Denizi'ne kasıtlı olarak çarptı. Çarpmadan önceki son 23 dakikada 7.137 yüzey fotoğrafı gönderdi; son karedeki çözünürlük 1,5 metreydi. Amaç, Apollo iniş yerlerinin seçimine yardım edecek ilk yakın çekim görüntüleri almaktı.
Surveyor 5 ise 8 Eylül 1967'de fırlatıldı ve 11 Eylül 1967'de aynı denizin 1,41° K, 23,18° D noktasına yumuşak iniş yaptı. Yakıt basınçlandırma sisteminde helyum sızıntısı vardı; mühendisler fren roketini her zamankinin yaklaşık yarısı olan 42 km yükseklikte ateşleyerek bunu telafi etti. Araç 19.118 görüntü gönderdi ve alfa saçılımı yöntemiyle yüzey toprağının bazaltik olduğunu gösterdi. Aynı yöntemin cihazları sonradan Mars görevlerinde de kullanıldı. Apollo 11, Surveyor 5'in yaklaşık 25 km güney-güneybatısına indi.
Apollo 11: Huzur Üssü
20 Temmuz 1969'da Neil Armstrong ile Buzz Aldrin, Eagle (Kartal) adlı Ay Modülü'yle Huzur Denizi'nin güneybatı köşesine indi; Michael Collins ise komuta modülü Columbia'da Ay yörüngesinde kaldı. İniş 20:17 UTC dolayında gerçekleşti. Armstrong ve Aldrin iniş noktasını uçuştan hemen önce "Huzur Üssü" (Tranquility Base) diye adlandırmaya karar vermişti; yalnızca yer kontrolündeki haberleşme görevlisi Charles Duke bundan haberdardı. Ayrıntılı anlatım için Apollo 11 görevi, Apollo 11 ve Neil Armstrong sayfalarına bakabilirsiniz.
İniş yolu pürüzsüz geçmedi. Navigasyon hataları ve Ay'ın kütleçekim alanının tam bilinmemesi yüzünden Eagle, bilgisayarın hedeflediği noktanın yaklaşık 4 mil (6,4 km kadar) batısına indi. Bilgisayar kayalarla dolu bir kratere yönelirken Armstrong aracı elle yönlendirerek ondan kaçındı. İniş sırasında 1202 alarmı çaldı: bilgisayar yürütme taşması bildirdi, ancak güdüm bilgisayarı görevin iptal edilmesini önledi. Modül yaklaşık 216 libre, yani 98 kg kullanılabilir yakıtla yere oturdu.
Armstrong ilk adımı inişten yaklaşık altı saat sonra attı. Yüzeyde toplam 21 saati aşkın süre kalındı; aracın dışındaki yürüyüş 2 saat 31 dakika 40 saniye sürdü. Dönüşte Eagle'ın yükseliş kademesi kalktı; iniş kademesi denizde kaldı.

Yüzeyde neler bırakıldı?
Bugün iniş yerinde yaklaşık 100 insan yapımı nesne durur: iniş kademesi, ayak izleri, anma plakası, uzaklık ölçümü için bir lazer yansıtıcı ve güneş enerjisiyle 21 gün çalışan bir sismometre. Çıkış roketinin egzozunun ABD bayrağını devirdiği bildirilmiştir. Çevrede, ekip üyelerinin adını taşıyan üç krater de vardır: Aldrin, Collins ve Armstrong. ABD'de 2020'de kabul edilen "One Small Step to Protect Human Heritage in Space Act" yasası, ABD lisanslı faaliyetlerin Apollo alanlarına zarar vermesini engellemeyi amaçlar.
Getirilen numuneler: yeni mineraller
Astronotlar yaklaşık 21,5 kg Ay malzemesi topladı. Numunelerde iki tür kayaç bulundu: bazalt ve breş. Üç mineral ilk kez burada tanımlandı: armalcolite, tranquillityite ve pyroxferroite. Armalcolite adını üç mürettebat üyesinden alır (Armstrong, Aldrin, Collins). Tranquillityite ise 1970'te 10047 numaralı numunede bulunan, demir, titanyum ve zirkonyum içeren bir silikattır; Uluslararası Mineraloji Birliği adı 1971'de kabul etti. Uzun yıllar yalnızca Ay'a özgü sayılan bu mineral, 2011'de Batı Avustralya'nın Pilbara bölgesinde de bulundu. Adı doğrudan Huzur Denizi'ne gönderme yapar.
Numuneler Houston'daki Lunar Receiving Laboratory'ye (Ay Alım Laboratuvarı) getirildi; astronotlar üç hafta karantinada kaldı ve 10 Ağustos 1969'da sağlık raporu aldı. Bugün dünyada 100'den fazla laboratuvar bu numuneleri inceler; yılda yaklaşık 500 numune araştırmacılara gönderilir. Daha geniş bağlam için Ay'a yolculuklar ve Apollo programı sayfalarına bakılabilir.

