21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Halka Bulutsusu (M57) nedir? Lir'deki gezegenimsi bulutsu ve Webb görüntüsü

Halka Bulutsusu (M57), Lir takımyıldızında yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaktaki gezegenimsi bulutsudur: ölmekte olan bir yıldızın savurduğu gazdan oluşan, Webb ve Hubble'ın ayrıntılı görüntülediği simit.

Türü
Bulutsu
Bulunduğu yer
Lir (Çalgı) takımyıldızı
Çap
Yaklaşık 1 ışık yılı
Keşif
Ocak 1779 (Charles Messier; Antoine Darquier iki hafta sonra bağımsız olarak)

Halka Bulutsusu (Messier 57, M57 ya da NGC 6720), Lir (Çalgı) takımyıldızında yer alan, ölmekte olan bir yıldızın dışarı attığı gazdan oluşan gezegenimsi bulutsudur. Dünya'dan yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaktadır ve bir teleskopla bakıldığında gökyüzünde küçük, soluk bir duman halkası gibi görünür. Amatör gözlemcilerin en sevdiği gezegenimsi bulutsulardan biridir; adındaki "gezegen" ise yanıltıcıdır, bulutsunun gezegenlerle hiçbir ilgisi yoktur.

Halka Bulutsusu nerede, nasıl bulunur?

Bulutsu, yaz gecelerinin en tanıdık yıldızlarından biri olan Vega'nın hemen güneyinde, Lir takımyıldızının küçük paralelkenarında durur. Bu paralelkenarın alt kenarını Beta Lyrae (Sheliak) ile Gamma Lyrae (Sulafat) yıldızları oluşturur; M57 bu iki yıldızı birleştiren çizgi üzerinde, Sheliak'tan yaklaşık yüzde 40 uzaklıkta bulunur. Önce Vega'yı bulup onun yanındaki küçük paralelkenara inmek yeterlidir.

Halka Bulutsusu'nun gökyüzündeki konumu yaklaşık +33° deklinasyondadır. Türkiye'nin enlemleri için bu, bulutsunun yazın başucuna çok yakın bir yükseklikte geçtiği anlamına gelir (örneğin Ankara'da yaklaşık 83°). Gözlem için en uygun dönem yaz akşamlarıdır; ışık kirliliğinden uzak bir yer, görüntüyü belirgin biçimde iyileştirir (bkz. Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler).

Teleskopta ne görünür?

M57'nin görsel parlaklığı yaklaşık 8,8 kadirdir; yani çıplak gözle görülmez, ama küçük bir teleskop ya da iyi bir dürbünle yakalanabilir. Gözlemciler, küçük açıklıklı bir teleskopla bile fark edilebildiğini, 20 cm'lik bir araçla ise koyu iç bölge ve soluk yapıların seçilmeye başladığını bildirir. Bulutsu noktasal bir yıldız gibi değil, hafifçe genişlemiş bir oval olarak görünür; açısal boyu yay dakikası mertebesinde olduğundan orta büyütme işe yarar. Başlangıç için teleskop ve dürbün rehberimiz yol gösterebilir.

Bulutsunun ortasındaki yıldız ise çok daha zor bir hedeftir: kadiri yaklaşık 15,75'tir ve yalnızca büyük açıklıklı teleskoplarla, iyi koşullarda görülebilir.

Halka Bulutsusu, yerden 3,5 metrelik WIYN teleskopuyla çekilmiş görüntüde. Kırmızı, iyonlaşmış hidrojen ve azotun; yeşil, iki kez iyonlaşmış oksijenin ışımasını gösterir.
C. F. Claver/WIYN/NOIRLab/NSF (CC BY 4.0)

Keşfi ve adı

Bulutsuyu 1779 Ocak'ının sonlarında Charles Messier buldu ve kataloğuna 57. nesne olarak ekledi (Messier kataloğu). Fransız gökbilimci Antoine Darquier de Pellepoix da yaklaşık iki hafta sonra, Bode kuyrukluyıldızını izlerken bağımsız olarak aynı nesneyi gördü. Darquier'in notu bugün de sık anılır: nesne Jüpiter kadar büyüktü ve sönmekte olan bir gezegene benziyordu.

Bu benzetme, bu tür bulutsulara verilen genel adın da kaynağıdır. William Herschel, bu nesneleri teleskopta gezegen diskine benzettiği için "gezegenimsi bulutsu" demişti. Oysa gerçekte söz konusu olan, yaşamının sonuna gelmiş bir yıldızın savurduğu dış katmanlardır. Merkezdeki yıldızı ise 1 Eylül 1886'da Jenő Gothard buldu.

Gezegenimsi bulutsu nasıl oluşur?

Kütlesi Güneş'in kabaca 1 ila 8 katı olan yıldızlar, çekirdeklerindeki hidrojen ve ardından helyum yakıtı tükenince şişerek kırmızı dev evresine geçer. Bu devin dış katmanları kütleçekimiyle zayıfça tutulur; yıldız bunları saniyede birkaç kilometre hızla uzaya salar. Geride yıldızın sıcak, çıplak çekirdeği kalır. Bu çekirdek yoğun morötesi ışık yayar ve savrulan gazı iyonlaştırarak parlatır. Bulutsunun ışıması işte bu şekilde doğar. Ayrıntılar için yıldızların yaşam döngüsü sayfasına bakabilirsiniz.

Bu evre kozmik ölçekte çok kısadır: tipik bir gezegenimsi bulutsunun oluşumundan, gazın yeniden soğuyup ışımayı bırakmasına kadar yaklaşık 10.000 yıl geçer. Samanyolu'nda yaklaşık 3.000 gezegenimsi bulutsu bilinir. Milyarlarca yıl sonra Güneş de böyle bir bulutsu üretecek (Güneş'in geleceği), ardından beyaz cüceye dönüşecek.

Fiziksel özellikleri

Halka Bulutsusu'nun gerçek boyutu yaklaşık 1 ışık yılıdır. Uzaklığı için ESA yaklaşık 2.500 ışık yılı verir; ölçümlere dayanan derlemelerde 2.570 ± 90 ışık yılı gibi değerler de yer alır. Gazın hızı görüş doğrultusunda saniyede 20-30 kilometre mertebesindedir ve bulutsu gökyüzünde yüzyılda yaklaşık bir yay saniyesi genişlemektedir. Bu genişleme hızından geriye doğru hesaplanan yaş yaklaşık 1.610 ± 240 yıldır. Bu hesap, genişlemenin sabit hızla sürdüğünü varsayar; gerçek yaş bundan farklı olabilir.

Merkezdeki yıldız, karbon ve oksijenden oluşan bir beyaz cücedir. Kütlesi yaklaşık 0,61 Güneş kütlesi, yüzey sıcaklığı yaklaşık 125.000 K civarındadır; Güneş'in yaklaşık 300 katı ışıma gücüne sahiptir. Bu sıcaklıkta yıldız çok şiddetli morötesi ışık saçar ve çevresindeki gazı bu ışıkla aydınlatır.

Bulutsunun renkleri, gazın hangi elementten geldiğini gösterir: mavi-yeşil bölge iki kez iyonlaşmış oksijen, kırmızı bölge hidrojen ve iyonlaşmış azot ışımasıdır. Bu ışımaların nasıl ayırt edildiğini tayfölçüm yazımızda okuyabilirsiniz.

Halka Bulutsusu'nda Webb'in gördükleri
Uzay Gündem
Verileri göster
Uzaklık~2.500 ışık yılı
Yoğun gaz yumağı~20.000
Eşmerkezli yay~10
Yayın tarihi21 Ağustos 2023

Bir halka değil, bir simit: üç boyutlu yapı

Gökyüzünde halka gibi görünen şey, aslında bize bakan bir kabuğun kesitidir. 2013'te yayımlanan Hubble görüntüsü ve ona dayanan modelleme (C. Robert O'Dell ve ekibi), bulutsunun bozulmuş bir simit biçiminde olduğunu, ortasındaki boşlukta ise bize doğru ve bizden uzağa uzanan, rugby topu biçiminde, daha seyrek bir gaz bölgesinin bulunduğunu gösterdi. Yani Halka Bulutsusu'na neredeyse "tepeden", simidin ekseni boyunca bakıyoruz. Başka açıdan bakılsaydı farklı görünürdü; bu yüzden gezegenimsi bulutsuların çeşitli biçimleri, kısmen bakış açısı etkisidir.