Verileri göster
| 1651 | Grimaldi ve Riccioli denizi adlandırır |
|---|---|
| 1965 | Ranger 8 denize çarpar |
| 1967 | Surveyor 5 yumuşak iniş yapar |
| 1969 | Apollo 11 Eagle ile iner |
| 1971 | Tranquillityite adı kabul edilir |
| 2011 | Tranquillityite Dünya'da bulunur |
Çevresindeki oluşumlar
Denizin kıyısında ve içinde, dürbünle ve teleskopla ilgi çeken yerler vardır. Denizin çevresindeki başlıca kraterler Maskelyne (22 km), Plinius (43 km), Dawes, Vitruvius, Lyell, Taruntius, Cauchy, Jansen, Gardner ve Franz'dır. Batıda, Huzur Denizi ile Buharlar Denizi (Mare Vaporum) arasında Ariadaeus yarığı (Rima Ariadaeus) uzanır; NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter görüntülerinde doğrusal bir hendek olarak görünür.
Apollo 8 mürettebatının 1968 Aralık'ında alçak açıyla çektiği kare ise, Taruntius F, Taruntius E ve Cauchy kraterlerini gösterir; üçünün çapı da 10 ile 15 kilometre arasındadır. Cauchy'nin yakınında fay basamakları ve bir yarık sistemi vardır. Bu kareler, denizin dümdüz görünen yüzeyinin yakından bakıldığında kraterler ve fay yapılarıyla dolu olduğunu gösterir. Kraterlerin nasıl oluştuğunu çarpma krateri sayfasında bulabilirsiniz.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Huzur Denizi, çıplak gözle seçilebilecek kadar büyüktür. Ay diskinin merkezinin biraz kuzeyinde ve sağında durur. Kuzey Yarımküre'den çıplak gözle bakıldığında Ay'ın doğu kenarı sağda göründüğü için deniz, Kriz Denizi'nin batısında ve Berraklık Denizi'nin güneyinde aranmalıdır; bu yüzden Türkiye'den de aynı yönlerle bulunur.
En iyi zamanı seçmek için Ay atlası sayfasındaki öneriyi izleyin: Ay yaşının 6. günü (büyüyen hilal) ve 19. günü (küçülen şişkin Ay) denizin en iyi görüldüğü evrelerdir. Bu evrelerde bölge gece-gündüz sınırına yakın kalır; Güneş ışığı alçak açıyla geldiği için kraterlerin ve yarıkların gölgeleri uzar. Evre ve tarih bilgileri için Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları sayfasına bakabilirsiniz.
Dürbün ve küçük bir teleskopla denizin kıyısındaki kraterler ve yarıklar incelenebilir; araç seçimi için teleskop ve dürbün rehberine bakın. İniş yerindeki araçlar ise çok küçüktür; yer tabanlı hiçbir teleskopla görülemez. Bu tür görüntüler, Ay yörüngesindeki araçlardan, örneğin Lunar Reconnaissance Orbiter'dan alınır. Nitekim bu araç, Surveyor 5'in küçük bir kraterin içinde durduğunu görüntülemiştir.
Ay'ın bütününde yeri
Ay, Dünya'ya ortalama yaklaşık 378.000 kilometre uzaklıkta, çapı yaklaşık 3.474 kilometre olan bir cisimdir; Huzur Denizi'nin çapı Ay çapının yaklaşık dörtte biridir. Böyle geniş denizler yakın yüzde toplanmıştır: bazalt dağılımı eşit değildir ve uzak yüzdeki denizler çok daha küçüktür, çoğunlukla büyük kraterlerin içinde kalır. Yakın yüzdeki kabuğun daha ince olması bu dağılımla ilişkilendirilir. Yüzey yapısının genel tablosu için Ay'ın yüzeyi, gök cisminin kendisi için Ay sayfasına göz atın.

Verileri göster
| Denizin çapı | 876 km |
|---|---|
| Ranger 8'in son 23 dakikada gönderdiği kare | 7.137 |
| Surveyor 5'in gönderdiği görüntü | 19.118 |
| Apollo 11'in getirdiği numune | 21,5 kg |
| Yüzeydeki yürüyüş süresi | 2 sa 31 dk 40 sn |
| Eagle'ın kalan yakıtı | 98 kg |
Kısaca
- Huzur Denizi (Mare Tranquillitatis), Ay'ın yakın yüzündeki yaklaşık 876 km çapında karanlık bir bazalt ovasıdır; su içermez, adı eski gözlemcilerden kalmadır.
- Ranger 8 (1965) ve Surveyor 5 (1967) önce bu bölgeyi yakından inceledi; Apollo 11 ise 20 Temmuz 1969'da Huzur Üssü'ne indi.
- Apollo 11'in getirdiği yaklaşık 21,5 kg numunede armalcolite, tranquillityite ve pyroxferroite ilk kez tanımlandı.
- Deniz, Türkiye'den çıplak gözle seçilir; 6. ve 19. Ay günlerinde kıyı kraterleri ve yarıklar daha belirgindir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