Hubble Uzay Teleskobu'nun Halka Bulutsusu görüntüsü.
NASA, ESA ve C. Robert O'Dell (Vanderbilt Üniversitesi)

James Webb ile yeni ayrıntılar

21 Ağustos 2023'te ESA ve NASA, James Webb Uzay Teleskobu'nun Halka Bulutsusu'nu iki cihazla görüntülediğini duyurdu. Gözlemlerde NIRCam (yakın kızılötesi kamera) ile MIRI (orta kızılötesi cihaz) kullanıldı; kızılötesi gözlem sayesinde görünür ışıkta saklı kalan ayrıntılar açığa çıktı. NIRCam görüntüsü iç halkadaki ince iplik yapısını, MIRI görüntüsü ise halkanın dış bölgelerindeki eşmerkezli özellikleri öne çıkardı.

  • Bulutsuda yaklaşık 20.000 yoğun gaz yumağı bulunuyor; bunlar moleküler hidrojence zengin.
  • İç bölgede çok sıcak gaz var.
  • Ana kabukta, polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) denen karbon temelli moleküllerin ince bir halkası görülüyor.
  • Ana halkanın dış kenarının hemen ötesinde yaklaşık on eşmerkezli yay yer alıyor.

Yayların kökeni, merkezdeki yıldız ile ona Dünya-Plüton uzaklığı kadar bir mesafeden dolanan düşük kütleli bir eşin etkileşimine bağlanıyor. Bu, gözlemcilerin öne sürdüğü bir açıklamadır; eşin kendisi doğrudan görülmüş değildir. Webb görüntüsünün kredisi: ESA/Webb, NASA, CSA, M. Barlow, N. Cox, R. Wesson.

Halka Bulutsusu'nun gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1779Messier ve Darquier bulutsuyu buldu
1886Merkezdeki yıldız görüldü
2013Hubble 3B yapıyı gösterdi
2023Webb'in NIRCam ve MIRI görüntüsü

Lir'in öteki hazineleri

Halka Bulutsusu, Lir takımyıldızının tek ilginç nesnesi değildir. Takımyıldız, Antik Yunan anlatılarında müzisyen Orfeus'un liriyle özdeşleştirilir. Efsaneye göre Orfeus, karısı Eurydike'yi ölüler dünyasından çıkarmaya çok yaklaşmış, ama arkasına bakınca onu bir daha kaybetmiştir; ölümünden sonra lirinin gökyüzüne konduğu anlatılır. Türkçede takımyıldız için hem "Lir" hem "Çalgı" adı kullanılır. Ayrıca burada çift yıldız Epsilon Lyrae ve Lirid meteor yağmuru da bulunur.

Halka Bulutsusu'nu öteki bulutsu türleriyle karşılaştırmak da öğreticidir: yıldız doğum bölgeleri, süpernova kalıntıları ve gezegenimsi bulutsular hepsi "bulutsu" diye anılır, ama kökenleri birbirinden çok farklıdır. Genel bir özet için Bulutsular sayfasına bakabilirsiniz.

Kısaca

  • Halka Bulutsusu (M57, NGC 6720), Lir takımyıldızında, Sheliak ile Sulafat arasında bulunan bir gezegenimsi bulutsudur.
  • Yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaktadır, boyu yaklaşık 1 ışık yılıdır; görsel parlaklığı 8,8 kadirdir ve çıplak gözle görülmez.
  • Merkezinde, yaklaşık 125.000 K sıcaklıkta bir beyaz cüce bulunur; bulutsu, Güneş benzeri bir yıldızın dış katmanlarını savurmasıyla oluşmuştur.
  • Hubble, bulutsunun bir simit biçiminde olduğunu, Webb ise yaklaşık 20.000 yoğun yumağı ve yaklaşık on eşmerkezli yayı ortaya koydu.
  • Türkiye'den yazın başucuna yakın geçtiği için küçük teleskoplarla gözlenebilen kolay hedeflerden biridir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar